Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Prokaryotik Çeşitlilik: Basit Yapılı Tek Hücreli Canlılar Hakkında Neler Biliyoruz?

Prokaryotik Çeşitlilik: Basit Yapılı Tek Hücreli Canlılar Hakkında Neler Biliyoruz? Pixabay
23 dakika
533
  • Mikrobiyoloji
  • Mikroevrim
Evrim Ağacı Akademi: Canlıların Envai Çeşitliliği Yazı Dizisi

Bu yazı, Canlıların Envai Çeşitliliği yazı dizisinin 2. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Biyoloji Budur: Canlı Dünyasının Bilimi - Ernst Walter Mayr" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Çok hücreli organizmalardan çok daha önce ortaya çıkan, karbon ve azot gibi temel besin maddelerini geri dönüştüren prokaryotlar, yeterli nemin bulunduğu akla gelebilecek her yüzeyi kaplamakta ve diğer canlıların üzerinde, hatta içlerinde bile yaşamaktadır. Öyle ki insan vücudunun içinde ve dışında, vücudumuzda bulunan insan hücrelerinden daha fazla prokaryot bulunmaktadır. Bazı prokaryotlar, diğer canlıların birçoğu için uygun olmayan ortamlarda rahatlıkla yaşayabilmektedir ve bazıları doğal, bazıları beşeri olan ekosistemlerde evrime yön veren güçlerden biridir.

Prokaryotik Çeşitlilik

DNA dizilimi konusunda yapılan atılımlar, beraberinde prokaryotlar arasındaki ilişkiler ve prokaryotların kökenlerine dair geleneksel sınıflandırma yöntemleriyle tespit edilmesi mümkün olmayan kavrayışlar getirmiştir. Bu kavrayışlardan biri, ökaryotlardan olduğu kadar birbirlerinden de farklı olan iki prokaryot grubunun keşfidir. Prokaryotik çeşitliliğin bu bağlamda tanınması, tüm yaşamın sınıflandırılmasına yönelik yeni bir yaklaşımı zorunlu kılmış ve bizi, kendi türümüz de dahil olmak üzere tüm canlıların akrabalık ilişkilerini anlamaya bir adım daha yaklaştırmıştır.

Tüm Reklamları Kapat

Yaşamın İlk Adımları

Dünya'nın yaşına yönelik ilk tahmin, 1956 yılında Clare Patterson tarafından ortaya atılmış ve günümüze kadar yapılan çalışmalarla desteklenmiştir. 4.54 milyar yıllık bu tahmin, birkaç dayanak etrafında şekillenmektedir. Öncelikle Dünya yüzeyine düşen meteoritlerin bazıları, güneş sistemimizde bulunan gök cisimlerini oluşturan güneş diskinde bulunan materyallerle özdeştir ve Dünya'da bulunan kayaları değiştiren süreçlerden etkilenmemiştir. Dolayısıyla bu meteoritlerin yaşı, Dünya'nın yaşına yönelik bazı ipuçları elde edebilmemizi sağlamaktadır. Bunun yanında Dünya'da bulunan kayaların birçoğu, belirli jeolojik değişimlere sahne olmuştur. Bu değişimler, bu kayaları Dünya'dan daha genç kılmaktadır.

Dünya'nın erken dönemlerinde atmosfer, günümüz atmosferine kıyasla çok daha farklıdır. Yapılan çalışmalar, Dünya tarihinin ilk 2 milyar yıllık diliminde atmosferde oksijen bulunmadığını (yani atmosferin anoksik olduğunu) göstermektedir. Dolayısıyla bu periyodda yalnızca oksijen olmaksızın büyüyebilen organizmalar (anaerobik organizmalar) yaşayabilmiştir. Organik bir karbon kaynağına ihtiyaç duyan fototrofik organizmalar (güneş enerjisini kimyasal enerjiye çevirebilen organizmalar) ise Dünya'nın oluşumundan sonraki bir milyar yıl içinde ortaya çıkmıştır. Mavi-yeşil algler olarak da bilinen, karbondioksiti karbon kaynağı olarak kullanabilen siyanobakteriler ise bir milyar yıl sonra bu basit fototroflardan evrimleşmiş ve atmosferdeki oksijen konsantrasyonunun artışında rol oynamıştır. Oksijen konsantrasyonunun artışıyla beraber diğer yaşam formlarının evrimi de mümkün olmuştur.

Tüm Reklamları Kapat

Yellowstone Ulusal Parkı'nda bulunan bu akarsuda bulunan siyanobakteriler yeşildir. Suyun ısı kaynağından uzak bölgelerinde siyanobakteri popülasyonu artmakta; buna bağlı olarak su daha yeşil bir ton almaktadır.
Yellowstone Ulusal Parkı'nda bulunan bu akarsuda bulunan siyanobakteriler yeşildir. Suyun ısı kaynağından uzak bölgelerinde siyanobakteri popülasyonu artmakta; buna bağlı olarak su daha yeşil bir ton almaktadır.
G. Brelles-Marino

Atmosferdeki oksijen miktarı artmadan önce Dünya, güçlü radyasyonların ve yaygın volkanik faaliyetlerin etkisi altındaydı. Bu nedenle ilk organizmalar, okyanusun derinlikleri veya Dünya yüzeyinin altı gibi daha korunaklı yerlerde gelişmiştir ve bu organizmaların çok yüksek sıcaklıklara adapte olmuş olmaları muhtemeldir.

Dünya'daki en eski yaşam formunun yaklaşık 3.5 milyar yıl öncesine kadar uzanan fosil kanıtları çerçevesinde mikrobiyal matlar olduğu düşünülmektedir. Çoğunlukla bakteriler olmak üzere arkeleri de içeren çok katmanlı prokaryot tabakaları olan bu organizmalar, birkaç santimetre kalınlığındadır ve tipik olarak nemli yüzeylerde büyürler. Bu organizma çatısı altında birleşen ve salgıladıkları sakız benzeri dokuyla birbirine yapışan farklı türdeki prokaryotlar, farklı metabolik işlemleri yerine getirir ve farklı renklerdedir.

İlk mikrobiyal matların enerjilerini jeotermal yollarla sıcak su salan çatlaklardan, yani hidrotermal bacalardan elde ettikleri düşünülmektedir. Yaklaşık 3 milyar yıl önce, fotosentezin evrimleşmesiyle birlikte mikrobiyal matlardaki bazı prokaryotlar daha yaygın olarak bulunan bir enerji kaynağından, yani güneş ışığından faydalanmaya başlamış; diğerleri ise hidrotermal bacalara bağlı kalmıştır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

(a) Bu mikrobiyal mat, Pasifik Okyanusu'ndaki bir hidrotermal bacanın üzerinde büyümektedir. Okla gösterilen bacalar gazların dışarı çıkmasını sağlar. (b) Bu fotoğraf Montana'daki Glacier Ulusal Parkı'nda bulunan yaklaşık 1.5 milyar yıllık stromatolitleri göstermektedir.
(a) Bu mikrobiyal mat, Pasifik Okyanusu'ndaki bir hidrotermal bacanın üzerinde büyümektedir. Okla gösterilen bacalar gazların dışarı çıkmasını sağlar. (b) Bu fotoğraf Montana'daki Glacier Ulusal Parkı'nda bulunan yaklaşık 1.5 milyar yıllık stromatolitleri göstermektedir.
(a) B. Embley, NOAA PMEL; (b) P. Carrara, NPS

Mikrobiyal mat fosilleri, örneğin stromatolit (suda bulunan minerallerin mikrobiyal bir mata bağlı prokaryotlar tarafından çökeltilmesi ile oluşan tortul bir yapı), Dünya üzerindeki yaşamın en eski kayıtlarıdır. Stromatolitler, karbonat veya silikattan meydana gelen kayaç katmanlarının oluşumunda rol oynamıştır. Bununla beraber çoğu stromatolit, geçmişten günümüze kalmış yapılar olmakla birlikte Dünya'nın çeşitli yerlerinde oluşum süreci hala devam etmekte olan stromatolitler de bulunmaktadır. Örneğin, Kaliforniya, San Diego County'deki Anza-Borrego Çölü Eyalet Parkı'nda yaşayan stromatolitler ile karşılaşılmıştır.

Bazı prokaryotlar, bir bitki ya da hayvanı kolaylıkla öldürebilecek koşullar altında gelişip büyüyebilmektedir. Zorlu koşullar altında büyüyen bakteri ve arkelere "aşırı uçları seven" anlamına gelen ekstremofiller adı verilmiştir ve bu ekstromofiller okyanusların derinlikleri, sıcak su kaynakları, Kuzey Kutbu ve Antarktika, çok kuru yerler, Dünya'nın derinlikleri, zorlu kimyasal ortamlar ve yüksek radyasyonlu ortamlar dahil olmak üzere birçok ekstrem ortamda yaşayabilmektedir. Bu organizmalara ilişkin şaşırtıcı bir olgu da bu organizmaların Dünya'nın en zorlu koşullara sahip ortamlarda hayatta kalabilmesine karşın ortalama değerlere sahip ortamlarda yaşayamamalarıdır.

Böyesi aşırı koşullarda yaşayan ekstremofiller, prokaryotik çeşitliliğe yönelik kavrayışımızı artırmanın yanında yeni terapötik ilaçların veya endüstriyel uygulamaların kapısını aralamakta; Güneş Sistemi'nde, Dünya'dan daha çetin gezegenlerde organizmaların nasıl hayatta kalabileceğine veya ortaya çıkabileceğine yönelik bazı soru işaretlerini de gidermektedir.

Biyofilmler

Birkaç on yıl öncesine kadar mikrobiyologlar, prokaryotları birbirinden ayrı yaşayan izole varlıklar olarak değerlendirmiştir. Ancak bu izolasyon modeli, çoğu etkileşime girebilecekleri topluluklar halinde yaşayan prokaryotların gerçek ekolojisini yansıtmamaktadır. Biyofilm, esas olarak organizmalar tarafından salgılanan polisakkaritler ile bazı proteinler ve nükleik asitlerden oluşan sakız dokulu bir matris içinde bir arada tutulan mikrobiyal bir topluluktur ve yüzeylere bağlı olarak büyür. Birçok araştırmaya konu olmuş biyofilmler, ağırlıklı olarak prokaryotlardan oluşmaktadır; bununla beraber fungal biyofilmler de literatürde yerini almıştır.

Biyofilmler, neredeyse her yerde karşımıza çıkmaktadır. Endüstriyel ölçekteki fabrikaların yanında mutfak tezgahları, kesme tahtaları, lavabolar ve tuvaletler gibi ev yüzeylerini de kolaylıkla kolonize edebilen bu organizmalar, son zamanlarda gıdaların bakteriyel kontaminasyonu ile doğan büyük ölçekli salgınlarda da rol oynamıştır.

Tüm Reklamları Kapat

Biyofilmi meydana getiren organizmalar arasındaki etkileşimler ve bu organizmaların diğer organizmalara kıyasla daha korunaklı bir halde bulunması, biyofilmleri serbest yaşayan (planktonik) prokaryotlardan daha dayanıklı bir hale getirir; zira bu organizmalar, birçok yaygın sterilizasyon müdahalelerinin çoğuna karşı dirençlidir ve yok edilmeleri çok zordur.

Prokaryotların Özellikleri

Prokaryotik ve ökaryotik hücreler arasında birçok fark bulunmasına karşın tüm hücreler, dört ortak yapı unsurunu paylaşır:

  1. Hücre için bir bariyer işlevi gören ve hücreyi çevresinden ayıran bir plazma zarı,
  2. Hücrenin içinde bulunan, jöle kıvamında bir madde olan sitoplazma,
  3. Genetik materyal (DNA ve RNA),
  4. Protein sentezinin gerçekleştiği ribozomlar.

