Eski Dünya Kullanım Dışı Kaldı

Bir çocuğa anlatmaya çalışın: bir şeyi öğrenmek istediğimizde, ansiklopediye bakardık. Çocuk ansiklopedi ne diye sormayacak, büyük ihtimalle biliyor. Ama bakışında bir şey olacak, kibarca dinliyor ama gerçekten anlamıyor. Sanki size çok uzak bir tarihi dönem anlatıyormuşsunuz gibi bakıyor. Roma İmparatorluğu, Osmanlı dönemi, internet öncesi çocukluk. Hepsi aynı uzaklıkta bir yerde.

Siz bir şey hissediyorsunuz o bakışta. Tam olarak ne olduğunu söylemek zor. Nostalji mi, savunma ihtiyacı mı, hafif bir yalnızlık mı. Belki üçü birden. Çünkü o çocukluğu anlatmak düşündüğünüzden çok daha zor.

Sadece teknik bir farkı anlatmıyorsunuz, internet yoktu, şimdi var. Bu kolay ama o yokluğun ne anlama geldiğini, o yokluğun içinde hayatın nasıl aktığını, zamanın nasıl hissettirdiğini anlatmak başka bir şey. Bunun için ortak bir referans noktası lazım ve o referans noktası yok. Anlatan ile dinleyen farklı dünyalarda büyümüş. Aynı dili konuşuyorlar ama farklı deneyimleri var ve deneyim aktarılamaz, ancak hissettirilebilir. Hissettirmek için ise ortak bir zemin gerekiyor. O zemin yok. Düşünün. O çocuklukta sıkıldığınızda ne yapıyordunuz? Ekran yoktu, telefon yoktu, içerik yoktu. Sıkılıyordunuz. Gerçekten, tam anlamıyla sıkılıyordunuz. O sıkılma içinde bir şeyler oluyordu. Hayal kuruyordunuz, sokağa çıkıyordunuz, bir şey icat ediyordunuz, annenizi ya da babanızı sıkıştırıyordunuz, bir şeyin peşine takılıyordunuz. Sıkılmanın içinden bir şeyler çıkıyordu. Sıkılma bir başlangıç noktasıydı, kaçılacak bir şey değil.

Bunu bir çocuğa anlatmak neredeyse imkansız. O çocuk için sıkılma, hayatın olağan bir parçası değil. Sıkılma bir sorun ve sorunun çözümü bir tıklama uzağında. Telefon var, tablet var, oyun var, video var. Sıkılmanın içinde oturmayı öğrenmemiş, öğrenmesine izin verilmemiş. Bu onu suçlamak değil. Başka bir dünyada büyüyor ama o dünyanın neyi kaybettirdiğini görmek için önce kaybedilen şeyin ne olduğunu bilmek lazım ve bilmek için o çocukluğu yaşamış olmak lazım.

Bir şeyi merak ettiğinizde ne olurdu? Mesela kuşların neden güneye gittiğini merak ettiniz diyelim. Soruyordunuz, büyükleriniz biliyorsa cevap alıyordunuz, bilmiyorsa bilmiyorum alıyordunuz. Cevap orada bitiyordu, en azından o gün için. Belki hafta sonu kütüphaneye gidiliyordu, belki bir kitapta rastlanıyordu, belki yıllarca yanıtsız kalıyordu. O yanıtsızlık sizi rahatsız ediyordu bir süre, sonra hayat devam ediyordu. Merak tam çözülmeden yaşıyordu içinizde. Şimdi bunu düşünün. Bir çocuk bir şeyi merak ediyor, on saniye sonra cevabı var. Bu hızın ne getirip ne götürdüğünü henüz tam bilmiyoruz. Ama merakın o yanıtsız kalma döneminde, o bekleme anında, bir şeyler ürettiği neredeyse kesin. Çocuk kendi kafasında bir açıklama geliştirirdi, yanlış da olsa kendi açıklamasıydı bu. Bir teorisi olurdu. O teoriyi birisiyle tartışırdı, sonra doğrusunu öğrenirdi, fark hissedilirdi. Bu süreç bir şey öğretirdi. Sadece bilgiyi değil, bilgiye giden yolu. Bu süreç şimdi yok. Merak doğuyor ve hemen ölüyor. Aradaki boşluk, o boşluğun içinde olabilecek her şeyle birlikte, kapanıyor.

Bir de arkadaşlık meselesi var. O çocuklukta bir arkadaşınızla kavga ettiniz diyelim. Okul bitti, eve geldiniz, kapı kapandı. Arkadaşınızla aranızda fiziksel bir mesafe oluştu. O akşam, gece, belki ertesi sabah, o kavgayla baş başa kaldınız. Kafanızda döndürdünüz, belki pişman oldunuz, belki hâla haklı olduğunuzu düşündünüz. Uyumadan önce bir karar verdiniz ya da veremediniz. Ertesi sabah okula gidince yüz yüze geldiniz ve o an her şeyi belirledi. Şimdi kavga bitmeden telefon var. Mesaj geliyor, yorum geliyor, ekran görüntüsü dolaşıyor, grup sessizleşiyor. Fiziksel mesafe kapanmıyor çünkü dijital mesafe hiç oluşmuyor. Kavga evin içine geliyor, yatağa geliyor, geceye geliyor. Çocuğun o kavgayla baş başa kalıp bir şeyler öğrenmesine, bir şeyleri içinde çözümlemesine izin vermiyor. Bunu bir çocuğa anlatmak zor çünkü o çocuk için arkadaşlık zaten bu. Ekranla gelen, ekranla giden, ekranda yaşanan. Başka türlü bir arkadaşlık hayal etmiş değil.

