Empati Evrimin En Büyük Buluşu Olabilir mi?

Yolda yürürken küçük bir çocuk düşüyor.

Çevresindeki insanlar istemsizce irkiliyor.

Bir anne bebeğinin ağladığını duyunca huzursuz oluyor.

Bir köpek sahibi üzgün olduğunda yanına gelip sessizce başını dizine koyuyor.

Bir şempanze kavga eden iki arkadaşını sakinleştirmeye çalışıyor.

Bütün bu davranışların ortak noktası nedir?

Empati.

Uzun yıllar boyunca empati, yalnızca insanlara özgü ahlaki bir özellik olarak görüldü. Oysa son kırk yılda etoloji, psikoloji ve nörobilim alanında yapılan araştırmalar bambaşka bir tablo ortaya koyuyor. Empati yalnızca insan kültürünün değil, milyonlarca yıllık evrimin de bir ürünü olabilir.

Belki de evrimin en büyük başarısı daha güçlü kaslar, daha büyük beyinler ya da daha keskin dişler üretmek değildi.

Belki de en büyük buluş, bir canlının başka bir canlının ne hissettiğini anlayabilmesiydi.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Darwin'in Gözden Kaçan Mirası

Evrim denildiğinde çoğumuzun aklına tek bir kavram gelir:

Rekabet.

"En güçlü hayatta kalır."

Oysa bu ifade Darwin'e değil, Herbert Spencer'a aittir. Darwin ise canlıların yalnızca rekabet ederek değil, iş birliği yaparak da başarılı olduklarını defalarca vurgulamıştır.

Frans de Waal'e göre modern toplum uzun süre Darwin'in bu yönünü ihmal etti. İnsan doğası çoğu zaman bencillik ve rekabet üzerinden tanımlandı. Oysa biyoloji, toplulukları bir arada tutan sosyal bağları ve empatiyi de açıklayan güçlü kanıtlar sunmaktadır. 

Empati Sadece İnsanlara mı Ait?

Bir şempanze, kavga sonrası ağlayan bir grubun üyesini sarılarak teselli edebilir.

Filler, ölen bir sürü arkadaşlarının kemiklerine tekrar tekrar dokunabilir.

Fareler, tanımadıkları başka farelerin sıkıştığını gördüklerinde onları kurtarmaya çalışabilir.

Köpekler, sahiplerinin yüz ifadelerini ve ses tonlarını okuyarak davranışlarını değiştirebilir.

Bu örnekler, empatiyi yalnızca insanlara ait bir duygu olarak görmenin giderek zorlaştığını gösteriyor.

Jean Decety'nin editörlüğünü yaptığı kapsamlı eser de benzer bir sonuca ulaşıyor: Empatinin temel mekanizmaları yalnızca insanlarda değil, birçok sosyal memelide ortak evrimsel köklere sahiptir. İnsan empatisinin en gelişmiş biçimleri bile, daha eski biyolojik süreçlerin üzerine inşa edilmiştir. 

Agora Bilim Pazarı

Alice Fikirler Diyarında

Alice, annesi ona ilk cep telefonunu alırken söylediği gibi, artık çocuk değil. Dünyaya ve onun içinde kendi yerine dair kafasında dönüp duran sorular var: İnsa…

Devamını Göster

₺380,00

Satın Al Tüm Ürünler

Empati Acıyı Paylaşmak Değildir

Empati çoğu zaman yanlış anlaşılır.

Bir arkadaşınız ağlıyorsa siz de ağlamak zorunda değilsiniz.

Bir hastanız acı çekiyorsa aynı acıyı hissetmeniz gerekmez.

Bir köpeğiniz korkuyorsa sizin de korkmanız gerekmez.

Fenomenolojik yaklaşımın önemli isimleri, empati ile duygusal bulaşmayı (emotional contagion) birbirinden ayırır. Duygusal bulaşmada başkasının duygusu size "geçer". Empatide ise o duygunun başkasına ait olduğunu bilerek onu anlamaya çalışırsınız. Benzer şekilde empati, sempatiyle de aynı değildir; sempati, anlama sürecine ek olarak karşıdakinin iyiliğini istemeyi içerir. 

Başka bir deyişle...

Empati, "senin yerinde olsam ne hissederdim?" sorusundan çok,

"Sen şu anda ne hissediyorsun?"

sorusunu sormaktır.

Beynimiz Empati İçin Tasarlanmış Olabilir mi?

Empati yalnızca bir duygu değildir.

Nörobilim çalışmalarına göre empati;

• başkasının duygusunu fark etmeyi, 
• o duyguyu anlamlandırmayı, 
• kendi duygularımızı düzenlemeyi, 
• gerektiğinde yardım etmeyi 

içeren çok katmanlı bir süreçtir. Bu süreç, sosyal etkileşimden klinik uygulamalara kadar yaşamın her alanında belirleyici rol oynar. 