Prokaryotik hücreler birçok şekilde bulunabilmesine karşın genellikle üç kategoride değerlendirilir:

  1. Kok (küresel),
  2. Basil (çubuk)
  3. Sarmal (spiral).
Birçok prokaryot şekillerine göre üç temel kategoriye ayrılır: (a) kok (küresel); (b) basil (çubuk); ve (c) sarmal (spiral).
Birçok prokaryot şekillerine göre üç temel kategoriye ayrılır: (a) kok (küresel); (b) basil (çubuk); ve (c) sarmal (spiral).
J. H. Carr, R. Facklam, CDC; D. Cox, CDC; M. Russell

Prokaryotik Hücre

Prokaryotlar, zarlarla çevrili, organeli ve çekirdeği olmayan, tek hücreli organizmalardır ve nükleoidlerinde dairesel biçimde tek bir kromozoma sahiptirler. Çoğu prokaryot, plazma zarının dışında, koruyucu tabaka işlevi gören ve organizmaya şeklini veren bir hücre duvarına sahiptir. Bakteri ve Arkelerin hücre duvarı kompozisyonu, birbirlerinden büyük oranda farklıdır ve bir tür prokaryotik hücrede bulunan bir yapı, bir başkasında bulunmayabilir. Örneğin bazı prokaryotlarda bulunan kapsüller, hücrenin yüzeylere tutunmasını sağlar ve dehidrasyondan korur. Bazı türlerde hücrenin hareketini sağlayan bir kamçı (flagella, flagellum) ve yüzeylere, diğer bakterilere tutunmak amacıyla pili bulunabilir. Ana kromozomun dışında küçük, dairesel DNA parçalarından oluşan plazmidler de birçok bakteri türünde mevcuttur.

Tüm Reklamları Kapat

Tipik bir bakteri hücresinin parçaları.
Tipik bir bakteri hücresinin parçaları.
Libre Texts

Bakteriler de, arkeler de farklı kimyasal bileşenlerden meydana gelse de aynı temel yapıyı paylaşan prokaryotik hücrelerdir. Yapılarının bu benzerliği, iki noktanın geçmişte bir noktada bir ortak atadan ayrıldıklarını kanıtlar niteliktedir. Bununla beraber bakteriler ve arkeler arasında, kimyasal bileşenlerinin yanında hücre zarlarının lipit bileşimi ve hücre duvarlarının özellikleri bakımından da farklılıklar bulunmaktadır. Bazı arke türlerinin hücre zarları arkeal fosfolipit çift tabaka yerine lipit tek tabakadan oluşmaktadır.

Hücre Duvarı

Hücre duvarı, hücre zarının dışında bulunan, ozmotik lizisi (hücre hacminin artmasıyla yaşanan patlama) önleyen, prokaryotik hücreleri çevreleyen ve organizmaya şekil ve sertlik veren koruyucu bir tabakadır. Hücre duvarlarının kimyasal bileşimleri, arke ve bakteriler arasında olduğu kadar bakteri türleri arasında da farklılık gösterir.

Bakteriyel hücre duvarları, peptitlere çapraz bağlı polisakkarit zincirlerinden oluşan peptidoglikan içerir. Bakteriler, Gram boyama adı verilen bir prosedüre verdikleri tepkiye göre Gram-pozitif ve Gram-negatif olmak üzereiki ana gruba ayrılır. Boyama prosedürüne verilen farklı bakteriyel tepkiler hücre duvarı yapısından kaynaklanır. Gram-pozitif organizmalar birçok peptidoglikan katmanından oluşan kalın bir duvara sahiptir. Gram-negatif bakteriler ise birkaç kat peptidoglikan ve ek yapılardan oluşan, bir dış zarla çevrili daha ince bir hücre duvarına sahiptir.

Bakteriler, Gram-pozitif ve gram negatif olmak üzere iki ana gruba ayrılmaktadır. İki grup da peptidoglikandan oluşan bir hücre duvarına sahiptir. Gram-pozitif bakterilerde duvar kalın olup Gram-negatif bakterilerde incedir. Ayrıca Gram-negatif bakterilerin hücre duvarı, dış zarla çevrilidir.
Bakteriler, Gram-pozitif ve gram negatif olmak üzere iki ana gruba ayrılmaktadır. İki grup da peptidoglikandan oluşan bir hücre duvarına sahiptir. Gram-pozitif bakterilerde duvar kalın olup Gram-negatif bakterilerde incedir. Ayrıca Gram-negatif bakterilerin hücre duvarı, dış zarla çevrilidir.
Libre Texts

Arkelerin hücre duvarları peptidoglikan içermez ve dört ana tip çerçevesinde değerlendirilir: Bir tip psödopeptidoglikandan oluşur. Diğer üç tip hücre duvarı polisakkaritler, glikoproteinler ve S-katmanları olarak bilinen yüzey katmanı proteinleri içerir.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Kenya AB Plus Karibu Yöresel Kahve 500 gr.

Kenya AB Plus Karibu Yöresel Kahve 500 gr.UYARI: Bu ürün, müşterilerimizin tercihine göre özel olarak öğütülerek (veya hiç öğütülmeden) temin edilmektedir; yani müşteri talebine özel olarak hazırlanmaktadır. Bu nedenle lütfen sipariş notlarına talep ettiğiniz öğütme türünü ekleyiniz:

  1. Çekirdek (Öğütme İstemiyorum)
  2. Filtre Kahve Makinesi,
  3. Espresso (Öğütülmüş),
  4. French Press,
  5. Moka Pot,
  6. Hario V60,
  7. Aeropress,
  8. Metal Filtre,
  9. Chemex – Pour Over.

Tercih belirtilmemesi halinde öğütülmemiş çekirdekler gönderilecektir ve tarafınızdan öğütülmesi veya değirmen olan bir yerde öğüttürülmesi gerekecektir.

Devamını Göster
₺217.00
Kenya AB Plus Karibu Yöresel Kahve 500 gr.

Bölünme

Prokaryotlarda üreme eşeysizdir ve ikili fisyon yoluyla gerçekleşir. Bu süreçte prokaryotun dairesel kromozomu çoğaltılır ve plazma zarına tutturulmuş iki kopya, büyüyerek birbirinden ayrılır. Genişleyen prokaryotik hücre, ekvator ekseninde içe doğru daralır ve iki özdeş hücre bu şekilde bölünür. İkili fisyon sırasında genetik rekombinasyon gerçekleşmez; bununla beraber prokaryotların genetik materyali, üç ayrı şekilde değişikliğe uğramaktadır:

  • Transformasyon adı verilen süreçte hücre, çevresinde bulunan ve canlı ya da ölü diğer prokaryotlar tarafından bırakılmış DNA'yı bünyesine alır. Nonpatojenik bir bakteri, patojenik bir bakteriden DNA alıp bu DNA'yı kendi kromozomunda sentezlerse patojenik bir hal alabilir.
  • Transdüksiyon sürecinde bakterileri enfekte eden virüsler (bakteriyofajlar), DNA'yı bir bakteriden diğerine taşır. Örneğin bir dizi virüs, arkeleri enfekte edebilmekte ve bir hücreden diğerine genetik materyal aktarabilmektedir.
  • Konjugasyon sürecinde ise DNA, organizmaları birbiriyle temas etmesini sağlayan bir pilus aracılığıyla bir prokaryottan diğerine aktarılır. Aktarılan DNA genellikle plazmiddir, ancak kromozomun bazı diğer kısımları da taşınabilir.

İkili fisyon döngüleri oldukça hızlı gerçekleşmektedir; öyle ki bazı prokaryotik hücreler, bu döngüyü birkaç dakika içinde tamamlayabilmektedir. Bu kısa nesil süresi, genetik rekombinasyon mekanizmalarıyla birleşerek prokaryotların son derece hızlı evrim geçirmesini ve antibiyotik kullanımı gibi çevresel değişikliklere çok hızlı yanıt verebilmesini sağlar.

Prokaryotlarda Enerji Üretimi ve Karbon

Prokaryotlar, azot ve karbon döngüsü gibi besin döngülerinde ve ölü organizmaların ayrıştırılmasında rol oynayan, metabolik bağlamda çeşitlilik gösteren organizmalardır. Farklı türde prokaryotlar, farklı türde enerji kaynaklarından faydalanabilir ve küçük moleküllerden makromoleküller sentezleyebilirler. Örneğin fototrof organizmalar enerjilerini güneşten alırken kemotrof organizmalar, enerjilerini kimyasal bileşiklerden elde eder.

İnsanlarda Bakteriyel Hastalıklar

Viral ve bakteriyel patojen kaynaklı hastalıklar ve salgınlar, insanlık tarihini yakından etkilemiştir ve günümüzde de etkilemeye devam etmektedir. Patojenik prokaryotların tümü bakteriler alemine dahildir; insanları veya başka herhangi bir organizmayı etkileyebilen patojenik arkeler ya yoktur, ya da henüz keşfedilememiştir.

İnsanlık tarihinin şekillenmesinde büyük rol oynayan bu organizmalar, insanlarla beraber evrimleşmiştir ve hastalıklara nasıl neden oldukları geçmişte keşfedilememiş; bazı kültürler, bu hastalıkları ilahi bir ceza olarak görmüş veya yanlış somut nedenlere dayanan açıklamalar getirmeye çalışmıştır. Bununla beraber insanlar, zamanla semptomatik bireylerden uzak durmayı, sanitasyon imkânlarını iyileştirmeyi ve hayatını kaybeden kimselerin cesetlerini ve eşyalarını imha etmeyi öğrenmiş; böylelikle hastalanma olasılıklarını düşürmüşlerdir.

Tarihte Prokaryotlar

Bulaşıcı hastalıklara yönelik kayıtlar, milattan önce 3.000 yılına kadar uzanmaktadır ve geçmiş birkaç yüzyıl, bir dizi önemli bakteriyel pandemiye sahne olmuştur. Bu pandemilerin birçoğu, tüberküloz gibi hayvanların evcilleştirmesiyle ortaya çıkan zoonozlardır ve bazıları şehirlerin ve kültürlerin çöküşünde rol oynamıştır.

Antibiyotik ilaçların gelişimi, bakteriyel enfeksiyon kaynaklı ölüm oranlarını büyük oranda düşürmüş olsa da bulaşıcı hastalıklar, dünya çapında önde gelen ölüm nedenleri arasındaki yerini hala korumaktadır; zira insan nüfusunun tamamı halen antibiyotiklere erişememektedir ve antibiyotiklerin aşırı kullanımı, antibiyotiğe dirençli bakteri türlerinin evrimleşmesine sebep olmuştur. Antibiyotiklerin yanında kanalizasyon atıklarının bertarafı ve temiz içme suyu sağlanmasına yönelik kamu sağlığı çalışmaları da bakteriyel enfeksiyonların neden olduğu ölümleri engellemede en az antibiyotikler kadar rol oynamaktadır; ancak bu enfeksiyonlar, gelişmekte olan ülkelerde hala başlıca ölüm sebeplerinden biridir.

Bakteriyel Pandemiler

Atina Vebası, M. Ö. 430 yılında Peloponez Savaşı'nda savaşan Atina birliklerinin dörtte birinin; savaşın takibindeki 4 yılda da Atina nüfusunun dörtte birinin ölümüne sebep olarak Atina'nın bölgedeki hakimiyet ve gücünü zayıflatmıştır. Atina Üniversitesi'ne bağlı bir grup araştırmacı, bir toplu mezardan çıkarılan dişlerden elde ettikleri DNA'yı analiz etmiş ve tifoya neden olan patojenik bir bakterinin nükleotid dizisini bulgulamıştır.[1]

Justinianos vebası (muhtemelen bubonik veba) adı verilen bir salgın, bazı tahminlere göre M.S. 541'den 750'ye kadar insan nüfusunun dörtte birinin ölümüne sebep olmuş; salgın sırasında Avrupa'daki nüfus %50 oranında azalmıştır.

Bununla beraber en yıkıcı salgınlardan biri, Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu bir başka bubonik veba salgını, yani Kara Ölüm'dür (1346 - 1361). Bu bakteri, kara sıçanlar üzerinde yaşayan pireler tarafından taşınmış; dünya nüfusunu tahminen 450 milyondan 350-375 milyon aralığına kadar düşürmüş, bu ölümler yetmezmiş gibi 1600'lü yılların ortalarında Londra'yı tekrar vurmuştur. Modern antibiyotiklerden önce bu vebaya yakalanmak neredeyse kesin ölüm anlamına gelse de bakteri, günümüzde çeşitli antibiyotiklerle tedavi edilebilmektedir. Buna rağmen halen her yıl dünya çapında yaklaşık bin ila üç bin veba vakası görülmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Yüzyıllar boyunca birçok salgına sahne olan Avrupalılar, birçok bulaşıcı hastalığa karşı direnç geliştirmiştir. Ancak bu direnç, maalesef Batı yarımküreye hastalığa neden olan bakteri ve virüslerle birlikte taşınamamış; Amerikan yerlilerinin nüfusunu neredeyse tamamen yok eden salgınlar yaşanmıştır.

Antibiyotik Krizi

Organizmaların büyümesini engelleyen ve organizmalar tarafından sentezlenen kimyasallar anlamına gelen antibiyotik kelimesi, Yunanca "karşı" anlamına gelen anti ve "yaşam" anlamına gelen bios kelimelerinden türetilmiştir. Günümüz haberleri ve medyası, "Geçmişte kolaylıkla tedavi edilebilen bakteriyel enfeksiyonları tedavi etmek için kullanılan antibiyotiklerin modası geçiyor mu?", "Evrim geçirerek antibiyotiklerimize karşı daha dirençli hale gelen 'dirençli bakteriler' nedir?", "Antibiyotiklerin sonunun başlangıcı!" gibi manşetlerle sık sık antibiyotik krizine yönelik endişeleri ele almaktadır.

Bakterilerin bu şekilde direnç kazanmasının ana nedenlerinden biri, reçete edilen antibiyotiklerin tam dozda kullanılmaması başta olmak üzere antibiyotiklerin aşırı ve/veya yanlış kullanımıdır. Böylesi yanlış kullanımlar, vücudumuzda bulunan bakteriler üzerinde bir doğal seçilim baskısı yaratarak dirençli formların seçilmesine sebep olur; zira kullandığımız antibiyotikler, tam doz almamamız takdirinde enfeksiyon kaynağı olan bakterilerin çoğunu öldürür ve geride yalnızca dirençli formları bırakır. Bu dirençli formlar da çoğalarak dirençli bakteri formlarının dirençsiz olanlara kıyasla artmasına neden olur.

Bir diğer neden de çiftlik hayvanlarında aşırı antibiyotik kullanımıdır. Hayvan yemlerine katılması yoluyla rutin antibiyotik kullanımı, beraberinde bakteriyel direnci de getirmektedir. ABD'de üretilen antibiyotiklerin %70'i çiftlik hayvanları için kullanılmaktadır. Bu kullanım ile çiftlik hayvanlarına bulaşan hastalıkların önlenmesi yerine üretimin artırılması amaçlanmaktadır.

Tüm Reklamları Kapat

Genellikle "stafilokok" olarak adlandırılan Staphylococcus aureus, insan vücudunun içinde ve üzerinde yaşayabilen yaygın bir bakteridir ve antibiyotiklerle kolayca tedavi edilebilmesine rağmen tehlikeli bir varyantı son birkaç yıldır haberlere konu olmaktadır. Bu tür, metisilin dirençli Staphylococcus aureus (MRSA), metisilin, amoksisilin, penisilin ve oksasilin dahil olmak üzere yaygın olarak kullanılan birçok antibiyotiğe karşı dirençlidir. MRSA enfeksiyonları, sağlık tesislerinde çalışan insanlarda halihazırda yaygın olarak gözlemlenmektedir; ancak geçtiğimiz yıllarda askeri personel veya tutuklular gibi yoğun gruplar halinde yaşayan veya çalışan sağlıklı insanlarda da sıklıkla görülmeye başlanmıştır. Journal of the American Medical Association'da yer alan bir makale, sağlık tesislerinde MRSA ile enfekte kişilerin yaş ortalamasının 68 olduğunu, "toplum kökenli MRSA" (CA-MRSA) ile enfekte kişilerin yaş ortalamasının ise 23 olduğunu bildirmektedir.[2]

Elektron mikroskobu altında metisilin dirençli Staphylococcus aureus bakterisi.
Elektron mikroskobu altında metisilin dirençli Staphylococcus aureus bakterisi.
J. H. Carr, CDC; M. Russell

Özetle insanlık, ciddi bir antibiyotik kriziyle karşı karşıyadır ve bazı bilim insanları, antibiyotik devrinin kapandığını ve basit bakteriyel enfeksiyonların insan nüfusunu yine harap edebileceği dönemlere geri döneceğimizi düşünmektedir. Yeni antibiyotiklerin geliştirilmesine yönelik araştırmalar sürmektedir; ancak sayıca pek az yeni antibiyotik araştırma safhasını aşabilmektedir ve etkili, onaylı ilaçların üretilmesi uzun yıllar almaktadır.

Gıda Kaynaklı Hastalıklar

Prokaryotlar her yerdedir ve gıda ürünleri dahil olmak üzere her türlü materyalin yüzeyinde kolayca kolonize olurlar. Bu nedenle patojenik bakteri, virüs veya başkaca parazitlerle kontamine olmuş gıdaların tüketimiyle gerçekleşen salgınlar, bir başka deyişle "gıda zehirlenmeleri", toplumumuzda son derece yaygındır. Öyle ki Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) verilerine göre dünyanın en güvenli gıda sektörlerinden biri olan ABD'de bile her yıl 76 milyon kişi zehirlenmekte; 300 binden fazla kişi hastaneye kaldırılmakta ve 5 bin kişi hayatını kaybetmektedir.[3]

Gıda kaynaklı hastalıklar da zaman içinde kimi değişimler geçirmiştir. Örneğin geçmişte, anaerobik bir bakteri olan ve kutu, kavanoz, ambalaj paket gibi ortamlarda rahatlıkla çoğalabilen Clostridium botulinum'un sentezlediği bir toksin, sporadik botulizm vakalarının artmasına sebep olmuş; gelişen sterilizasyon ve gıda konserveleme prosedürleri, bu hastalığın görülme sıklığını düşürmüştür.

Tüm Reklamları Kapat

Gıda kaynaklı hastalık vakalarının çoğu, hayvan atıklarıyla kontamine olmuş ürünlerle ilişkilendirilmektedir. Almanya'da sebze filizi ve ABD'de çiğ ıspanak salgınları, bu tür salgınlara örnek olarak verilebilir. 2006 yılında gerçekleşen bu çiğ ıspanak salgınınına E. coli O157:H7 bakterisi sebep olmuştur. Çoğu E. coli türü, insanlar için tehlikeli değildir (hatta bazıları kalın bağırsaklarımızda bile yaşamaktadır!), ancak O157:H7, E. coli'nin ölümcül bir varyantıdır.

(a) Yerel olarak yetiştirilen sebze filizleri, 2010 yılında 31 kişinin ölümüne ve yaklaşık 3 bin kişinin hastalanmasına neden olan bir E. coli salgınına sebep olmuştur. (b) Escherichia coli bakterisinin taramalı elektron mikrografında görüntüsü. Almanya'da ölümcül bir salgına neden olan bu tür, daha önceki E. coli salgınlarında rol oynamamış yeni bir türdür; birkaç antibiyotik direnç geninin yanında kümelenme yeteneği ve virülansı etkileyen mutasyonlar geçirmiştir. Bu bakteri varyantının dizilimi yakın zamanda yapılmıştır.
(a) Yerel olarak yetiştirilen sebze filizleri, 2010 yılında 31 kişinin ölümüne ve yaklaşık 3 bin kişinin hastalanmasına neden olan bir E. coli salgınına sebep olmuştur. (b) Escherichia coli bakterisinin taramalı elektron mikrografında görüntüsü. Almanya'da ölümcül bir salgına neden olan bu tür, daha önceki E. coli salgınlarında rol oynamamış yeni bir türdür; birkaç antibiyotik direnç geninin yanında kümelenme yeteneği ve virülansı etkileyen mutasyonlar geçirmiştir. Bu bakteri varyantının dizilimi yakın zamanda yapılmıştır.
Rocky Mountain Laboratories, NIAID, NIH; M. Russell

Tüm gıda türleri potansiyel olarak farklı türlerden zararlı bakterilerle kontamine olabilir. CDC tarafından bildirilen son Salmonella salgınları fıstık ezmesi, yonca filizi ve yumurta gibi oldukça farklı türlerde gıda aracılığıyla gerçekleşmiştir.

Bir Kariyer İmkânı: Epidemiyoloji

Epidemiyoloji, bir popülasyonda sağlık ve hastalığın oluşumu, dağılımı ve belirleyicilerinin incelenmesini konu alır ve halk sağlığı ile yakından ilgili bir alandır. Bir epidemiyolog, insan popülasyonları ve çevrelerindeki hastalıkların sıklığını ve dağılımını inceler.

İnsan popülasyonları ve çevrelerindeki hastalıkların sıklıklarını ve dağılımlarını inceleyen epidemiyologlar, klinik kayıtlardan, hasta görüşmelerinden ve diğer kaynaklardan faydalanır; hatta bazen bir hastalığın coğrafi olarak ve zaman içinde nasıl geliştiğini anlamak, bir başka deyişle patojenlerin doğal tarihine ışık tutmak amacıyla tarihçilerle de yakın işbirliği içinde çalışırlar. Elde ettikleri bütün bu bilgiler ise hastalıkların görülme sıklığının azaltılmasını veya yayılmasının önlenmesini amaçlayan stratejiler ve halk sağlığı politikalarının tasarımında kullanılır. Epidemiyologlar, aynı zamanda bir salgın durumunda salgının kontrol altına alınabilmesi amacıyla hızlı araştırmalar yürütür ve acil önlemlerin alınmasında rol oynarlar.

Tüm Reklamları Kapat

Epidemiyologlar genellikle lisansüstü düzeyde eğitim görmüş kişiler olup genellikle bir alanda lisans derecesine ve halk sağlığı alanında yüksek lisans derecesine sahiplerdir. Buna ek olarak birçok epidemiyoloğun ya doktorluk eğitimi, ya da biyoloji veya epidemiyoloji gibi branşlarıyla ilgili bir başka alanda doktora derecesi bulunur.

Faydalı Prokaryotlar

Prokaryotların genellikle yukarıdaki başlıklarda belirtilen veba gibi salgınlarla birlikte anılmasına karşın tüm prokaryotların patojenik olmadığını; patojenlerin mikrobiyal dünya çeşitliliğinin yalnızca çok küçük bir yüzdesini temsil ettiğini unutmamak önemlidir.

Prokaryotlar, Yiyecekler ve İçecekler

Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'ne göre biyoteknoloji, "biyolojik sistemleri, canlı organizmaları ya da bunların türevlerini kullanarak özel kullanım amaçlı ürünler ya da süreçler üreten ya da değiştiren her türlü teknolojik uygulamadır."[4] Buradaki "özel kullanım" kavramı, ticari uygulamalar anlamına gelmektedir. Biyoteknolojinin güncel çalışma konuları genetik mühendisliği, yapay seçilim, antibiyotik üretimi ve hücre kültürü olsa da insanlar, biyoteknoloji terimi ortaya atılmadan çok daha önceleri prokaryotları kullanmaya başlamış; peynir, yoğurt, ekşi krema, sirke, kurutulmuş sosis, lahana turşusu ve fermente deniz ürünleri gibi hem bakteri, hem arke içeren basit ürünler üretmiştir.

Prokaryotların kullanımını temel alan erken biyoteknoloji uygulamaları ile üretilen örnekler; (a) peynir, (b) salam, (c) yoğurt, (d) balık sosu.
Prokaryotların kullanımını temel alan erken biyoteknoloji uygulamaları ile üretilen örnekler; (a) peynir, (b) salam, (c) yoğurt, (d) balık sosu.
A. McDiarmid; K. Miller; J. Whitney

Peynir üretimi, yaklaşık 4 bin yıl önce insanların hayvan yetiştirmeye ve sütlerini işlemeye başlamasıyla başlamıştır. Kanıtlar, yoğurt gibi kültürlenmiş süt ürünlerinin en az 4 bin yıldır var olduğunu göstermektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Prokaryotlarla Dünya Temizliği: Biyoremediasyon

