76 İş Günü Boyunca Asla Yapmayacağınız Şey

Bir uygulama indiriyorsunuz. Kurulum ekranında uzun bir metin beliriyor. Gizlilik politikası ve kullanım şartları. En alta inip "kabul ediyorum" tuşuna basıyorsunuz. Okumadınız. Kimse okumuyor. Bu o kadar evrensel bir davranış ki buna resmi bir isim bile verildi: bilgi yorgunluğu. Teorik olarak her şeyi bilme hakkınız var. Pratikte o hakkı kullanmak neredeyse imkansız.

Neden imkansız? Rakamları görmek bu soruyu somutlaştırıyor. Birçok araştırma, ortalama bir internet kullanıcısının her yıl karşılaştığı gizlilik politikalarını gerçekten okumak isteseydi bunun yaklaşık yetmiş altı iş günü süreceğini hesapladı. Yılın %20'si. Yalnızca gizlilik politikası okumak için. Bu süreyi başka hiçbir şeye harcamadan. Bu rakam bir abartı değil, akademik bir hesaplama. Ortalama gizlilik politikasının uzunluğu, okuma hızı ve yıllık karşılaşılan platform sayısı kullanılarak üretildi.^[1]

Uzunluk tek sorun değil. Dil de sorun. Gizlilik politikaları hukuk dilinde yazılıyor çünkü hukuki koruma sağlamak için öyle yazılması gerekiyor. "Üçüncü taraf hizmet sağlayıcılarımız tarafından toplu ve anonim hale getirilmiş veriler dahil ancak bunlarla sınırlı olmamak kaydıyla..." Bu cümleyi anlayan sıradan bir kullanıcı yok denecek kadar az ve bu belirsizlik çoğu zaman kazara değil, kasıtlı olarak üretiliyor. Ne kadar az anlaşılırsa, ne kadar az sorgulanırsa şirket için o kadar iyi.

Bir de yapısal bir sorun var. Rıza sisteminin kendisi kırık. Kullanmak istiyorsanız kabul etmek zorundasınız. Reddetme seçeneği teorik olarak var ama pratikte reddetmek o hizmeti kullanamamak anlamına geliyor. Bu gerçek bir seçim değil. Birine "bu sözleşmeyi imzala ya da elektrik kullanma" demekle aynı mantık. Rıza gönüllülük içermediğinde anlamsızlaşıyor. Avrupa'da GDPR bu sorunu kısmen çözmeye çalıştı. Rıza gerçek anlamda gönüllü, spesifik, bilgilendirilmiş ve açık olmalı diyor. "Kabul et ya da gitsin" yaklaşımını meşru saymıyor. Ama bu standardın uygulanması hâla tutarsız.^[2]

Şirketler neden bu politikaları anlaşılır yazmıyor? Çünkü anlaşılır yazmak onların aleyhine. Eğer "verilerinizi reklam şirketlerine satıyoruz, onlarca üçüncü tarafla paylaşıyoruz ve sizi on yıl boyunca takip ediyoruz" yazsalar kullanıcılar kaçar ya da itiraz eder. Muğlak dil hem hukuki koruma sağlıyor hem de gerçeği gizliyor. Bu iki amacı aynı anda gerçekleştiriyor. Sade dil bu denklemi bozar.

Bazı şirketler özetler sunuyor, önemli maddeleri vurguluyor, görsel açıklamalar ekliyor. Bu iyi bir adım ama yeterli değil çünkü özet seçici. Hangi maddelerin özete girdiğine şirket karar veriyor ve rahatsız edici maddeler genellikle özette yer almıyor.

Peki çözüm ne? Bu soruya hem bireysel hem de sistemsel düzeyde bakmak gerekiyor çünkü bireysel çözümler sistemi değiştirmiyor, yalnızca sizi biraz daha koruyor.

Bireysel düzeyde her gizlilik politikasını okumak gerçekçi değil ama bazı kısa yollar işe yarıyor. Tarayıcıya ya da arama motoruna "uygulama adı gizlilik politikası önemli maddeler" yazarak hazırlanmış analizlere ulaşmak mümkün. Tosdr.org, yani Terms of Service Didn't Read, yüzlerce platformun gizlilik politikasını ve kullanım şartlarını insan okunabilir özetlere dönüştürüyor ve A'dan E'ye kadar not veriyor. Bu site başlangıç için değerli bir kaynak.^[3]

Ayrıca bir platforma kaydolmadan önce şu üç soruyu sormak pratik bir filtre işlevi görüyor: bu platform verilerimi üçüncü taraflarla satıyor mu paylaşıyor mu, verileri silme talebimi karşılıyor mu, verilerimi başka bir platforma taşımama izin veriyor mu? Bu soruların cevabı politikanın özünü önemli ölçüde özetliyor.

Yapay zeka araçları bu alanda işe yaramaya başladı. Bir gizlilik politikasını kopyalayıp yapay zeka modellerine yapıştırıp "bu politikada dikkat etmem gereken maddeler neler" diye sormak çok daha sindirilebilir bir özet üretiyor. Bu mükemmel bir çözüm değil ama hiç okumamaktan çok daha iyi.

Sistemsel düzeyde asıl çözüm tasarım zorunluluğu. Gizlilik politikalarının standart ve makine okunabilir bir formatta yazılması zorunlu hale getirilseydi, kullanıcılar kendi araçlarıyla bu politikaları analiz edebilirdi. Avrupa'da bu yönde tartışmalar sürüyor. Bir diğer sistemsel çözüm katmanlı politikalar: kısa ve sade bir özet, ardından detay isteyen için uzun versiyon. Bazı şirketler bunu gönüllü olarak yapıyor ama zorunluluk haline gelmediği sürece yaygınlaşması yavaş.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Veri minimizasyonu ilkesi de bu problemin bir parçasını çözüyor. Şirket daha az veri toplarsa gizlilik politikası daha kısa ve daha anlaşılır olur. Ama bu, veri toplamayı kısıtlayan düzenlemelere bağlı ve bu düzenlemeler henüz yeterince güçlü değil.

Sonuçta gizlilik politikaları okunmuyor çünkü sistematik olarak okunamayacak biçimde tasarlandı. Bu bir kullanıcı başarısızlığı değil, bir tasarım tercihi. Sorumluluğu yalnızca bireye yüklemek bu gerçeği gizliyor. Bireyler biraz daha dikkatli olabilir, kısa yolları kullanabilir, araçlardan yararlanabilir. Ama gerçek değişim bu politikaların nasıl yazıldığını ve ne içermesi gerektiğini düzenleyen kurallardan gelecek. O zamana kadar elimizdeki araçlarla mümkün olduğu kadar bilinçli kalmak, en azından hangi soruları sormamız gerektiğini bilmek, hiç yoktan çok daha iyi bir yer.

Bu tabloyu biraz daha geniş açıdan düşününce mesele sadece bireysel dikkat değil, ekonomik teşviklerin nasıl kurulduğu da oluyor. Dikkat, dijital ortamda ölçülebilir ve satılabilir bir kaynak haline geldiğinde, kullanıcı deneyimi doğal olarak hız ve onay üzerine optimize ediliyor. Bu hız optimizasyonu, okuma davranışını istisna haline getiriyor. Okumak, sistemin beklediği bir adım değil; sistemin maliyet olarak gördüğü bir yavaşlama etkisi haline geliyor. Sonuçta ortaya çıkan şey basit bir ihmal değil, tasarımın ürettiği bir alışkanlık ve bu alışkanlık, fark edilmediği sürece "normal" gibi görünmeye devam edecek...