Bu nedenle empati, tek bir "merkezde" bulunan bir özellik değil; farklı beyin ağlarının birlikte çalışmasıyla ortaya çıkan karmaşık bir kapasitedir.

Peki Empati Neden Evrimleşti?

İlk bakışta empati mantıksız görünebilir.

Başkalarına yardım etmek zaman kaybettirir.

Enerji harcatır.

Bazen risk almayı gerektirir.

Öyleyse doğal seçilim bunu neden korudu?

Çünkü sosyal türlerde tek başına yaşamak çoğu zaman mümkün değildir.

Bir yavrunun büyüyebilmesi...

Bir grubun avlanabilmesi...

Yaralı bireylerin korunabilmesi...

Çatışmaların çözülebilmesi...

hepsi belli ölçüde başkalarının durumunu anlayabilmeye bağlıdır.

De Waal'in vurguladığı gibi, biyoloji yalnızca rekabeti değil, toplulukları ayakta tutan iş birliği ve sosyal bağlılığı da açıklamaktadır. İnsan doğasının hem bireysel çıkarları hem de dayanışmayı kapsayan iki yönü vardır. 

Empati Adaletin de Temeli Olabilir

Frans de Waal'in en meşhur deneylerinden birinde iki kapuçin maymununa aynı görev verilir.

Biri üzüm alır.

Diğeri salatalık.

Salatalık alan maymun kısa süre sonra görevi yapmayı reddeder.

Çünkü adaletsizliği fark etmiştir.

Bu deney bize önemli bir şey söyler.

Empati yalnızca acıyı paylaşmak değildir.

Başkalarının nasıl muamele gördüğünü önemsemektir.

Belki de adalet duygumuzun kökleri sandığımızdan çok daha eskidir.

Empatinin Bir Sınırı da Var

Empati her zaman faydalı değildir.

Yoğun bakım hemşireleri...

Acil servis hekimleri...

Psikiyatristler...

Psikologlar...

Sürekli başkalarının acısıyla karşılaşırlar.

Eğer empati duygusal düzenlemeyle dengelenmezse, merhamet yorgunluğu (compassion fatigue) ve tükenmişlik gelişebilir. Bu nedenle klinik uygulamalarda empati kadar sınır koyabilme becerisi de önemlidir. 

Empati, başkasının acısında kaybolmak değil; onu anlayıp yardım edebilecek kadar yakın, ama ayakta kalabilecek kadar dengeli olabilmektir.

Belki de İnsanlığı Kurtaran Özellik Bu Oldu

İnsan türü ne en hızlı koşan canlıydı...

Ne en güçlü...

Ne de en keskin dişlere sahipti.

Ama insanlar birlikte yaşayabiliyordu.

Bilgi paylaşabiliyordu.

Yaralı bireylerine bakabiliyordu.

Çocuklarını uzun yıllar koruyabiliyordu.

İşte bu davranışların arkasında yalnızca zekâ değil, empati de vardı.

Belki de büyük beynimiz tek başına yeterli değildi.

O beynin, başkalarının ihtiyaçlarını fark edebilmesi gerekiyordu.

Sonuç

Frans de Waal'in en önemli katkılarından biri, empatiyi romantik bir erdem olmaktan çıkarıp evrimsel bir özellik olarak ele almasıdır. Jean Decety ve çalışma arkadaşları ise bu özelliğin gelişimsel, bilişsel ve nörobiyolojik temellerini ayrıntılı biçimde ortaya koyuyor.

Bugün biliyoruz ki empati;

• yalnızca insanlara özgü değildir, 
• yalnızca duygusal bir tepki değildir, 
• yalnızca ahlakın konusu değildir. 

Empati, milyonlarca yıllık evrimin şekillendirdiği; sosyal yaşamı, iş birliğini ve hatta uygarlıkları mümkün kılan temel biyolojik kapasitelerden biridir.

Belki de evrimin en büyük buluşu ateş değildi.

Ne dil...

Ne de teknoloji...

Belki de en büyük buluş, bir canlının başka bir canlının gözlerinden dünyaya bakabilmesiydi.

Kaynaklar

1. de Waal FBM. The Age of Empathy: Nature's Lessons for a Kinder Society. New York: Harmony Books; 2009. 
2. Decety J, editor. Empathy: From Bench to Bedside. Cambridge (MA): MIT Press; 2014. 
3. Batson CD. Altruism in Humans. New York: Oxford University Press; 2011. 
4. Panksepp J. Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions. New York: Oxford University Press; 2004. 
5. Darwin C. The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. London: John Murray; 1889.