Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

SARS-CoV-2 Artık Çok Daha Hızlı Evrimleşiyor ve Bu, Salgınla İlgili En Büyük Problem: Virüs, İnsan Toplumunda Kalıcı Hale Gelebilir!

Pandemi Başından Beri Koronavirüsün Evrimini Fazlasıyla Küçümsedik ve Şimdi Virüsün Evrimleşme Hızına Yetişmekte Zorlanıyoruz!

SARS-CoV-2 Artık Çok Daha Hızlı Evrimleşiyor ve Bu, Salgınla İlgili En Büyük Problem: Virüs, İnsan Toplumunda Kalıcı Hale Gelebilir! The Scientist
11 dakika
3,274
  • Epidemiyoloji
  • Evrimsel Biyoloji
Tarihi Geçmiş Haber

Bu haber 1 yıl öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir.

2020 yılının neredeyse tamamında, COVID-19 hastalığının etmen faktörü SARS-CoV-2 isimli virüsün evriminde dikkate değer hiçbir şey yoktu. Diğer koronavirüs türleri gibi, kısmen yavaş evrimleşen bir virüs olarak seyrediyordu; Nextstrain gibi sitelerde coğrafyaya bağlı olarak virüsün çeşitlendiğini görüyor olsak da, bunun hızı oldukça düşüktü ve dikkate değer değildi. Bu nedenle virüse tek seferde, güçlü bir aşı mücadelesi verirsek, onu tıpkı çiçek hastalığı gibi (veya aşısız bir şekilde çözülen SARS ve MERS kuzenleri gibi), kökünden alt etmemiz olası gözüküyordu.

2020'nin sonundan itibaren, her şey değişti. Salgını yeterince hızlı durduramadık; bir avuç ülke haricinde hiçbir ülke salgınla mücadelenin gereksinimlerini yerine getirmedi. Buna bağlı olarak virüs, on milyonlarca, hatta tespit edilemeyen vakaları da sayarsak belki yüz milyonlarca kişiye bulaştı. Bu kişilerin farklı savunma tepkileri dolayısıyla, virüs üzerindeki seçilim baskısı çeşitliliği de arttı. Artık SARS-CoV-2, ürkütücü bir hızla evrimleşiyor ve bu sorunla yüzleşme vaktimiz geldi. Eğer böyle giderse, COVID-19 da tıpkı grip gibi; ancak ondan belki de kat kat ölümcül bir virüs olarak hayatlarımızda kalıcı bir hâl alabilir. Virüsün bir noktadan sonra evrim hızının artacağını öngören evrimsel biyolog Jesse Bloom, şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

SARS-CoV-2'nin influenza (grip) benzeri bir hâl alacağından artık neredeyse tamamen eminim ve bu gerçeği kabullenmemiz gerekiyor. COVID-19 hep bizimle kalacak; çünkü virüs fazlasıyla hızlı bir şekilde evrimleşebilir olduğunu gösterdi. Bu nedenle aşıları hızlı bir şekilde güncellemeye hazırlanmamız gerekiyor. Öte yandan, iyi bir haber vermem gerekirse, 1 sene kadar sonra artık bu virüsün çok daha küçük bir problem olacak düzeyde kontrol altına alınacağını düşünüyorum.

Evrim ve Aşılar, Bu Salgındaki En Güçlü Silahlarımız!

Evrimsel biyologlar sadece geçmişe yönelik evrimsel tespitlerde bulunmuyorlar; aynı zamanda virüsün genomik haritasından yola çıkarak, onun ne yönde evrimleşeceğini kestirmeye çalışıyorlar. Bu sayede, eğer ki virüs bu olası evrimsel patikalardan birine girecek olursa, bunu erkenden teşhis etmek ve gerekli önlemleri almak mümkün olabilir. Eğer COVID-19 kalıcı bir hastalık olursa, onun evrimini neredeyse anlık olarak takip etmek ve buna bağlı olarak aşılarımızı güncellemek zorunda kalacağız. Bu, her yıl yeni COVID-19 aşıları üretilmesini gerektirebilir.

