İnsan İyi Olmayı Ne Zaman Öğrendi?

"Bir şehir düşünün.

Polis yok.

Kamera yok.

Mahkeme yok.

Din yok.

Para yok.

Buna rağmen insanlar birbirlerine yardım ediyor.

Böyle bir toplum mümkün müdür?"

Muhtemelen çoğumuz "Hayır." diyeceğiz.

Çünkü bize yüzyıllardır aynı hikâye anlatılıyor.

İnsan özünde bencildir.

İnsan fırsatını bulursa aldatır.

İnsan çıkarı için yaşar.

Ahlak ise bunun üzerine sonradan inşa edilmiş ince bir sıvadan ibarettir.

Medeniyet çatladığında, alttan gerçek insan çıkar.

Bunu o kadar uzun süre tekrar ettik ki, artık bir bilimsel gerçekmiş gibi geliyor.

Ama ya hikâyeyi yanlış kişilere anlattıysak?

İlk Tanık: Bir Filozof

MÖ 399 yılı.

Atina.

Yetmiş yaşındaki Sokrates, baldıran zehrini içmek üzere.

Kaçma şansı var.

Dostları planı hazırlamış.

Kapılar açık.

Agora Bilim Pazarı

Zaman Satan Adam

Vaktiyar’ın bir dükkânı var: Büyük Zamanson Dükkânı. İhtiyaç duyan herkese günleri, saatleri, dakikaları satıyor. Sabahları azıcık daha uyumak isteyen fırıncıya…

Devamını Göster

₺281,06

Satın Al Tüm Ürünler

Tek yapması gereken yürümek.

Gitmiyor.

Çünkü doğru olanın kalmak olduğuna inanıyor.

Tarihin en pahalı ahlaki kararlarından biri belki de budur.

Sokrates ölümü seçiyor.

Kimse onu izlemese bile.

İnsan neden böyle davranır?

Bu soru, iki bin beş yüz yıldır peşimizi bırakmadı.

İkinci Tanık: Bir Bonobo

Yaklaşık iki bin dört yüz yıl sonra...

Kongo yağmur ormanlarında bir bonobo, yaralı bir kuş buluyor.

Onu dikkatlice eline alıyor.

Kanatlarını açıyor.

Uçması için yüksekçe bir dala bırakıyor.

Kuş uçamıyor.

Bonobo bekliyor.

Dakikalarca.

Saatlerce.

Sonunda kuş uçuyor.

Bonobo ise sessizce uzaklaşıyor.

Kimse alkışlamıyor.

Hiçbir ödül yok.

Hiçbir karşılık beklemiyor.

Şimdi soru daha zor.

Sokrates ile bonobo arasında gerçekten hiçbir ortak nokta yok mu?

Belki de Yanlış Soruyu Soruyoruz

Frans de Waal'ın en büyük başarısı maymunları incelemesi değildir.

Asıl başarısı, filozofların iki bin yıldır yanlış kapıyı çaldığını söylemesidir.

Sorulan soru hep aynıydı.

İnsan neden kötüdür?

De Waal ise masaya bambaşka bir soru koydu.

İnsan neden bu kadar sık iyi davranır?

Çünkü evrim açısından açıklanması zor olan şey kötülük değildir.

Kötülük için teoriye gerek yoktur.

Aç kalan bir canlının saldırması son derece sıradandır.

Asıl açıklanması gereken, kendi çıkarını erteleyen davranıştır.

Neden paylaşırız?

Neden teselli ederiz?

Neden yas tutarız?

Neden hiç tanımadığımız biri için gözyaşı dökeriz?

Darwin'i En Çok Darwin'in Dostu Yanlış Anladı

İşin ironik tarafı burada başlıyor.

Bugün pek çok kişi Darwin'i "güçlü olan yaşar" cümlesiyle tanıyor.

Oysa Darwin'in kendisi sosyal içgüdülerin, sempati ve vicdanın evrimsel kökenleri olduğunu düşünüyordu. İnsanın Türeyişi'nde, yeterince gelişmiş sosyal içgüdülere sahip bir hayvanın ahlaki duyguyu da geliştirebileceğini açıkça yazar. De Waal, Darwin'in bu çizgisini yeniden görünür kılmaya çalışır. 

