Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Orta Çağ Avrupa Nüfusunun Üçte Birinin Kaybedilmesinden Sorumlu ''Kara Veba'' Hala Aramızda!

Orta Çağ Avrupa Nüfusunun Üçte Birinin Kaybedilmesinden Sorumlu ''Kara Veba'' Hala Aramızda!
Antik kentte veba sırasında telaş
Wikimedia, Michael Sweerts
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Yakın zamanda Dünya genelinde bazı ülkelerde veba vaka sayılarında artış bildirildi, istatistikleri ve diğer detayları yazımızda paylaştık.

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Veba dendiği zaman akla gelen ''Kara Ölüm'' lakabı tablonun vahametini bizlere gösteriyor. İnsanlık tarihinin en büyük salgını olan ve 200 milyona yakın insanı öldürdüğü düşünülen korkunç bir tablo.

Söz konusu veba olduğu zaman, göz önüne gelen aşina olduğumuz istatistikler sebebiyle hem bilim camiası hem de medya konu üzerine bir hayli çalışıyor. Çin'in İç Moğolistan bölgesi, Moğolistan'ın Khovd bölgesi ve Demokratik Kongo Cumhuriyetinin Ituri eyaletinde yakın zamanda veba tespit edilmiş kişilerin bildirilmesi akıllara o soruyu getiriyor: "Veba salgını yeniden mi geliyor?" Yazımızda bu konu hakkında detayları ve olası senaryoları inceledik.

Veba Salgını Hiç Bitmedi!

Veba dendiği zaman akla gelen Orta Çağ kavramı sebebiyle bazıları hastalığın bitmiş olduğunu düşünebilir lakin durum hiç de öyle değil; Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre her yıl tespit edilmiş 2000'e yakın ''bubonik veba'' vakası bildiriliyor. 1987 ve 2001 yılları arasında Dünya Sağlık Örgütü'ne 2.847 ölüm ve onaylanmış 36.876 veba vakası bildirilmiştir. Tedbir ve sağlık altyapısında ki eksikliklerin her türlü enfeksiyonun artmasına sebep olabileceği tehlikesini unutmamak gerekiyor. Kişisel önlemler haricinde ülke çapında önlemler alınması ve sağlık yatırımlarının geliştirilmesinin önemini COVID-19 Pandemisi bize bir kez daha hatırlatıyor.

1346-1353 yılları arasında kara vebanın Avrupa'da yayılımı. Salgın Çin ve Moğolistan'da başlayıp Avrupa'ya sıçramıştır.
1346-1353 yılları arasında kara vebanın Avrupa'da yayılımı. Salgın Çin ve Moğolistan'da başlayıp Avrupa'ya sıçramıştır.
Wikimedia

Veba, Yersinia pestis isimli bakteri tarafından oluşan bir hastalıktır, öncelikle vahşi kemirgenleri etkileyen, insanlara ve diğer hayvanlara pirelerle yayılan, bulaşıcı ve yüksek derecede öldürücü bir hastalıktır. Vebanın insana etki eden üç formu vardır; bubonik, septisemik ve pnömonik veba (bazı kaynaklar gastrointestinal vebayı da ekleyebilir). Veba pire ısırmasıyla, enfekte hayvanı yemekle (bubonik veya hıyarcıklı), kontamine sıvı veya dokularla doğrudan temasla (septisemik form), veba zatürresi olan kişinin öksürme esnasında havaya attığı aerosollerin solunum yoluyla alınmasıyla (pnömonik form) bulaşabilir.

Veba, Madagaskar Sağlık Bakanlığı genel sekreterine göre, her yıl ülkelerinde 300-600 kişiye bulaşmaktadır (yaklaşık 30 ''pnömonik veba'' vakası ve 10-70 ölüm).

Orta Çağ Zamanları: 1400'ler de ''Kara Ölüm'' olarak bilinen veba, Avrupa'da 50-200 milyon kişinin ölüme neden oldu. Modern Zamanlarda:  Dünya çapında 2010-2015 yılları arasında 3248 kişiye bulaşmış, 584 kişi ölmüştür. Veba; Madagaskar, DRC, Peru'da daha fazla görülür.
Orta Çağ Zamanları: 1400'ler de ''Kara Ölüm'' olarak bilinen veba, Avrupa'da 50-200 milyon kişinin ölüme neden oldu. Modern Zamanlarda: Dünya çapında 2010-2015 yılları arasında 3248 kişiye bulaşmış, 584 kişi ölmüştür. Veba; Madagaskar, DRC, Peru'da daha fazla görülür.
Dünya Sağlık Örgütü

Bakterinin kuluçka süresi genellikle 2-8 gün arasıdır. Hastalığın belirtileri arasında akut ateş, titreme, baş ağrısı, kemik ve kas ağrıları, bulantı, kusma, şiddetli halsizlik, iştahsızlık, kan tükürme görülür; genellikle hastalık ilerler ve lenf bezlerinde ağrı, şişme, enfeksiyon ve akıntı görülür (akut lenfadenit), tedavi edilmez ise sepsis (kana bakteri karışması), aşırı zayıflama, nefes darlığı, hemorajik ateş, doku ölümü (iskemik nekroz), kan kusma, pnömoni (zatürre) görülebilir. Hastalık tedavi edilmediğinde, bubonik veba olarak başlayıp septisemik (kana karışan) ve pnömonik (akciğeri etkileyen) vebaya dönüşebilir, belirtilerde bu doğrultuda değişir ve artar.