Ya bekleme. O çocuklukta bir şey bekliyordunuz. Sevdiğiniz program haftada bir geliyordu. Cumartesi sabahı, belirli bir saat, o program başlıyordu. Bir hafta boyunca bekliyordunuz. Kardeşinizle ya da arkadaşınızla o sabah için konuşuyordunuz. O beklemenin içinde bir şey vardı, heyecan bir haftaya yayılıyordu. Program başladığında gerçekten bir şey hissediyordunuz, çünkü beklemiştiniz. Şimdi her şey her an var. İstediğiniz zaman, istediğiniz kadar. Bekleme yok, gecikme yok, tatmin anında geliyor. Bu konfor gibi görünüyor ve bir yanıyla konfor. Ama beklemenin içinde büyüyen o heyecanı, o sabırsızlığı, o küçük ritüeli götürdü.

Çocukluğun o haline dair başka şeyler de var. Yaz tatilinde sokakta geçen günler, akşam annenin sesini duyunca eve dönmek, komşu çocuklarla oynanan oyunlar, kimsenin fotoğraf çekmediği anlar. Mahallede bir arkadaşın kapısını çalıp aşağı inmesini beklemek, sevdiğiniz bir çizgi filmin yeni bölümünü bir hafta boyunca heyecanla beklemek, yağmurlu bir günde pencerenin önünde oturup dışarıyı izlemek, bir yere giderken yol tarifini akılda tutmaya çalışmak, telefon çaldığında kimin aradığını bilmeden ahizeyi kaldırmak, bisikleti bırakıp akşam ezanına kadar eve dönmemek, bakkaldan alınan sakızların içinden çıkan sürprizleri biriktirmek, kasetin başa sarılmasını beklemek, okulun son günü zil çaldığında önünüzde uzanan üç aylık tatili düşünmek, mahalledeki herkesin birbirini tanıdığı o küçük dünyada büyümek, bayram sabahı erkenden uyanıp kapı kapı dolaşmak, kar yağdığında pencereden dışarı bakıp ertesi gün okulun tatil edilmesini umut etmek. Bunları anlatıyorsunuz ve karşınızdaki dinliyor, ne güzelmiş diyor. Ama o ne güzelmiş bir şeyi gerçekten anlamaktan değil, sizin anlatırken yüzünüzdeki ifadeden geliyor. Neyin güzel olduğunu tam bilmiyor, ama sizin için önemli olduğunu görüyor.

Anlatılan ile anlaşılan arasında bir boşluk var. Her neslin bir öncekine karşı bu boşluğu yaşadığını biliyoruz. Sizin zamanınızda ile bizim zamanımızda arasındaki mesafe her zaman vardı. Ama bu sefer fark daha derin bir yerde. İnternet öncesi ile internet sonrası, sadece teknolojiyle değil, zamanı yaşamak, merakı taşımak, arkadaşlığı kurmak, sıkılmayı sindirmek gibi çok temel şeylerle ilgili bir fark. Bu fark bir nesil boşluğu değil, neredeyse bir tür fay hattı. İki taraf birbirini görebiliyor ama aynı zeminde değil.

Bazen şunu yapıyorsunuz. Bir anınızı anlatıyorsunuz, o dönemden küçük bir kare. Mesela ilk kez bir şehre gittiğinizde, haritanız yoktu, kaybolmuştunuz, sonunda sorarak bulmuştunuz. O bulma anı çok net hafızanızda. O sokağın kokusu, o anın heyecanı, yanlış dönüşlerin de güzelliğe katkısı. Şimdi aynı yere gitseydiniz telefon sizi götürürdü. Kaybolmazdınız. Ama o anı da yaşamazdınız. Çocuğa bunu anlattığınızda şöyle diyor: Ama neden kolay olanı yapmayasın ki? Ve bu soruya cevap vermek gerçekten çok zor. Cevap kolay olmak tek ölçüt değil ama bunu söylemek yetmiyor. Neden yetmediğini açıklamak için o zorluğun içinde neyin büyüdüğünü anlatmak lazım. Onu anlatmak için o zorluğu yaşamış olmak lazım.

Ve döngü kapanıyor. O çocukluğu anlatamamak bir kayıp mı? Belki. Ama belki asıl kayıp: anlatamamak yalnızca iletişim sorunu değil aynı zamanda o deneyimin gerçekten geçmiş olduğunun, bir daha o şekilde yaşanmayacağının, dijital dünyada büyüyenlerin o boşluğu, o beklemeyi, o yavaşlığı hiç tatmayacağının farkına varıldığı an. Bu farkındalık bazen çok sessiz bir yerde oturuyor.

Çocuk sizi dinliyor, siz anlatıyorsunuz. Bir noktada durup ona bakıyorsunuz. O da size bakıyor. İkiniz de gülümsüyorsunuz. Ama gülümsemenin altında, her ikinizin de adını koyamadığı bir mesafe var. Siz o çocukluğu özlüyorsunuz, o hiç bilmedi. Siz bir şeyin geçtiğini hissediyorsunuz, o geçen şeyin ne olduğunu bilmiyor. Ve belki bu yeterli.

Belki her nesil kendi kayıplarını taşıyor, kendi anlatamadıklarıyla baş başa kalıyor. Belki bu çocuk da bir gün kendi çocuğuna bir şeyler anlatmaya çalışacak ve aynı boşluğu hissedecek. Belki anlatamamak, zamanın doğal bir bedeli. Ama yine de, bazen, o eski bir yaz öğleden sonrasını hatırladığınızda, sokağın sesini, annenizin sesini, hiçbir yerde kayıtlı olmayan o anı, içinizde küçük bir şey sıkışıyor. Çünkü o an gerçekti tamamen, eksiksiz, hiçbir yere yüklenmeden gerçekti.

Ve artık sadece sizde var...