Salgın Ne Zaman Bitecek? COVID-19 Salgınının Resmen Sona Erdiğini Hangi Kriterlere Göre İlan Edebileceğiz?

Salgın Ne Zaman Bitecek? COVID-19 Salgınının Resmen Sona Erdiğini Hangi Kriterlere Göre İlan Edebileceğiz?
6 dakika
19,753 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

COVID-19 salgını bir noktada bitecek. En azından "kriz hâli" bir noktada sonlanacak: Nasıl ki "Bize bir şey olmaz." dediğimiz COVID-19 salgın 30 Ocak 2020'de önce "küresel kriz", sonrasında 11 Mart 2020'de "pandemi" ilan edildi ve hayatlarımız kökünden değişti, bir gün de "pandeminin sona erdiği" ilân edilecek. Ama ne zaman? Neye dayanarak? Gelin uzmanların hangi kriterlere baktığına bir bakış atalım.

Yakın Gelecekte "Sıfır COVID" Olası Değil!

COVID-19 salgınının (veya herhangi bir diğer salgının) "sonu" ile ilgili akla gelen ilk olasılık, sıfır vaka durumu. Yani hiçbir yeni hastanın COVID-19 tanısı almadığı, dolayısıyla kimsenin COVID-19 nedeniyle ölmediği bir senaryo...

2020 yılında yayınladığımız üzere, ne yazık ki bilimsel senaryoların büyük bir kısmı COVID-19'un kalıcı ve/veya sezonluk bir hastalık olacağını öngörüyordu ve yeterince hızlı eğriyi bastırma ve sonrasında da aşılama yapılamadığı için, virüs 2020'deki stabil trendinden çıkarak yeni varyantlara evrimleşmeye başladı ve artık durdurması çok zor bir hâle geldi: Aşılanmayı reddeden veya aşıya erişimi olmayan kişiler olduğu sürece, yani aşılanma asimetrisi devam ettiği sürece, virüs de bu kişilere bulaşıp evrimleşmeye devam edecek.

Reklamı Kapat

Bu yazının yazıldığı sıralarda tüm Dünya'ya yayılmaya başlamış olan delta varyantı ve yeni yeni gündeme gelen lambda, epsilon ve eta varyantı gibi varyantlar, çoğunlukla aşılanmamış kişiler arasında yayılarak evrimleşen virüs soyları.[1] Ayrıca artık ölümlerin ezici çoğunluğu da aşılanmayı reddeden veya aşılanamayan kişiler arasında yaşanıyor; örneğin ABD'deki COVID-19 ölümlerinin %99.2'sini aşılanmamış kişiler oluşturuyor).[2]

Yani aşıların çalıştığından %100 eminiz; ancak bu aşıları uygulayamadığımız müddetçe, aşıların çalışmasının da hiçbir anlamı yok. İnsan nüfusunun %70 civarı aşılanmadan (veya salgını atlatarak bağışıklık kazanmadan) bırakın salgının tamamen durmasını, sürü bağışıklığından bile söz etmemiz imkânsız. Dahası, %70 de bir son değil, bir başlangıç: Sürü bağışıklığının salgıdurdurabilmesi için aşılanma veya hastalığı atlatma yoluyla bağışıklık kazanma oranının %90'ları geçmesi gerekiyor.

Yine de insanlar daha fazla aşılandıkça ve (eğer şanslıysak) aşılar yeni varyantlara karşı da koruma sağladığı müddetçe (örneğin Pfizer/BioNTech aşısı meşhur delta varyantına karşı %70 koruma sağlıyor - ki bu gayet yeterli bir oran[3]), salgını giderek yavaşlatmamız mümkün. Hele ki insanlar biraz daha fazla sorumluluk alıp, maske ve sosyal mesafe gibi çabaları kendi istekleriyle sürdürecek olurlarsa, bu yöntemler aşılarla bir arada kullanıldığında çok daha büyük bir etki yaratacaktır ve salgının hızını kesecektir.

Peki, COVID-19 hayatımızın sıradan bir parçası hâline gelse bile, hangi noktada bu "kriz hâlinden" çıkabileceğiz? Hangi noktada gerçek anlamıyla ve farazi değil de bilimsel dayanaklara sahip olacak bir şekilde "normalleşmeden" söz etmeye başlayabileceğiz?

Hedef: 100.000'de "0.5 Vaka, 15 Ölüm, 1.000 Test Pozitifliği"!