Tedavi edilmez ise ölüm ihtimali neredeyse kesindir. Günümüzde veba Madagaskar, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Peru'da endemiktir. ABD'de, 2000 yılından bu yana, her yıl ortalama 7 kişide veba vakası rapor edilmektedir. En yüksek vakanın görüldüğü yıl 2006 yılında 17 olmuştur.

Amerika Birleşik Devletlerin'de veba vakaları ve ölümleri (2000-2018). En çok ölüm 2015 yılında 4 kişi ile, en fazla vaka ise 2006 yılında 17 kişi olarak kayıtlara geçmiştir.
Amerika Birleşik Devletlerin'de veba vakaları ve ölümleri (2000-2018). En çok ölüm 2015 yılında 4 kişi ile, en fazla vaka ise 2006 yılında 17 kişi olarak kayıtlara geçmiştir.
Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri

Farklı Coğrafyalarda Salgının Durumu

Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde Durum

Yılın başında beri Demokratik Kongo Cumhuriyetin'de 49 vaka 13 ölüm bildirilmiştir, ölümlerin çoğu pnömonik veba sebebiyle olmuştur. 16 Haziran 2020 tarihinde Demokratik Kongo Cumhuriyeti Ituri Eyaletine bağlı Djugu Bölgesi'nde Uluslararası Enfeksiyon Hastalıkları Derneği, 10 kişide veba tanısı konulduğu bildirildi. Uzman sağlık ekiplerince yapılan araştırma sonucu, 10 kişinin 8'ine ''bubonik veba'' 2'si ''septisemik veba'' tanısı konuldu (bunlardan 4'ü hayatını kaybetti). Ölen kişilerin cenaze törenlerine katılan tüm kişilere, hastaların ev içi temaslarına kemoprofilaksi (olası enfeksiyon kaynağı ile temastan önce, temas sırasında veya sonrasında önleyici olarak verilen antimikrobiyal ilaçlar bütünü) verildi. Hastaların evleri dezenfekte edildi, araştırma ekibi bölgede çalışmalarına halen devam etmektedir.

Demokratik Kongo Cumhuriyeti Djugu ve Bunia bölgesi (vakaların bildirildiği köyler bu çevrede).
Demokratik Kongo Cumhuriyeti Djugu ve Bunia bölgesi (vakaların bildirildiği köyler bu çevrede).

11 Haziran ile 27 Haziran itibarıyla ülkede toplam 29 veba vakası bildirilmiş, 6 kişi de ölmüştür. Hastalığın artmasını endişe verici bulan uzmanlar, eyaletteki 10 köyde temas takibi ve araştırma çalışmalarını sürdürmektedir. Olası temas ihtimali olan kişilere kemoprofilaksi verilmekte, aralıklar ile testler yapılmakta, dezenfeksiyon çalışmaları ve defin işlemleri güvenli bir şekilde gerçekleşmektedir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Ituri Eyaletine bağlı Djugu Bölgesinde özellikle Bbala ve Zambi köylerinde olmak üzere fare ölülerinin bir hayli arttığı raporlanmıştır. Bölgedeki terör grupların varlığı nedeniyle güvenlik sıkıntısı bulunması işleri zorlaştırmaktadır. COVID-19 pandemisi sebebiyle de ortaya çıkan bazı sıkıntılar durumun kötüleşebileceğini ve ''pnömonik veba'' salgınına dönüşebileceğini düşündürmektedir.

19 Şubat ve 25 Şubat 2020 tarihleri arasında da ülkede 6 veba vakası (5 ölüm) bildirilmiştir. Ekipler temaslı olduğu düşünülen 300 kişiye önleyici tedavi programı başlatmış, dezenfeksiyon çalışmaları yapılmıştır.

Moğolistan'da Durum

Ülkenin Batı kısmındaki Khovd bölgesinde 30 Haziran 2020 tarihinde 2 kişide ''bubonik veba'' tespit edilmiştir, kişiler akrabadır. Hastalığa yakalananlardan birisinin 2 gün önce marmot (sincapgiller familyasından hayvan) eti yediği ve fenalaşıp hastaneye kaldırıldığı, ön test sonucunun veba çıktığı söylendi. Sağlık Bakanlığı konu hakkında açıklaması şu şekilde yapıldı:

Hastalık abi ve kardeşe bulaşmıştır, abinin durumu kritiktir. Vakaların birisinde pnömonik veba tespit edildi. Olası temasta bulunduğu düşünülen 146 kişi izole edilmiş ve takip edilmektedir. İnsanlar dağ sıçanlarının etlerini asla yememeleri gerekir.

