Suyun Altındaki Son Dans: Gümüşten Kızıla Bir Veda!

^[1]Doğanın en büyük gişe rekorları kıran filmini izlediğinizi hayal edin. Başrolde, hayatı pahasına eve dönmeye çalışan, bu uğurda şekil değiştiren, renk değiştiren ve sonunda "aşkı" için kendini feda eden bir kahraman var. Bu bir kurgu değil; bu, Kızıl Somonun (ing. Sockeye Salmon, lat. Oncorhynchus nerka) gerçeği.

Okyanusta gümüş bir eşya gibi parlayan bu balıklar, üreme zamanı geldiğinde biyolojik bir mucizeye, adeta bir "Kızıl Hulk"a dönüşürler. Peki ama neden ve belki de daha önemlisi nasıl?

Wikipedia

Eve Dönüşün Hikâyesi: Uzun Bir Yolculuk

Eve dönüşün başlangıcı okyanusun derinliklerinde başlar. Kızıl somonlar, binlerce kilometre uzaktaki evlerine, yani doğdukları o küçücük dere yatağına dönmeye karar verirler. Peki bunu nasıl yaparlar?

Ceplerinde bir GPS yoktur ama beyinlerinde çok daha iyisi vardır. Açık denizde Dünya'nın manyetik alanını bir pusula gibi kullanırlar. Kıyıya yaklaştıklarında ise devreye "Kimyasal Hafıza" girer. Yıllar önce terk ettikleri derenin taşını, toprağının kokusunu, milyarda bir oranında bile olsa tanırlar. Ancak bu yolculuğun bir bedeli vardır: Tatlı suya girdikleri an yemeyi bırakırlar. Sindirim sistemleri kapanır, mideleri küçülür. Artık tek yakıtları, okyanusta biriktirdikleri yağlardır.

Renklerin Dansı: Gümüşten Kızıla

Nehre girdiklerinde, sadece okyanustan nehire diyerek adres değiştirmezler; kimlik değiştirirler. İşte eşeysel dimorfizm (cinsiyetler arası fiziksel farklar) sahneye çıkar. Okyanusta "kamuflaj" ustası olan gümüş pullar, nehirde yerini kan kırmızısı bir deriye bırakır. Bu, basit bir renk değişimi değil, biyokimyasal bir transferdir. Balık, yıllarca yediği karides ve planktonlardan aldığı turuncu pigmentleri kaslarından çeker ve derisine pompalar. Neden mi? Çünkü dişiler için "kırmızı", güç demektir. "Ben okyanusta o kadar iyi beslendim ve o kadar sağlıklıyım ki, bu kırmızılığı hak ettim" mesajını verir.^[1]

Renk ve Çenenin Savaşı: "Kype" Oluşumu

Renk dönüşümü dışında eşeysel dimorfizmin en korkutucu kısmı erkeklerde yaşanır. Dişiler yumurta taşımaya odaklanıp daha "yuvarlak" hatlara sahip olurken, erkekler birer savaş makinesine dönüşür. Testosteronun tetiklediği bir iskelet yapılanmasıyla, erkeklerin alt çenesi uzar ve yukarı kıvrılarak bir kanca halini alır. Bilim insanları bu yapıya "Kype" adını vermişlerdir. Üstelik dişleri devasa boyutlara ulaşarak ağızdan dışarı taşar. Bu korkunç çene yemek yemek için değildir (zaten yemek yemezler); tek bir amacı vardır: Rekabet. Erkekler, en iyi dişiyi ve en iyi yumurtlama alanını kapmak için birbirlerini ısırır ve iterler. Kype, onların savaş için bir uzvudur .^[1]

AZ Animals

Trajik Son: Ölümden Doğan Hayat

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Yolculuk biter, eşler bulunur, yumurtalar nehir yatağındaki çakıllara ("redd" adı verilen yuvalara) bırakılır. Ve sonra, perdenin kapanma vakti gelir.

Kızıl somonlar semelpar canlılardır; yani "üremek için yaşar ve üredikten sonra ölürler." Enerjilerinin son damlasını yumurtlamak ve döllenen yumurtaları korumak için harcarlar. Görev tamamlandığında, hem o korkutucu çeneli erkekler hem de dişiler oracıkta hayatlarını kaybeder. Ama bu bir son değildir. Çürüyen bedenleri, nehir suyuna nitrojen ve fosfor bırakır. Bu besinler, kıyıdaki ağaçları besler, sudaki böcekleri artırır. Ve o böcekler, yumurtadan çıkacak yeni nesil yavru somonların ilk yemeği olur. Anne ve babalar, kelimenin tam anlamıyla, çocuklarının geleceği olmak için kendilerini doğaya geri verirler.

Mirası Devralmak: Çakılların Altındaki Sır

Nehirdeki o kargaşa dindiğinde, suyun yüzeyi sakinleşir ve dipteki kırmızı bedenler yavaşça doğaya karışır. Ancak asıl hikaye, şimdi o çakılların (redd) altında, karanlıkta başlar. Kış boyunca, ebeveynlerinin güvenle gömdüğü yumurtalardan "Alevin" adı verilen yavrular çıkar. Bu minik canlılar henüz yüzemezler; karınlarında "doğuştan gelen bir erzak çantası" (vitellüs kesesi) taşırlar. Ebeveynlerinin onlara bıraktığı son hediye olan bu besinle, çakılların güvenli aralıklarında haftalarca saklanarak büyürler.

Bahar geldiğinde ve o kese tükendiğinde, artık "Yavru (Fry)" olarak çakılların arasından çıkarlar. Ama okyanusa gitmek için henüz çok erkendir. Kızıl somon yavruları, diğer somonların aksine, genellikle bir veya iki yıl boyunca tatlı su göllerinde kalır, saklanır ve güçlenirler.^[1]

Tersine Mühendislik: "Smolt" Olmak

Zamanı geldiğinde, yavruların bedeninde ebeveynlerinin yaşadığı değişimin tam tersi yaşanır. Tatlı suya uyumlu böbrekleri ve solungaçları, tuzlu suya dayanacak şekilde biyolojik bir "yazılım güncellemesi" geçirir. Derileri, nehirdeki kamuflaj desenlerini kaybeder ve okyanusun sonsuz mavisinde görünmez olmalarını sağlayacak olan o metalik gümüş rengine bürünür. Artık onlar birer "Smolt"tur. Akıntıya kendilerini bırakırlar ve nehrin denize döküldüğü o büyük kapıdan geçerek okyanusa açılırlar.^[1]

Rivershed

Sonsuz Döngünün Fertleri

Kızıl somonun hikayesi, aslında bir dairenin hikayesidir. Gidenler, bedenlerini nehir yatağına bırakarak, kalanların (yavruların ve nehir kıyısındaki ağaçların) hayatta kalmasını sağlar. Yavrular okyanusa ulaştığında, genlerine kazınmış o antik haritayı da yanlarında götürürler. Yıllar sonra, Pasifik'in derinliklerinde bir yerde, içgüdüsel bir saat çalacak ve onlar da gümüş zırhlarını çıkarıp, aşk ve savaşın rengi olan kırmızıya bürünerek eve dönmeye başlayacaklar.

"Kızıl somonun hikayesi, doğadaki en büyük paradoksu fısıldar: Bazen yaşamın devam etmesi için, ölümün en parlak rengine bürünmek gerekir."