"Sıfır COVID-19" senaryosundan sonra gelen daha gerçekçi senaryolarda, 100.000 kişideki yeni vaka ve ölüm sayıları ile test pozitifliğine odaklanılıyor.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu tür salgınların sonlanması için Johns Hopkins Üniversitesi tarafından önerilen bir kıstas, 100.000'de 0.5 yeni günlük vaka ve yapılan günlük COVID-19 testlerinde %1'den (100.000'de 1.000'den) az pozitif sonuç (test pozitifliği).[4] Ayrıca ölümleri de grip seviyesine çekebilirsek, muhtemelen halk tarafından "kabul edilebilir" bir noktaya gelmiş olacağız. Bu da influenza ve pnömoni ölümlerini bir arada alacak olursak 100.000'de 15 civarında ölüm demek (eğer sadece influenzayı alacak olursak 100.000'de 1.8).[5]

Önerilen Kıstaslar

Toparlayacak olursak, salgının "kontrol altında" olduğunu söyleyebilmemiz için önerilen hedefler:

  • Günde 100.000'de 0.5'ten düşük vaka sayısı ve
  • %1'den daha düşük test pozitifliği ve
  • Toplamda 100.000'de 15'ten daha düşük ölüm (sadece influenza için 100.000'de 1.8)

Örneğin bu öneriye göre, Türkiye'de:

  • Yeni vaka sayıları günde 820'nin altında ve
  • Test pozitifliği de %1'in altına (yani her 100 testten 99'u negatif seviyesine) düştüğünde ve
  • Ölümler günde 34 ölümün altında (yılda 12.300'ün altında - ama sadece influenzaya göre kıyaslayacaksak günde 4, yılda 1.476 ölümün altında) olduğunda

salgının makul seviyede kontrol altında olduğunu ve hatta "bittiğinin" ilan edilmesi üzerinde durulabileceğini varsaymak makul olacaktır. Bu yazının yazıldığı gün Türkiye'de açıklanan en güncel günlük rapora göre:[6]

Reklamı Kapat

  • 4.678 yeni vaka vardı.
  • 100.000'de 0.5 vakaya en yakın ilimiz, 100.000'de 4.92 vaka ile Osmaniye idi - ki bu bile olması gerekenden neredeyse 10 kat yüksek.
  • Test pozitifliği %2 civarındaydı.
  • 35 kişi hayatını kaybetmişti.

Yani gidecek biraz daha yolumuz var; ancak hedefe ulaşmak imkânsız değil.

Dikkat Edilmesi Gereken Uyarılar

Bu sayıların hepsinin birçok önemli bir dizi şerhi var:

  • Salgın başında da uyardığımız gibi, COVID-19'u grip ile kıyaslamak büyük hata, çünkü bambaşka iki hastalıktan söz ediyoruz.[7] Türkiye'de her yıl gripten kaç kişinin öldüğü net değil ve farklı yöntemlerle farklı sayılar elde etmek mümkün.[8] Biz, ABD için olan ve CDC tarafından açıklanan, güvenilir sayılara göre hesabı yaptık (ve hem influenza hem pnömoni ölümlerini hesaba kattık; sadece influenzayı hesaba katarsak günde 4 ölümden aza düşmemiz gerekiyor).[5]
  • Benzer şekilde, ölülerin kimlerden oluştuğu, yeni yerel COVID-19 salgınlarının patlak verme dinamikleri gibi detaylar, bu sayıların gerçekten "salgının bittiği" anlamına gelip gelmediğini değiştirecektir.
  • Test pozitifliği, eğer testler yaygın bir şekilde uygulanıyorsa anlamlıdır. Ne yazık ki 100.000 kişi başına uygulanması gereken minimum günlük test miktarı konusunda net bir yönerge bulunmamaktadır.[9] Buna bağlı olarak, test pozitifliği ülkeden ülkeye farklı anlamlara gelebilir.
  • Bu sayılar gökten zembille inen mutlak sayılar değiller; örneğin bazı uzmanlar 100.000'de 0.5 yerine 100.000'de 1 yeni vakanın da yeterli olabileceğini söylüyorlar (yani örneğin Türkiye için günlük vaka sayısı 1.640'ın altına inerse de "yeterli" olabilir).
  • Sayılar zaman içinde değişiyor; dolayısıyla yukarıdaki gibi günlük sayılara değil, 14 ve 30 günlük ortalamalara bakmakta fayda var. Yani 14 veya 30 günlük ortalamaların bu sayıların altına inmesi, salgının gerçek anlamda durduğunu veya kontrol altına alındığını söylemek için daha faydalı olacaktır.
  • Ülkeler ve şehirler arası seyahat, ülke veya Dünya genelinde salgının sonlandığını ilan etmemizi zorlaştırabilir; çünkü ülke içinde aşı asimetrisi olduğu gibi, ülkeler arasında da aşı asimetrisi söz konusudur.
  • Delta gibi daha bulaşıcı varyantlar veya aşı kararsızlığı ve aşı karşıtlığı gibi engeller bu sayıları alt üst edebilir ve salgını çok kötü yerlere götürebilir.