Doğayı kirleten bileşenlerin temizliğinde prokaryotların (veya mikrobiyal metabolizmanın) kullanılması anlamına gelen mikrobiyal biyoremediasyon, topraktek yeraltı sularına sızan pestisit ve gübre gibi tarımsal kimyasalların arıtımında kullanılmaktadır. Bununla beraber, aynı yöntem ile selenyum ve arsenik gibi bazı toksik metal bileşikler, SeO24−\text{SeO}_2^{4-}'nin SeO23−\text{SeO}_2^{3-}'ye ve Se0\text{Se}^0'a (metalik selenyum) indirgenmesi yoluyla arıtılabilmektedir. Bazı pestisitlerin aktif bir bileşeni olan, endüstriyel ölçekte kullanılan ve pil üretimi gibi bazı endüstrilerin yan ürünü olarak ortaya çıkan cıva da biyoremediasyon yoluyla arıtılabilir. Cıva, doğal ortamlarda genellikle çok düşük konsantrasyonlarda bulunur, ancak canlı dokularda birikebilmesi, cıvayı oldukça toksik bir element haline getirir. Pseudomonas aeruginosa başta olmak üzere birkaç bakteri türü, toksik cıvanın (Hg2+) toksik olmayan formlara (Hg0) biyotransformasyonunda rol oynamaktadır.

Prokaryotların biyoremediasyon amacıyla kullanımının en faydalı ve ilginç örneklerinden biri, petrol sızıntılarının temizlenmesidir. Prokaryotların petrol biyoremediasyonundaki önemi, son yıllarda Alaska'daki Exxon Valdez sızıntısı (1989), İspanya'daki Prestige petrol sızıntısı (2002), Lübnan'daki bir enerji santralinden Akdeniz'e sızıntı (2006) ve daha yakın zamanda Meksika Körfezi'ndeki BP petrol sızıntısı (2010) gibi çeşitli petrol sızıntılarında oynadığı roller ile kanıtlanmıştır. Bu sızıntıların temizliği, ortamda halihazırda mevcut olan bakterilerin büyümesine destek olacak inorganik besin maddelerinin eklenmesi yoluyla yapılmaktadır. Böylelikle bakteri popülasyonunun artması teşvik edilmekte ve biyoremediasyon süreci daha yüksek hızda gerçekleşmektedir.

Hidrokarbon parçalayıcı bakteriler, petrolde bulunan hidrokarbonlarla beslenerek petrolü inorganik bileşiklere ayırır. Alcanivorax borkumensis gibi bazı türler, petrolü çözündüren yüzey aktif maddeler üretirken diğer bakteriler petrolü karbondioksite dönüştürür. Bir okyanusa petrol sızması durumunda, şayet sızıntıdan önce sızıntının yaşandığı bölgede petrol tüketen bakteriler varsa biyoremediasyon süreci doğal bir şekilde işleyecektir. İdeal koşullar altında, petroldeki uçucu olmayan bileşenlerin %80'e kadarının sızıntıdan sonraki 1 yıl içinde bu şekilde parçalanabileceği bildirilmiştir. Buna karşın aromatik ve çok dallanmış hidrokarbon zincirleri içeren diğer petrol türlerinin arıtımı daha zordur ve çevreyi daha uzun süreler boyunca kirletirler.

Araştırmacılar, gen mühendisliği yoluyla petrol ürünlerini tüketebilen bakteriler geliştirmiştir. ABD'de biyoremediasyon uygulamalarına yönelik ilk patent başvurusu, genetiği değiştirilmiş, petrol tüketen bir bakteri için yapılmıştır.

Tüm Reklamları Kapat

(a) Alaska'daki Valdez sızıntısından sonra temizlik yapan işçiler, petrolü sahillerden hortumla çekmiş ve ardından yüzer setler yardımıyla su yüzeyinde bulunan petrolü toplamıştır. (b) Petrol sızıntılarının en ciddi sonuçlarından biri faunaya verdiği zarardır.
(a) Alaska'daki Valdez sızıntısından sonra temizlik yapan işçiler, petrolü sahillerden hortumla çekmiş ve ardından yüzer setler yardımıyla su yüzeyinde bulunan petrolü toplamıştır. (b) Petrol sızıntılarının en ciddi sonuçlarından biri faunaya verdiği zarardır.
(a) NOAA; (b) GOLUBENKOV, NGO: Saving Taman

Üstümüzdeki ve İçimizdeki Prokaryotlar

Prokaryotlarla simbiyotik ilişkiler konusunda insanlar da bir istisna değildir. Her ne kadar kendimizi bir birey, veya bir başka deyişle tekil organizmalar olarak düşünmeye alışkın olsak da bizler, vücudumuzdaki hücre sayısının 10 ila 100 katı kadar bakteriyel hücre ve arke taşıyan, yürüyen ekosistemleriz. Bu simbiyotik ilişkilerin bazıları hem bize, hem taşıdığımız hücrelere fayda sağlarken bazıları bize hiçbir fayda sağlamamakta; yalnızca hücrelere fayda sağlamaktadır.

İnsan bağırsak florası, kalın bağırsakta yaşar ve farklı bireylerde farklı tür karışımları içeren yüzlerce bakteri ve arke türünden oluşur. Bağırsak "florası" dememizin sebebi ise bir yanlış adlandırılmadır; zira bakteriler, geçmişte bir bitki olarak sınıflandırılmış, bağırsak florası terimi de bu yanlışlığın bir sonucu olarak günümüze kadar taşınmıştır.

Bu prokaryotların insanlar bağlamında birincil işlevleri parçalayamadığımız gıda moleküllerinin sindirilmesi, iyonların kolon tarafından emilimi, K vitamini sentezi, bebek bağışıklık sisteminin eğitimi, yetişkin bağışıklık sisteminin bakımı, kalın bağırsak epitelinin bakımı, patojenlere karşı koruyucu bir bariyer oluşturmak gibi görünmektedir.

Deri yüzeyimiz de prokaryotlarla kaplıdır. Koltuk altı, baş ve eller gibi derinin farklı yüzeyleri, farklı prokaryot toplulukları için farklı habitatlar sağlar. Bağırsak florasının aksine cilt florasının olası faydalı rolleri üzerine yeterli çalışma yapılmamıştır. Bununla birlikte, şimdiye kadar yapılan az sayıda çalışma, antimikrobiyal bileşikler üreten bakterilerin enfeksiyonların önlenmesinde rol oynadığı bulgulanmıştır.