Bu noktada, mRNA aşı platformlarının gücü, önemini gösteriyor: mRNA aşılarında, zayıflatılmış bir virüs üretmenin maliyeti ve zorluklarıyla uğraşmanız gerekmiyor. SARS-CoV-2'nin çeşitli parçalarını kodlayan; ancak onu tamamen üretemeyen bir mRNA dizisi oluşturup, insan vücuduna enjekte ediyorsunuz. Bu mRNA, insanın kendi hücrelerinde okunuyor ve kodladığı virüs proteinlerinin üretilmesini sağlıyor. Bu proteinler, virüsün tamamına ait bilgileri içermediği için, aşıyı olan kişiyi COVID-19 hastalığında olduğu gibi hasta etmiyor; sadece ufak tefek semptomlara sebep oluyor (ki bu, aşının çalıştığını gösteriyor). Ancak vücut, o proteinleri "yabancı madde" olarak tanıyıp, gerekli savunma parçacıklarını ürettiği için, ilerleyen bir dönemde gerçek virüsü kapacak olursanız, savunma sisteminiz hızla tepki veriyor ve virüs sizi hasta edecek ve diğer insanlara bulaşacak kadar çoğalamadan onu yok etmeniz mümkün oluyor. Eğer aşı olmazsanız ve şanssızsanız, savunma sisteminiz kısa sürede virüse yenik düşüyor ve hastalanıyorsunuz.

Bu Reklamı Kapat

mRNA aşılarının güzel tarafı, son derece hızlı bir şekilde güncellenebilir yapıda olmaları. Yani virüsün kendisi evrimleştikçe, biz de bu evrimsel değişimleri tespit edip, çok hızlı bir şekilde aşılarımızı o yılın yaygın COVID-19 soy hatları için güncelleyebiliriz. Bu satırları yazmak bile hem üzücü, hem heyecan verici; çünkü bir yandan bundan sadece birkaç ay önce SARS-CoV-2'nin bu düzeyde türleşemeyeceğini düşünüyorduk, ama işler değişti ve bu, işin üzücü tarafı. Ama modern teknoloji sayesinde, bu tür bir virüsle karşılaşabileceğimiz en iyi zamanlardan birinde yaşıyoruz; mRNA aşıları olmasaydı, bu virüsün sezonluk ve kalıcı olma ihtimali çok daha tehlikeli olacaktı. Chicago Üniversitesi'nde viral evrim üzerine çalışan Sarah Cobey şöyle diyor:

Yeni virüs varyantları (çeşitleri) evrimleşecek ve bunlar, savunma sistemimizden farklı şekillerde kaçmayı başaracaklar. Ama kilit nokta da bu: Bu kaçış, muhtemelen o kadar uzun sürmeyecek.

Bilim insanları, daha şimdiden tespit edebildiğimiz SARS-CoV-2 varyantlarının aşılara nasıl tepki verdiğini test etmeye başladılar bile. Ayrıca firmalar, evrim nedeniyle virüsün aşılara direnç kazanması halinde olunabilecek "ek aşılar" (İng: "booster shot") üzerinde çlaışmaya başladılar.

Aşırı Hızlı Evrimin İzleri

Ancak bir sorun, virüsün evriminin hız kazanması olabilir. Eğer virüs çok hızlı evrimleşirse, bilim insanları onun hızına yetişemeyebilirler ve salgın, dalgalar halinde devam edebilir. Bunun izlerini 2020 yılında görmeye başlamıştık.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Aralık 2020'de New England Journal of Medicine dergisinde yayınlanan bir makalede, oto-immün hastalığa sahip 45 yaşındaki bir adamın 5 ay boyunca Boston'daki bir hastaneye tekrar tekrar kaldırılması anlatılıyor.[1] COVID-19 nedeniyle hastanelik olan bireyden alınan virüsün genomu dizilendiğinde, virüsün aşırı hızlı bir evrimsel değişim geçirdiği anlaşıldı: Virüste, sadece 1-2 tane değil, tam 21 farklı mutasyon birikmişti. Bunların hemen hepsi, mRNA aşılarının da hedeflediği, virüsün vücudumuza girmekte kullandığı mızrak proteinlerinin yapısını değiştiriyordu. Hasta, antikor kokteyliyle tedavi edildi; ancak virüste yeni mutasyonlar belirdi ve ilacı atlatmayı başardı.[2]

Benzer bir vaka, İngiltere'de yaşandı. 70 yaşında olan ve kanseri yenmeyi başarmış bir hasta, zayıflamış bağışıklık sistemi dolayısıyla COVID-19'u epey ağır atlatıyordu. Hastaya tekrar tekrar antikorca zengin plazma tedavisi uygulandı ve bunun sonunda, hastanın vücudunda bulunan farklı virüs soy hatlarından bazılarının sıklığının arttığı, bazılarının azaldığı gözlendi.[3] Yapılan incelemede, virüsün bir soy hattının plazma verildiği zaman güç kazandığı, antikorlar azalmaya başladığında güç kaybettiği, plazmanın son turu verildiğinde yeniden sayıca çoğaldığı gözlendi. Bu, ilaçtan beklenenin tam zıttı bir tepki demekti!

Uzmanlar o soy hattından bir virüsün genomunu dizilediklerinde, sahip olduğu mutasyonlardan biri sayesinde antikorlara direnç kazandığını gördüler. Ancak diğer bir mutasyon, bu virüsün insan hücrelerine bulaşma hızını düşürüyordu. Ama üçüncü bir diğer mutasyon, bu bulaşma hızındaki azalmayı dengeliyordu ve virüsün bulaşma etkinliğini arttırıyordu. İşte bu üçüncü mutasyon, Dünya'ya kış boyunca hızla yayılan "İngiliz varyantı" olarak bilinen soy hattındaki mutasyonlardan biriydi.

Virüsün Evrim Hızı Neden Değişti?

Pittsburgh, ABD'de 70'lerindeki bir diğer adam, ileri düzey kanser tedavisi görmüştü ve bu nedenle savunma sistemi zayıflamıştı. COVID-19 kaynaklı zatürre nedeniyle hastaneye kaldırıldı. 2 ay boyunca hastanede yattı ve hastalığı boyunca bilim insanları, ondan aldıkları örneklerin genomlarını dizilediler. Virüsün evrimsel esnekliği, bu çalışmalar sayesinde keşfedilmiş olabilir.[4]

Bilim insanlarının çoğu, virüsün bazı diğer virüslerde bulunmayan hata düzeltme mekanizması sayesinde, genomik hatalarını düzeltebileceğini ve bu nedenle pek hızlı evrimleşmeyeceğini düşünüyordu. Görünen o ki, SARS-CoV-2'de, genlerde görülen en yaygın mutasyonlar arasında bulunan nokta mutasyonlar yerine (yani tek bir nükletotiti veya bir dizi nükleotiti değiştiren mutasyonlar yerine), bir gen bölgesini olduğu gibi silen, silme tipi mutasyonlar görülüyor. Bu hataların düzeltilmesi o kadar kolay değil; dolayısıyla virüs, düzeltme mekanizmasına rağmen hızlı bir şekilde evrimleşebiliyor. Pittsburgh Üniversitesi Aşı Araştırmaları Merkezi'nden mikrobiyolog Kevin McCarthy, virüsün evrimleşme kapasitesini pandeminin başından beri azımsadığımızı söylüyor.

Bu Reklamı Kapat

Virüsler, insan hücreleri içerisinde kendi kopyalarını üretiyorlar ve bu sırada mutasyonlar meydana geliyor (tıpkı insanların kendi hücreleri bölünürken veya üreme hücreleri üretilirken oluşan hatalar gibi). Eğer enfeksiyonları hızlıca atlatmayı başarırsak ve mutasyonlar da yavaş meydana gelirse, virüsün geniş bir genetik çeşitliliğe ulaşma ihtimali pek olmuyor.

Ancak savunma sistemi zayıf olan kişilere virüs bulaştığında, çok uzun süre boyunca virüs vücutta kalıp, çoğalabiliyor. Bu sırada bol bol hata biriktiriyor. Hele ki hastayı tedavi etmek isteyen hekimler, antikorca zengin plazma tedavisi gibi yöntemlerle hastalarının hayatlarını kurtarmaya çalışırken, virüs bu seçilim baskısı altında avantajlı bir mutasyona sahipse hızla seçiliyor ve bu sayede tedaviye karşı direnç kazanıyor. Şu ana kadar bu evrimsel değişimlerin savunma sistemi zayıflamış kişilerde meydana geldiği ispatlanabilmiş değil; ancak tüm veriler, buna işaret ediyor. Boston'daki Brigham and Women's Hospital'da HIV ilaç direnci üzerine çalışan Jonathan Z. Li, şöyle diyor:

Eldeki veriler, viral evrimin gizli bir kaynağı olduğunu ve virüsün bu kaynakta bir evrimsel sıçrama yaşadığını gösteriyor. Toplumumuz içinde bu evrimin yaşandığı yeri henüz bilmiyoruz. Sadece evrim yaşanıp, virüs topluma yeterince yayıldıktan sonra bu değişimi fark edebiliyoruz.

Evrimi Anlamak = Salgını Çözmek

Evrimsel biyoloji sayesinde bildiğimiz gerçeklerden biri şu: Mutasyonların büyük bir kısmı nötr ve nötre yakın mutasyonlar. Yani bu mutasyonlar meydana geldiklerinde, türün evrimsel avantajını arttırmıyor veya azaltmıyor; büyük oranda aynı bırakıyor. Benzer şekilde, neredeyse hiçbir evrimsel değişim, bazı takaslar olmaksızın yaşanamıyor. Yani örneğin bulaşıcılığı artan bir virüsün genellikle öldürücülüğü azalıyor. Benzer şekilde, savunma sistemini atlatmayı sağlayan bir mutasyon ilk etapta sadece avantajlı gibi gözükse de, aynı zamanda virüsü o bireyin hücrelerine bulaştırmak konusunda daha başarısız kılabiliyor.

Koronavirüsün evrimsel kapasitesiyle ilgili cevaplanması gereken sorulardan birisi, evrimleşebilirlik konusu; yani virüsün ne düzeyde evrimleşebileceği ve bunun bir sınırı olup olmadığı. Virüsü tehlikeli hale getiren mutasyonların çoğu mızrak proteinlerini değiştiriyor; ancak mızrak proteini, vücut hücrelerimizin kilidini açan bir anahtar gibi. Dolayısıyla çok değişirse, anahtar-kilit ilişkisi bozulur ve virüs, hücrelerimize giremeyecek bir noktaya gelebilir. Ulusal Sağlık Enstitüleri direktörü Francis S. Collins şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

Mızrak proteini, değişime çok açık gözüküyor ve bundan pek etkilenmiyor. Bu tür bir esnekliği birçok kişinin önceden beklemediğini düşünüyorum.

Aslına bakarsanız mızrak proteinlerinin değişime açık olabileceğini gösteren bazı izler vardı. Örneğin 2020 yılının yaz aylarında Rockefeller Üniversitesi'nden virolog Paul Bieniasz ve arkadaşları, koronavirüsün mızrak proteinlerini yoğun seçilim baskısı altına aldılar: Test tüpleri içerisinde, mızrak proteinlerinin yoğun antikorlara tabi tuttular ve deneyleri sonucunda, E484 adı verilen bir noktada, çok yaygın olarak oluşan bir mutasyon tespit ettiler.[5]

İlk etapta bu mutasyondan endişe duyulmadı; bazı virologlar, endişelenecek hiçbir şey olmadığını düşünüyorlardı. E484, bundan sadece birkaç ay sonra, iki ayrı coğrafyada evrimleşti: Güney Afrika ve Brezilya...

Aynı sonuç, Fred Hutchinson Kanser Araştırma Merkezi'nden Bloom'un da başına geldi: Onlar da laboratuvarlarında mızrak proteinlerinde birikebilecek mutasyonları incelediler ve E484 mutasyonu, onların araştırmasının da merkezinde yer alıyordu. Şöyle diyor:

Sanıyorum şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: Bu deneylerimizin sonuçlarının günümüzü izah etme başarısındaki değişim, herkesi çok şaşırttı. Şimdi herkes bunları konuşuyor.

Sırada Ne Var? Ve Tüm Bunlar, Ne Anlama Geliyor?

Sırada ne var, bunu tam olarak kestirmek güç. Bu hızlı evrimsel değişim dönemi, virüsün daha bulaşıcı hale geldiği bir evrimsel süreç olabilir ve bir süre sonra, virüs artık yeterince bulaşıcı bir noktaya evrimleşince, evrim hızı yeniden azalabilir. Öte yandan SARS-CoV-2, tıpkı grip virüsleri gibi insandan insana atladıkça, farklı savunma sistemlerinin etkisi altında hızla evrimleşen bir virüs haline de gelebilir. Bu, kalıcı olması anlamına geliyor. Şu anda tam olarak ne olacağını bilmek çok zor.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Transandans

2020 Kraliyet Akademisi Bilim Kitabı Ödülü Finalisti

İnsanı sadece alet edevat kullanan bir çeşit akıllı şempanze olarak düşündüğümüzde türümüzün olağanüstü yönünü gözden kaçırıyoruz. Etrafınıza bakın: Gördüğünüz her şeyin –kendimiz dahil– akıllı tasarımcılarıyız.

Basit taş aletlerden akıllı telefonlara nasıl geldik? Avcı-toplayıcı gruplar nasıl oldu da çokuluslu imparatorluklara evrildi? Sapiens okurları bilişsel bir devrimin –beynimizde meydana gelen çarpıcı evrimsel değişim sayesinde ilkel insanların modern bireylere dönüşmesinin– kültürel bir patlama yarattığını söyleyecektir. Gaia Vince ise Transandans’ta modern insanın genler, çevre ve kültürün birlikte geçirdiği incelikli bir evrimin ürünü olduğunu öne sürüyor. Ona göre insanı benzersiz kılan şey bireysel zekâmızdan çok, kolektif kültürümüz. Vince popülasyon genetiği, arkeoloji, paleontoloji ve nörobilimdeki öncü gelişmelerden yola çıkarak evrimimizin dört lokomotifi olan Ateş, Dil, Güzellik ve Zaman’ın, türümüzü Homo omnis adını verdiği aşkın bir süperorganizmaya nasıl dönüştürdüğünü gösteriyor. Transandans bizleri kimliğimiz üstüne yeniden düşünmeye çağıran ve aldığımız bu uzun yolun sonunda bugün çok daha büyük ama daha yıkıcı olabilecek bir şeyin eşiğinde durduğumuzu gösteren etkileyici ve kışkırtıcı bir kitap.

“Ufuk açıcı, harikulade bir çalışma.”

TIM FLANNERY, Bilim İnsanı Ve Ölümcül Havalar Kitabının Yazarı

Devamını Göster
₺60.00
Transandans

Evrim hızındaki bu değişme, birçokları için sonucu değiştirmiyor: Virüsün yayılma hızını azaltmak için elimizden gelen her şeyi yapmaya devam etmek zorundayız. Virüs, insandan insana ne kadar az sıçrarsa, ağır hastaların sayısı o kadar azalacaktır. Bu kişilerin sayısı ne kadar azalırsa, virüsün evrimleşme hızı da o kadar yavaşlayacaktır.

Eğer acele eder, önlemleri erken kaldırır, virüsün bulaşmasına izin verirsek, son 1 yılda başarılan her şeyi bir çırpıda silip atabiliriz. Sosyal mesafe, hijyen, maske ve karantina uygulamalarına devam edip, bu sırada toplumun ezici çoğunluğunu (%80-90 civarını) aşılamayı hedeflemeliyiz. "Normalleşme" gibi sözcükler, ancak o noktadan sonra anlamlı olacaktır.

Virüs, ne yazık ki beklediğimizden çok daha adaptif gözüküyor ve bu durum, onunla mücadeleyi bir o kadar zorlaştırıyor. Bu gerçeği değiştirmek için yapabileceğimiz hiçbir şey yok; çünkü şu anda bir doğal afet yaşıyoruz ve bu afetin koşullarını şu anda belirleyemeyiz (olmadan önce hazırlanmamız gerekiyordu). Dolayısıyla hayat ne kadar zor olursa olsun, havlu atmamız halinde, belki kısa bir süre sonra çözebileceğimiz bir virüs, yıllar boyunca, belki on yıllar boyunca çözemeyeceğimiz bir problem haline gelebilir.

Eğer virüs kalıcı hale gelirse, tıpkı gripten her sene ölen yüz binlerce insan gibi, COVID-19 nedeniyle de yüz binlerce, belki milyonlarca ek ölümden söz etmek zorunda kalabiliriz. Her sene... Hastalığı atlatmamış ve aşılanmayan kişiler, gribe göre çok daha tehlikeli bir mikrop nedeniyle her yıl ölüm tehdidi altında yaşamak zorunda kalacaktır. Özellikle de yaşlılar ve savunma sistemi zayıf kişilerin, ama genel olarak herkesin ömür beklentisi, göz ardı edilemeyecek kadar azalabilir. Yerel salgınlar, iş hayatını kalıcı ve kendini tekrar eden biçimde aksatabilir, ekonomilerin toparlanmasını güçleştirebilir.

Uzun vadeli çözümler yerine, kısa vadeli kârlara odaklanmaya şartlanmış bir tür olarak, bu hatadan kurtulmamız çok zor gözüküyor. Tek yapabileceğimiz, herkesi uyarmak olabilir. Sahte normalleşme vaatleriyle gelen zamansız gevşemeler, gelecekteki gerçek normalleşmeyi yıllarca öteleyebilir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 11
  • Muhteşem! 8
  • Bilim Budur! 8
  • İnanılmaz 7
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Korkutucu! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Üzücü! 2
  • Grrr... *@$# 2
  • Umut Verici! 1
  • Güldürdü 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: The Washington Post | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 10/08/2022 20:49:09 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10247

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Oyun Teorisi
Evrimsel Tarih
Anne
Afrika
Makale
Köpekbalığı
Sağlık Bakanlığı
Etimoloji
Biyokimya
Hasta
Doğa
Küresel
Homo Sapiens
Sıvı
Avrupa
Biyocoğrafya
Hastalık Yayılımı
Yapay Seçilim
Etik
Cinsellik Araştırmaları
Astrofotoğrafçılık
Seçilim
Savaş
Rna
Yemek
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.