Fakat bu sayılar, salgının genel olarak kontrol altında olduğunu görmek açısından bize yol gösterici olacaktır. Ayrıca bu sayılar, ister varyantlar ister aşı karşıtlığı nedeniyle olsun, bu hedeflere ulaşamama nedenlerini araştırmamızı/görmemizi sağlayabilir.

Hedefe Nasıl Ulaşacağız?

Bu sayılara erişmenin en etkili yollarından biri, herkesi aşılayamıyorsak bile, risk gruplarını etkili bir şekilde aşılayabilmek: Eğer 65 yaş üstü popülasyonun %80'ini, geri kalan herkesin %70-80 kadarını aşılamayı becerebilirsek, salgını bu seviyenin altına düşürmemiz çok da zor olmayacaktır. Eğer 65 yaş altını %60 seviyesinde aşılayabilirsek de salgın bu kıstasın altına düşecek kadar gerileyebilir; ama risk daha yüksek olur.

Reklamı Kapat

Salgının sonlanmasıyla ilgili en büyük problem, halkın bıkkınlığı ve yöneticilerin normale dönme arzuları dolayısıyla salgının gerçekten bitmesinden çok önce bitmiş gibi davranmaya başlamak. Eğer yeterince geniş bir popülasyon aşılanmadan bu yapılacak olursa ve maske ve sosyal mesafe gibi diğer önlemler alelacele kaldırılırsa, salgındaki en kötü zamanlara, hatta ondan da kötüsüne dönme riski her zaman var. Bu nedenle bu virüsle bu kadar aktif bir şekilde mücadele edebilecek silahlara sahipken erken pes etmek, yapabileceğimiz en büyük aptallık olacaktır ve daha uzun süreli sıkıntılara kapı aralayacaktır.

Tarihteki salgınların nasıl sonlandığı ile ilgili olarak bu yazımızı okumanızı öneririz.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Umut Verici! 12
  • Tebrikler! 9
  • Üzücü! 5
  • Bilim Budur! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Korkutucu! 2
  • Muhteşem! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ C. M. Fox. Unvaccinated People Are 'Variant Factories,' Infectious Diseases Expert Says. (03 Temmuz 2021). Alındığı Tarih: 05 Temmuz 2021. Alındığı Yer: CNN | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. K. Johnson. Nearly All Covid Deaths In Us Are Now Among Unvaccinated. (29 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 05 Temmuz 2021. Alındığı Yer: AP NEWS | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. Lubell. Pfizer Says Covid Vaccine Is Highly Effective Against Delta Variant. (24 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 06 Temmuz 2021. Alındığı Yer: Reuters | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. C. Madrigal. How To Know When The Pandemic Is Over. (23 Şubat 2021). Alındığı Tarih: 05 Temmuz 2021. Alındığı Yer: The Atlantic | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b CDC. Influenza. (09 Nisan 2021). Alındığı Tarih: 05 Temmuz 2021. Alındığı Yer: CDC | Arşiv Bağlantısı
  • ^ COVID-19 Bilgilendirme Platformu. Genel Koronavirüs Tablosu. (05 Temmuz 2021). Alındığı Tarih: 05 Temmuz 2021. Alındığı Yer: T. C. Sağlık Bakanlığı | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. S. Faust. Comparing Covid-19 Deaths To Flu Deaths Is Like Comparing Apples To Oranges. (28 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 05 Temmuz 2021. Alındığı Yer: Scientific American Blog Network | Arşiv Bağlantısı
  • ^ NTV. Gripten Ölenlerin Sayısı Bilinmiyor. (17 Kasım 2009). Alındığı Tarih: 05 Temmuz 2021. Alındığı Yer: NTV | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Johns Hopkins Coronavirus Resource Center. How Does Testing In The U.s. Compare To Other Countries? - Johns Hopkins Coronavirus Resource Center. (05 Temmuz 2021). Alındığı Tarih: 05 Temmuz 2021. Alındığı Yer: Johns Hopkins Coronavirus Resource Center | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/10/2021 14:27:40 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10692

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Abiyogenez
Yok Oluş
Etimoloji
Işık
Radyasyon
Kas
Şempanzeler
Kütleçekimi
Yaşam
Sağlık Bilimleri
Elektron
Doğa Gözlemleri
Antikor
Canlılık Cansızlık
Kanıt
Elektrokimya
Dna
Gelişim
Yakınsak Evrim
Köpekler
Basınç
Genel Halk
Görme
Paleontoloji
Tarih
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın