Evrim Ağacı

Bu, Evrim Ağacı'nın yazdığı orijinal bir məqalədir. Bu məqalədə istifadə olunan istinadlar məqalənin alt hissəsində verilmişdir. Evrim Ağacı tərəfindən yaradılan bütün məzmun, dəqiq müəyyənləşdirilə bilən, istinad edilən istinad bu səhifəyə qaytarıldıqca paylaşıla və yayıla bilər.

Təkamül bir təbiət qanunudur (və ya prinsipi). Təbiətin bu qanununun niyə və necə işlədiyini izah edən biliklər sistemi təkamül nəzəriyyəsi adlanır. 

İnsanlar arasında geniş yayılmış düşüncənin əksinə olaraq "nəzəriyyə" və ya “teoriya” kəlməsi elmdə "sübut edilməmiş və ya əsassız düşüncə" demək deyil. Əksinə, bu, uzunmüddətli, çox bucaqlı, intizamlı müşahidələr və incələmələr nəticəsində əldə edilən məlumatların "niyə" və "necə" o şəkildə olduğunu izah edə bilən bilgi sistemi deməkdir. Elmdə "qanun", "qayda" təbii bir fakta, fenomenə yönəlmiş müşahidədir. Əvvəlki cümlədəki nümunələrimizin birincisi, elmdə "cazibə qanunu" olaraq bildiyimiz mövzunu, ikincisi isə "təkamül qanunu" olaraq bildiklərimizi bəsitcə izah edir. Bunlar qanunlardır və Kainatımızın quruluşu / toxuması dəyişmədikcə bu şəkildə mövcud olacaqlar.  

İddiaya görə, elmin iş prinsipi "Fərziyyəni irəli sür, doğrula, əgər fərziyyə doğrudursa, nəzəriyyə olacaq, daha da sübut olunarsa, qanun olacaq." qədər absurd və natamam deyil. Bu çox daha mürəkkəbdir.
İddiaya görə, elmin iş prinsipi "Fərziyyəni irəli sür, doğrula, əgər fərziyyə doğrudursa, nəzəriyyə olacaq, daha da sübut olunarsa, qanun olacaq." qədər absurd və natamam deyil. Bu çox daha mürəkkəbdir.
University of Berkeley

Bununla yanaşı, qanunlar bilgi vermək üçün son dərəcə acizdirlər, buna görə də elmi baxımdan data olduqları istisna olmaqla "bilgi ötürmə gücü" baxımından çox dəyərli deyillər. Elmdə həqiqətən dəyərli olan şey, bu əsas qanunları (qaydaları) və bu qanunlardan irəli gələn bütün nəticələri əlaqələndirərək ətrafımızda baş verən faktların "niyə" və "necə" o şəkildə meydana gəldiyini izah edən bilgi sistemidir. Bu halda buna "teoriya" deyilir. 

Məsələn, cazibə qanununu izah edən Nyutonun yerin cazibə qüvvəsi nəzəriyyəsi, Eynşteynin Nisbiilik Nəzəriyyəsi (bununla bağlı önəmli nəticələr vardır) və Kvant Vahid Sahə nəzəriyyəsi kimi nəzəriyyələri var. Təkamül qanununu da izah edən bir çox elmi nəzəriyyələr mövcuddur (Dawkins'ın Eqoist Gen nəzəriyyəsi, Qırmızı Kraliça nəzəriyyəsi, Gould'un Sıçrayışlı təkamül nəzəriyyəsi, Darvinin Təbii Seçmə nəzəriyyəsi və s.); Biz bütün bunları təkamül nəzəriyyəsi adlandırırıq. 

Bu nəzəriyyələr təbiətdə gördüyümüz nəsillər boyu müşahidə edilə bilən bioloji dəyişiklik qanunu olan təkamül qanununun niyə və necə bu şəkildə işlədiyini izah edir. Bu nəzəriyyələri qurmaq üçün qanunlara əsaslanan fərziyyələr qururuq; Ətrafımızda gördüyümüz və bir-biri ilə əlaqəli görünən hadisələr və faktlar arasındakı münasibətləri sorğulayırıq. Bu sorğu prosesində irəli sürülən, sınaqdan keçməsini gözləyən və elmi düşüncə üçün uyğun olan bir arqument "hipotez" dir. Adlna uyğun olaraq, hipotez "ön tezis" deməkdir və onlar nəzəriyyələrin qurulmasında, dəyişdirilməsində, inkişaf etdirilməsində və təkzib edilməsində istifadə olunur.

Heç vaxt unutmayın: Elm və ya kainat haqqında bir şey başa düşmədiyiniz, anlamadığınız o şeyin gerçək olmadığı mənasına gəlmir. Bu o deməkdir ki, siz bu mövzudan xəbərsizsizsiniz. Buna görə də, hələ ən təməl elmi terminologiya ilə bağlı biliklərdən xəbərsizsinizsə, Təkamül nəzəriyyəsi, Kvant nəzəriyyəsi, Big Bang nəzəriyyəsi və s. Kimi nəhəng nəzəriyyələri və detallı elmi nəzəriyyələri cılızlaşdırmağa çalışdığınız zaman, elmi deyil, öz intellektual varlığınızı ayaqlar altına almış olurunuz. Etməyin.
Heç vaxt unutmayın: Elm və ya kainat haqqında bir şey başa düşmədiyiniz, anlamadığınız o şeyin gerçək olmadığı mənasına gəlmir. Bu o deməkdir ki, siz bu mövzudan xəbərsizsizsiniz. Buna görə də, hələ ən təməl elmi terminologiya ilə bağlı biliklərdən xəbərsizsinizsə, Təkamül nəzəriyyəsi, Kvant nəzəriyyəsi, Big Bang nəzəriyyəsi və s. Kimi nəhəng nəzəriyyələri və detallı elmi nəzəriyyələri cılızlaşdırmağa çalışdığınız zaman, elmi deyil, öz intellektual varlığınızı ayaqlar altına almış olurunuz. Etməyin.

