Beşte Kalkınca Başarılı Olunsaydı Horozlar CEO Olurdu

Bir dönem sabah rutini her yerde çıktı karşınıza. Başarılı insanların sırları listelendi, beşte kalkıyorlar, meditasyon yapıyorlar, soğuk duş alıyorlar, günlük yazıyorlar, spor yapıyorlar ve bütün bunları işe gitmeden önce tamamlıyorlar. Kitaplar yazıldı, podcastler yapıldı, sosyal medya hesapları bu fikir üzerine kuruldu. "Sabah rutinin yoksa hayatını kaybediyorsun" mesajı o kadar güçlü verildi ki pek çok insan suçluluk hissetti.

"Ben neden beşte kalkamıyorum, ben neden bu disiplini kuramıyorum, bende bir şeyler yanlış mı?"

Durun bir dakika.

Bu soru yanlış çerçevelenmiş değil mi. Asıl soru sabah mı gece mi değil. Asıl soru şu: biyolojiniz ne söylüyor ve günlük yapınız buna ne kadar izin veriyor?

Kronobiyoloji denen bir alan var. Biyolojik saatlerimizi ve bunların davranışa etkisini inceleyen bilim dalı. Bu alanda yapılan araştırmalar çok net bir şey söylüyor: insanlar biyolojik olarak farklı kronotipler taşıyor. Sabah tipi insanlar erken uyanıyor, sabah saatlerinde zihinsel tepe noktasına ulaşıyor. Akşam tipi insanlar geç uyanıyor, zihinsel enerji akşama doğru yükseliyor. Bu bir tercih değil, büyük ölçüde genetik.^[1]

Yani beşte kalkıp üretken olamıyorsanız bu bir karakter sorunu değil. Büyük ihtimalle biyolojinize aykırı bir şey yapmaya çalışıyorsunuzdur. Ama konuyu daha da karmaşık hale getiren bir şey var: yaşam koşulları.

Büyük şehirlerde sabah rutini lüksü herkese eşit dağılmıyor. İstanbul'da, Ankara'da, İzmir'de işe gidecek olan biri için sabah sekizde işte olmak demek, yedi buçukta evden çıkmak demek, trafiği hesaba katınca belki yedi demek, hazırlanmak için altı buçuk demek. Sabah rutinine zaman kalmadı. Beşte kalk diyebilmek için ya çok yakın oturuyorsunuzdur ya da evden çalışıyorsunuzdur ya da kendi zamanınız üzerinde belirli bir kontrolünüz var demektir.

Bu gerçeği yok sayarak sabah rutinini evrensel bir çözüm gibi sunmak dürüst değil. O zaman neden bu kadar çok başarılı insan sabah rutinitinden bahsediyor? Birkaç nedeni var. Birincisi hayatta kalanlar önyargısı. Sabah rutini işe yaramış insanlar konuşuyor, işe yaramamış sessiz kalıyor. Bu bir seçim yanlılığı. İkincisi, başarılı insanların çoğu zamanları üzerinde kontrol sahibi. Kendi şirketlerini kurmuşlar ya da esnek programla çalışıyorlar. Sabah rutini onlara uyuyor çünkü hayatlarını buna göre düzenleyebiliyorlar. Üçüncüsü, kronotip gerçekten sabah tipi olanlar var ve onlar için bu sistem mükemmel çalışıyor ama kendi deneyimlerini evrenselleştiriyorlar.

Gece rutini, sabah rutini kadar konuşulmuyor ama bazı insanlar için çok daha etkili. Günün gürültüsü dinmiş, çocuklar uyumuş, telefon susmaya başlamış. O sakinlikte düşünmek, okumak, yazmak, planlamak farklı hissettiriyor. Akşam tipi kronotipe sahip insanlar için bu saatler zihinsel tepe nokta. En iyi fikirleri geliyor, en derin konsantrasyona ulaşıyorlar. Ama gece rutininin de riskleri var. Başlıcası uyku saatini ötelemek. Gece onbirde başlayan bir rutin, gece ikiye uzadığında sabah çok ağır geliyor ve yeterince uyunmazsa hiçbir rutin işe yaramıyor çünkü uyku bütün sistemlerin temeli.

Buradan pratik bir çerçeveye ulaşmak mümkün. Sabah mı gece mi sorusundan önce kendinize şunu sorun: enerjim günün hangi saatinde doğal olarak yükseliyor? Düşünmesi, karar vermesi gereken işleri o saate koyun. Bu sabah beşte kalkmayı gerektiriyorsa o zaman sabah rutinine uygun bir biyolojiniz var demektir. Gerektirmiyorsa zorlamayın.

İkinci soru: hangi alışkanlıkları kazanmak istiyorum? Sabah rutini veya gece rutini aslında bir alışkanlık demeti. Egzersiz, okuma, planlama, yansıma. Bu alışkanlıkları günün hangi saatine koyarsanız koyun, tutarlılık saatten daha önemli. Her sabah beşte kalkıp yarım saat okumak, zaman zaman gece okuyup zaman zaman sabah okumaktan çok daha fazla değer üretiyor. Tutarlılık biyolojinize uygun olduğunda çok daha kolay geliyor.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Üçüncü soru: geçiş ritüellerim ne? Çoğu rutin tartışması içerik üzerine yapılıyor, ne yapılacağı. Ama ritüelin başlaması da önemli. Beyin "şimdi o moda giriyorum" sinyalini tanımak istiyor. Sabah kahvesi, belli bir müzik, belirli bir yer, bu küçük başlangıç işaretleri zihni geçişe hazırlıyor. Bunlar sabah da gece de aynı şekilde çalışıyor.

Bir de şunu söylemek gerekiyor, rutin tartışmalarında görmezden gelinen bir şey var: yaşam dönemleri. Yirmi beş yaşındaki rutininiz, küçük çocuğunuzun olduğu dönemdeki rutininiz, elli yaşındaki rutininiz aynı olmak zorunda değil, olamaz zaten. Bir bebeği olan ebeveyn için "sabah beşte kalk, meditasyon yap, koş" tavsiyesi gerçeklikten kopuk. Gece üç kez uyanılmış olabilir. O dönemde rutin, uyku fırsatı buldukça uyumaktır ve bu da bir seçimdir.

Sosyal medyadaki sabah rutini videoları genellikle belirli bir demografiye, belirli bir yaşam dönemine ve belirli bir yaşam koşuluna ait. Herkese uygulanabilir değil. Uygulamaya çalışmak çoğu zaman başarısızlık hissi ve suçluluk üretiyor, verimlilik değil.

Sonunda geriye şu kalıyor. Sabah mı gece mi sorusunun cevabı sizde. Biyolojinizde, koşullarınızda, neye değer verdiğinizde. Önemli olan sizi gerçekten kendiniz yapan şeylere zaman ayırmak ve o zamanı günün hangi saatinde buluyorsanız, orada bir şeyler inşa etmek.

Beşte kalkmak zorunda değilsiniz ama hangi saatte olursa olsun, o saati bilinçli kullanmak size kalmış...