Araştırmacılar, çeşitli hastalıklar ile insan mikrobiyal florasının bileşimindeki değişiklikler arasındaki ilişkileri aktif olarak incelemektedir. Bu çalışmaların bir kısmı, ABD'de Ulusal Sağlık Enstitüleri tarafından finanse edilen İnsan Mikrobiyom Projesi çatısında yürütülmektedir.

Özet

  • Prokaryotlar, bitkiler ve hayvanlar ortaya çıkmadan önce milyarlarca yıl boyunca var olmuştur. Mikrobiyal matların Dünya üzerindeki en eski yaşam formlarını temsil ettiği düşünülmektedir ve yaklaşık 3.5 milyar yıl önce var olduklarını kanıtlayan, stromatolit adı verilen fosil kanıtlar bulgulanmıştır.
  • Dünya'nın oluşumundan sonra ilk 2 milyar yıl boyunca anoksik bir atmosfere sahip olduğu ve bu atmosferde yalnızca anaerobik organizmaların yaşayabildiği düşünülmektedir. Siyanobakterilerin evrimi ile atmosferdeki oksijen düzeyi de artmış; bu artışla beraber diğer yaşam formları evrimleşmiştir.
  • Prokaryotlar (Arke ve Bakteriler), tek hücreli ve çekirdeksiz organizmalardır. Hücrenin nükleoid bölgesinde tek bir dairesel DNA parçasına sahiptirler. Çoğu prokaryotun hücre zarının dışında bir hücre duvarı bulunur. Bakteriler ve Arkeler, hücre zarlarının bileşimleri ve hücre duvarlarının özellikleri bakımından farklılık gösterirler.
  • Bakteriyel hücre duvarları peptidoglikan içerir. Arkelerin hücre duvarlarında ise peptidoglikan bulunmaz.
  • Bakteriler Gram-pozitif ve Gram-negatif olmak üzere iki ana gruba ayrılabilir: Gram-pozitif organizmalar kalın bir hücre duvarına sahiptir. Gram-negatif organizmalar ise ince bir hücre duvarına ve bir dış zara sahiptir.
  • Farklı türde prokaryotlar, farklı enerji kaynaklarından faydalanabilmektedir. Örneğin fototroflar, ihtiyaç duyduğu enerjiyi güneş ışığından, kemotroflar ise kimyasal bileşiklerden elde etmektedir.
  • Bakterilerin neden olduğu bulaşıcı hastalıklar, dünya çapında önde gelen ölüm nedenleri arasındadır. Bilinçsiz antibiyotik kullanımı, dirençli bakteri formlarının evrimleşmesine neden olmuştur.
  • Gıda kaynaklı hastalıklar, kontamine gıdaların, patojenik bakterilerin, virüslerin veya gıdaları kontamine eden parazitlerin tüketimiyle meydana gelmektedir.
  • Mikrobiyal biyoremediasyon, doğayı kirleten bileşenlerin temizliğinde prokaryotların (veya mikrobiyal metabolizmanın) kullanılmasıdır. İnsan vücudu, birçoğu bağışıklık sisteminin geliştirilmesi ve sürdürülmesi, beslenme ve patojenlerden korunma gibi faydaları olan büyük bir prokaryot nüfusuna evsahipliği yapmaktadır.
Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: Canlıların Envai Çeşitliliği Yazı Dizisi

Bu yazı, Canlıların Envai Çeşitliliği yazı dizisinin 2. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Biyoloji Budur: Canlı Dünyasının Bilimi - Ernst Walter Mayr" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
13
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ M. J. Papagrigorakis, et al. (2007). Ancient Typhoid Epidemic Reveals Possible Ancestral Strain Of Salmonella Enterica Serovar Typhi. Infection, Genetics and Evolution, sf: 126-127. doi: 10.1016/j.meegid.2006.04.006. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. S. Naimi, et al. (2003). Comparison Of Community- And Health Care–Associated Methicillin-Resistant Staphylococcus Aureus Infection. JAMA, sf: 2976-2984. doi: 10.1001/jama.290.22.2976. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Center for Disease Control. (Rapor, 2006). Multi-State Outbreak Of E. Coli O157:H7 Infections From Spinach.
  • United Nations. (Sözleşme, 1993). Convention On Biological Diversity.
  • O. Stax. Prokaryotic Diversity. (22 Ocak 2023). Alındığı Tarih: 6 Ocak 2023. Alındığı Yer: Libre Texts | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/01/2023 00:27:40 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/13755

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Kütle
Eğilim
Enzim
Tüyler
Sağlık Bakanlığı
Vejetaryen
Dalga
Amerika
Sahte
Genetik Değişim
Evren
Arı
Beslenme Bilimi
Köpekbalığı
Balık Çeşitliliği
Öne Çıkan
Analiz
Manyetik
Moleküler Biyoloji
Kan Hastalıkları
Mikoloji
Stephen Hawking
Doğa Yasası
Güve
Gazetecilik
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
L. Texts, et al. Prokaryotik Çeşitlilik: Basit Yapılı Tek Hücreli Canlılar Hakkında Neler Biliyoruz?. (11 Ocak 2023). Alındığı Tarih: 27 Ocak 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/13755
Texts, L., Karagözoğlu, M. (2023, January 11). Prokaryotik Çeşitlilik: Basit Yapılı Tek Hücreli Canlılar Hakkında Neler Biliyoruz?. Evrim Ağacı. Retrieved January 27, 2023. from https://evrimagaci.org/s/13755
L. Texts, et al. “Prokaryotik Çeşitlilik: Basit Yapılı Tek Hücreli Canlılar Hakkında Neler Biliyoruz?.” Edited by Mert Karagözoğlu. Evrim Ağacı, 11 Jan. 2023, https://evrimagaci.org/s/13755.
Texts, Libre. Karagözoğlu, Mert. “Prokaryotik Çeşitlilik: Basit Yapılı Tek Hücreli Canlılar Hakkında Neler Biliyoruz?.” Edited by Mert Karagözoğlu. Evrim Ağacı, January 11, 2023. https://evrimagaci.org/s/13755.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Moderatöre Bildir

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya size sunulan (oylama gibi) diğer araçlar ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Öncül Ekle
Sonuç Ekle
Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.