İyiyim Demeseydiniz Ne Derdiniz?

Biri size soruyor. Nasılsın? Bu soru günde kaç kez soruluyor, kaç kez soruyorsunuz, saymak mümkün değil. Markette kasiyer soruyor, asansörde komşu soruyor, telefon açan biri soruyor ve cevap, neredeyse her zaman aynı.

"İyiyim, sen nasılsın?"

Bu cevap, çoğu zaman doğru değil ya da tam doğru değil. Belki o gün kötü bir gündür, belki içinizde bir şey ağırlık yapıyordur, belki gece uyuyamadınız, belki bir haber sizi sarstı. Ama iyiyim çıkıyor ağzınızdan, otomatik, refleks gibi. Bu yalan mı? Tam olarak değil çünkü nasılsın sorusu, çoğu zaman gerçek bir soru değil. Bir selamlama ritüeli, bir sosyal jest, gerçek bir bilgi talebi değil. İyiyim cevabı da, bir yalan değil, sadece o ritüele uygun bir karşılık.

İki taraf da bu anlaşmayı biliyor, çoğunlukla bilinçsizce. Soran kişi, gerçekten detaylı bir cevap beklemiyor. Cevap veren kişi, gerçekten detaylı bir cevap vermeyi düşünmüyor. Bu bir dans, kelimelerin koreografisi, anlam taşımayan ama bağlantı hissi veren bir alışveriş.

Peki bu kötü mü? Hemen evet demek kolay, ama düşününce o kadar basit değil. Çünkü bu ritüelin bir işlevi var. Her gün karşılaştığınız onlarca insana, gerçek duygusal durumunuzu anlatmak, pratik olarak mümkün değil. Kasiyer, gerçekten bilmek istemiyor sizin o günkü ruh halinizi, ve siz de paylaşmak istemiyorsunuz muhtemelen, çünkü o an, o yer, uygun değil. İyiyim demek, bir sosyal kayganlaştırıcı, etkileşimi kolaylaştıran bir formül.

Sorun, bu formülün, gerçek bağlantı kurmamız gereken yerlerde de devam etmesi. Bir arkadaşınız soruyor nasılsın, ve siz iyiyim diyorsunuz, ama içinizde değilsiniz. Bir aile üyeniz soruyor, aynı cevap geliyor. Bir terapistiniz bile sorabilir, ve bazıları orada bile iyiyim ile başlıyor, sonra gerçek konuşmaya geçmek için zaman gerekiyor. Bu otomatik cevap, bir alışkanlık haline geliyor, ve alışkanlıkların kırılması zor. Dürüst cevap vermenin bu kadar zor olmasında birkaç şey aynı anda işliyor.

İlki, yük olma korkusu. Kötüyüm demek, karşı tarafa bir yük bindiriyor gibi hissettiriyor. Şimdi onlar bir şey yapmak zorunda, dinlemek zorunda, belki yardım etmek zorunda siz, o yükü onlara bindirmek istemiyorsunuz, özellikle eğer onların da kendi yükleri olduğunu biliyorsanız.

İkincisi, kırılganlık gösterme korkusu. Gerçek durumunuzu söylemek, bir tür açılma, bir savunmasızlık. Savunmasız olmak, güvenli hissetmediğiniz bir ortamda, riskli görünüyor. Yargılanabilirsiniz, yanlış anlaşılabilirsiniz, ya da basitçe, o zayıflığı göstermiş olursunuz.

Üçüncüsü, çözüm bulunamama korkusu. Eğer kötüyüm derseniz, ve karşı taraf "neden, ne oldu" diye sorarsa, bir açıklama gerekiyor. Bazı durumlar, açıklanması zor, çünkü net bir sebep yok. "Sadece kötüyüm, nedenini bilmiyorum" demek, garip geliyor, yetersiz geliyor.