Ülkenin Zoonotik ve Vektörel Rahatsızlıklar Merkezi test sonuçlarını doğrulandığını, 146 kişi izole edilse de 504'ten fazla kişinin ikincil temas öyküsü olma ihtimali olduğundan bahsetti. Eyalet çapında karantina ilan edildi, yüksek derece güvenlik önlemleri alındığı belirtildi.

Moğolistan Hovd Bölgesinde kırmızı daire içeresindeki alanda vakalar tespit edildi.
Moğolistan Hovd Bölgesinde kırmızı daire içeresindeki alanda vakalar tespit edildi.

Rusya olaylar sonrası kendisine bağlı olan Tuva ve Altay Cumhuriyetlerinin (Güney Sibirya Devletleri) Moğolistan'a yakın kısımlarında karantina başlatıldığını ve sınırların kapatıldığını açıkladı.

Moğolistan Hükumeti, bölgede sıçan eti yemenin geleneksel bir alışkanlık olduğu ve hastalıklardan koruduğuna dahil bir inancın çok yanlış olduğunu belirtti. Bir çift, Nisan 2019 yılında söylentiler sonrası çiğ sıçan eti yemiş ve vefat etmişti. Özellikle yukarıda bahsettiğimiz üzere hastalık ''pnömonik veba'' formuna dönüştüğünde solunum yolları ile bulaş riski sebebiyle yayılım artabilir.

Çin'de Durum

Ülkenin kuzeyindeki İç Moğolistan bölgesinde 5 Temmuz 2020 tarihinde bir çiftçide vebanın tespit edildiği doğrulandı. İç Moğolistan'a bağlı Bayan Nur ilinin, Orta Urat sancağında 3. epidemiyolojik uyarı seviyesi ilan edildi. Kişinin Çin'e gelmeden önce Moğolistan'ı ziyaret ettiği vurgulandı.

Çobanın, hastaneye gittiği gün hekimlerden birisinin konsültasyon talep ettiği yapılan muayene ve tetkikler sonucu ''bubonik veba'' olduğu tespit edildi.

Vakanın görüldüğü bölge kırmızı daire içinde işaretlendi.
Vakanın görüldüğü bölge kırmızı daire içinde işaretlendi.

Bayan Nur Belediyesi Sağlık Komitesi konu hakkında şu şekilde açıklama yaptı:

Hasta, hastalanmadan önce vebanın epidemiyolojik merkezini ziyaret etmişti. Şimdi hasta karantinaya alınarak tedavi ediliyor, durumu stabil olarak değerlendiriliyor.

Yetkililer olası büyük çaplı bir salgın riski olabileceğini duyurdu. Ülke çapında veba taşıyabilecek hayvanların avlanmaması, yenmemesi ve hijyene önem verilmesi talep edildi. Southampton Üniversitesi'nde mikrobiyolog olarak görev yapan Doktor Matthew Dryden Moğolistan'da başlayan vakalar hakkında şöyle demiştir:

Hıyarcıklı (bubonik) veba, COVID-19'un aksine antibiyotiklerle kolayca tedavi edilebiliyor. Her ne kadar endişe verici olsa da erken bir aşamada rapor edilmesi iyi çünkü izole edilebilir ve tedavi edilebilir.
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Korkutucu! 11
  • Tebrikler! 9
  • Bilim Budur! 4
  • Üzücü! 4
  • Umut Verici! 3
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Muhteşem! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • İnanılmaz 2
  • İğrenç! 2
  • Güldürdü 1
  • Grrr... *@$# 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Sıkça Sorulan Sorular

Moğolistan ve Çin'de son zamanlarda vakalar bildirilse de Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Peru ve Madagaskar'da günümüzde dâhi veba endemiktir. Asya ülkelerin de bazen nüks etmesi öngörü dahilindedir.

Erken teşhis edilen hastalık yüksek oranda tedavi edilebilmektedir. Tamamen farmakolojik yöntemlerle tedavi edilmekte olup semptomatik tedaviye yönelik ilaç ve birçok antibiyotik kullanılmaktadır (Streptomisin, gentamisin, doksisiklin, tetrasiklin, ciprofloksazin ve kloramfenikol ve benzeri).

Antimikrobiyal özelliğe sahip ilaçlar erken teşhiste kesin tedavi sağlar bu yüzden izolasyon ve diğer tedbirler alınması durumunda küresel bir pandemi beklenmez.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 28/10/2020 06:36:55 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8962

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Kelebek
Örümcek
Editör Seçkisi
Kadın
Yumurtalık
Zooloji
Sinirbilim
Enerji
Evrimsel Antropoloji
Obezite
Mantar
Kas
Goril
Olasılık
Salgın
Yağ
Çocuklar İçin Bilim
Epidemik
Sars-Cov-2
Evrimsel
Popülasyon
Uçuş
Duygu
İnsanın Evrimi
Türlerin Kökeni
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bilimde bir tahminde bulunmak bilim dışı değildir. Ancak bilim dışından olan herkes, bunun bilim dışı olduğuna inanır.”
Richard Feynman
Geri Bildirim Gönder