Ne var ki Darwin'in en ateşli savunucularından Thomas Henry Huxley, ahlakın doğaya rağmen ortaya çıktığını savundu.

Ona göre insanın içi vahşiydi.

Medeniyet yalnızca ince bir cilaydı.

De Waal bu görüşe unutulmayacak bir isim verir:

Veneer Theory.

Yani...

Cilayı kazırsanız, altından canavar çıkar.

Belki de Medeniyet Bir Cila Değildir

Bir marangoz düşünün.

Çatlamış eski bir masaya vernik sürüyor.

Vernik masayı güzelleştirir.

Ama masanın kendisini değiştirmez.

Huxley insanı böyle görüyordu.

De Waal ise bambaşka bir metafor önerir.

Biz verniklenmiş odun değiliz.

Biz Rus matruşkalarına benzeriz.

En dıştaki insanın içinde tarih öncesi insan vardır.

Onun içinde Australopithecus.

Onun içinde ortak primat atalarımız.

Ve onların içinde milyonlarca yıl boyunca şekillenmiş sosyal içgüdüler.

Yeni olan, eskinin üzerine eklenmez.

Eski olanın içinden büyür. De Waal bu sürekliliği anlatmak için gerçekten de "Rus bebekleri (Russian dolls)" benzetmesini kullanır. 

Vicdan Belki de Bir Duygudur

Biz ahlakı çoğu zaman mantıkla ilişkilendiriyoruz.

Oysa nörobilim bunun tam tersini söylüyor.

İnsan önce hisseder.

Sonra düşünür.

Önce üzülür.

Sonra neden üzüldüğünü açıklar.

Empati, mantığın değil; duygunun eseridir.

De Waal'ın ahlakın temel yapı taşları olarak gördüğü şey de budur:

empati,

karşılıklılık,

uzlaşma,

adalet duygusu.

Yani hukuk kitaplarından çok daha eski biyolojik mekanizmalar. 

Belki de İnsanlık Yanlış Kahramanlarını Seçti

Televizyonlar kötülüğü sever.

Savaş haber olur.

Cinayet manşet olur.

Dolandırıcılık tıklanır.

Oysa aynı gün içinde milyonlarca küçük iyilik görünmeden yaşanır.

Bir hemşirenin yaşlı hastanın elini tutması...

Bir çocuğun düşen arkadaşını kaldırması...

Bir yabancının kapıyı açık tutması...

Bir filin yaralı sürü arkadaşını yalnız bırakmaması...

Bunlar haber değildir.

Çünkü olağandır.

Belki de tam da bu yüzden kıymetlidirler.

Son Söz: İnsanı Tanımak İçin Aynaya Değil, Ormana Bakmak Gerekebilir

Frans de Waal'ın kitabı bize rahatsız edici ama umut verici bir fikir bırakıyor.

Belki de vicdan gökten inmedi.

Belki de bir filozof tarafından icat edilmedi.

Belki de ilk yasa kitaplarıyla başlamadı.

Belki de annesinin karnına tutunan ilk memelinin, yavrusunu koruma içgüdüsünde...

İlk primatın arkadaşını teselli eden dokunuşunda...

İlk şempanzenin kavga ettikten sonra uzattığı barış elinde...

Sessizce filizlenmeye başladı.

Eğer öyleyse, ahlak insanın doğaya rağmen kazandığı bir zafer değil; doğanın milyonlarca yılda yazdığı en uzun hikâyelerden biridir.

Ve belki de bugün bize düşen görev, yeni bir vicdan icat etmek değil; zaten içimizde bulunan o eski sesi, modern dünyanın gürültüsü arasında yeniden duyabilmektir.

KAYNAKLAR:

1. de Waal FBM. Primates and Philosophers: How Morality Evolved. Princeton (NJ): Princeton University Press; 2009. 
2. de Waal FBM. Our Inner Ape: A Leading Primatologist Explains Why We Are Who We Are. New York: Riverhead Books; 2005. 
3. de Waal FBM. The Age of Empathy: Nature's Lessons for a Kinder Society. New York: Harmony Books; 2009.