Dördüncüsü, ve bu belki en derini, dürüst cevabı söylediğinizde, o duyguyu gerçekten kabul etmek zorunda kalıyorsunuz. İyiyim demek, bir tür inkar, kendinize de söylediğiniz bir şey. Eğer kötüyüm derseniz, sadece başkasına söylemiyorsunuz, kendinize de itiraf ediyorsunuz, ve bu itiraf, bazen iyiyim demekten daha ağır.

Bu dördüncü nokta, ilginç bir şey gösteriyor. Bazen nasılsın sorusuna dürüst cevap verememek, sadece sosyal bir mesele değil, kendi duygularımızla ilişkimizin bir meselesi de. Eğer sürekli iyiyim diyerek geçiştiriyorsanız, bir noktada, kendi gerçek durumunuzu fark etmekten de kaçınmaya başlıyorsunuz. Otomatik cevap, sadece dışarıya değil, içeriye de yansıyor. Kendi kendinize sormadığınız bir soru, cevapsız kalıyor.

Peki dürüst olmak her zaman doğru mu? Hayır, ya da en azından, her bağlamda değil. Markette kasiyere derin bir duygusal açılım yapmak, uygun değil, garip karşılanır, ve kasiyer için de adil değil, hazır olmadığı bir yük. Mesele, bağlamı doğru okumak. Bazı ilişkiler, bazı anlar, dürüstlüğe alan açıyor. Bir yakın arkadaş, gerçekten sorduğunda, nasılsın değil gerçekten nasılsın tonuyla, o an bir kapı açılıyor. O kapıyı görmek, kullanmak, değerli.

Bazı insanlar bu kapıları görmüyor, çünkü iyiyim refleksi çok güçlü, otomatik. Kapı açılıyor ama içeri girmiyorlar, çünkü girmek alışılmadık. Bir deneme yapmak mümkün. Bir gün, gerçekten yakın bir insana, nasılsın sorusuna, iyiyim demeden cevap vermeyi denemek. "Aslında biraz yorgunum, içimde bir ağırlık var, tam bilmiyorum neden" gibi bir şey. Bu cümle, basit ama dürüst. Ve karşı tarafın tepkisi, genellikle şaşırtıcı oluyor, olumlu anlamda. Gerçek bir cevaba, gerçek bir ilgiyle karşılık veriyor, çünkü onlar da, kendi otomatik cevaplarının arkasında, gerçek bir bağlantı arıyor genellikle. Bu deneme, bir tür risk taşıyor tabii. Bazen karşı taraf, gerçekten hazır değil, ya da kendi telaşıyla, sizin dürüst cevabınızı tam karşılayamıyor. Bu olabilir, ve bu bir başarısızlık değil, sadece o anın, o kişinin sınırları. Ama deneme yapmamak, hiçbir zaman gerçek bağlantı kurma şansını da almıyor.

Bir de dürüst olmanın dereceleri var. Her şeyi anlatmak zorunda değilsiniz, sadece iyiyim den biraz daha gerçek bir şey söylemek yeterli olabiliyor. Bugün biraz zorlu bir gündü demek, tüm hikayeyi anlatmadan, ama yine de bir gerçeklik payı taşıyor. Bu küçük dürüstlükler, birikince, bir alışkanlık değişimine yol açabiliyor. Önce küçük adımlar, sonra biraz daha büyük, ve zamanla, nasılsın sorusuna otomatik iyiyim yerine, gerçek bir duraksama, gerçek bir değerlendirme gelmeye başlıyor. Bu duraksama, ilginç bir şey çünkü o anda, kendinize soruyorsunuz, gerçekten nasıl olduğunuzu. Bu soruyu kendinize sormak, başkasına dürüst cevap vermekten önce gelen bir adım, belki de en önemli adım. Çünkü nasılsın sorusu, dışarıdan geliyor ama asıl cevap, içeride aranıyor. Eğer kendinize bu soruyu sık sormuyorsanız, başkasına dürüst cevap vermeniz de zorlaşıyor, çünkü cevap zaten net değil.

Biri size soruyor. Nasılsın?

Bir saniye duruyorsunuz, gerçekten düşünüyorsunuz. Bu duraksama, küçük ama gerçek bir şey.