Buna görə, heç bir fərziyyə sübuta yetirildiyi zaman nəzəriyyə, nəzəriyyə daha da sübut edildikdə, qanuna çevrilmir. Əvvəlcə ətrafımızda təkrarlanan hadisə və faktlar, yəni qanunlar müəyyən edilir. Bu qanunların bir-birləri ilə qarşılqlı münasibətləri sorğulanaraq hipotezlər qurulur və bu hipotezlərdən doğruluğu təsdiqlənənlər (və ya hər dəfə təkrarlanan sınaqlardan uğurla keçənlər) arasında əlaqələr qurularaq bu qanunları izah edən açıqlamalar inkişaf etdirilir və bunlar nəzəriyyələrə çevrilir. Bu nəzəriyyələr zamanın və elmin sınağından keçir və bu nəzəriyyələr də zaman içində təkamül keçirir. Mütləq ki bir iyerarxiya qurulacaqsa, teoriyalar izahedici güc, əhatə dairəsi, məzmun, sınanma kimi bir çox cəhətdən qanunlardan üstündür. Belə ki, bəzi mənbələr qanunları nəzəriyyələrin "qısa və dar xülasəsi" kimi xarakterizə edir. Ancaq müasir elmdə belə bir iyerarxiyadan bəhs etmirik; çünki buna ehtiyac yoxdur. 

Nəticə

Bu mövzuda son sözü 2011-ci ildə ÖDTÜ-də qonaq etdiyimiz Brown Universitetindən professor. Dr. Kenneth Miller-ə buraxaq. Ondan "Niyə təkamül bu qədər hücum altndadır?" soruşduqda demişdi:

Əslində nəzəriyyə qanunlardan (gerçəklərdən) daha yüksək bir anlayış səviyyəsinə malikdir. Çünki nəzəriyyələr gerçəkləri izah edir və birləşdirir. Corciya Universitetində atom fizikası dərsini öyrənsəniz, atom nəzəriyyəsi dərsini alacaqsınız. Gələcəkdə professor bu kursun adını "atom həqiqəti" olaraq dəyişdirməyəcək, çünki atom nəzəriyyəsinin mənası belə deyil. Niyə təkamül hücum altındadır? Biologiya bir çox fənləri əhatə edən bir sahədir. Əgər biologiya tədris proqramından bir şey çıxarılacaqsa, bu niyə təkamül olmalıdır? Onu xüsusi edən nədir? Niyə hüceyrə biologiyası, niyə fiziologiya deyil? Elm faktiki sübutlarla güclü dəstəklənən nəzəriyyələrə əsaslanır. Təkamülü və ya hər hansı digər bir mövzunu ayırıb ona bu cür rəftar göstərmək elm üçün çox zəif bir anlayışdır. - Kenneth R. Miller (Brown Universitetinin biologiya professoru). 
İstinadlar və Əlavə Oxu
  • S. F. Mason. (1963). A History Of The Sciences. ISBN: 0020934009. Naşir: Macmillan General Reference.
  • D. J. Futuyma, et al. Evolution, Science, And Society: Evolutionary Biology And The National Research Agenda. (28 September 1998). Giriş tarixi: 25 November 2018. Alınan Yer: Universidad de Granada | Arxiv Bağlantısı
  • F. J. Ayala, et al. Science, Evolution, And Creationism. (25 November 2018). Giriş tarixi: 25 November 2018. Alınan Yer: The National Academies of Science, Engineering, Medicine | Arxiv Bağlantısı
  • Ç. M. Bakırcı. Evrim Ağacı'nın İlk Kitabı: ''Evrim Kuramı Ve Mekanizmaları''. (10 January 2014). Giriş tarixi: 25 November 2018. Alınan Yer: Evrim Ağacı | Arxiv Bağlantısı
  • Ç. M. Bakırcı. Bilimsel Yöntem - 1: Bilim Dahilinde Hipotezler, Kanunlar, Bilimsel Gerçekler Ve Teoriler. (09 April 2011). Giriş tarixi: 25 November 2018. Alınan Yer: Evrim Ağacı | Arxiv Bağlantısı
  • Ç. M. Bakırcı. Bilimsel Yöntem - 2: Bilimsel Yöntemin Örnekler Üzerinden Analizi. (24 December 2012). Giriş tarixi: 25 November 2018. Alınan Yer: Evrim Ağacı | Arxiv Bağlantısı
  • Ç. M. Bakırcı. Bilimsel Yöntem - 3: Evrim Nedir? Evrim Teorisi 'Sadece Bir Teori' Mi? Evrim Çürütülebilir Mi?. (25 December 2012). Giriş tarixi: 25 November 2018. Alınan Yer: Evrim Ağacı | Arxiv Bağlantısı