Evrim Ağacı
Reklamı Kapat
Reklamı Kapat

Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Yaşam Ağacı projesinin amacı, başta Türkiye'de bulunan türleri, Türkiye'deki doğa gözlemcilerimizin özgün fotoğraf ve video içerikleri ışığında, evrimsel akrabalık ilişkilerine uygun bir şekilde filogenetik bir ağaç üzerinde kategorize etmek, nihayetinde ise Dünya'daki tüm türleri yavaş yavaş Yaşam Ağacı'na eklemektir.

Primatlar
  • Bilimsel Adı Primates
  • Halk Arasındaki Türkçe Adı Primatlar
  • Halk Arasındaki İngilizce Adı Primates
Taksonomi
  • Bu yazı, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.

Tanım ve Genel Bilgiler

Beyinlerini üretim aracı olarak kullanabilme ve bipedalizm (kimisi sürekli, kimisi geçicidir) ile karakterize edilirler. Dik, yarı dik veya dört ayak üzerinde hareket ederler. Primatlarda yassılaşmış tırnak ile birlikte el ve ayakta beş parmak vardır. Primat takımında parmaklar oynar ve hareketlidir. Eski ve Yeni Dünya maymunlarında el ve ayak parmaklarının tamamı kavrama hareketine katılırken insanın sadece elleri bu işlevi yerine getirmiştir. Başparmakları diğer parmaklarla karşılaşabilen primatlar objeleri sadece elleriyle değil, kavrama özelliğine sahip ayaklarıyla da tutabilirler. Bu sayede alet kullanmakta oldukça başarılıdırlar. Ayrıca Yeni Dünya maymunlarında kuyruk, 5. bir el gibi işlev görür. Bu kavrama özelliği bulunan kuyruğa prehensile denir.

Primatları diğer canlılardan ayıran; ancak kendi içlerinde ortak olarak barındırdıkları çok sayıda özellik tanımlanmıştır. Bunları iyi ve kötü yönleri ile karışık listeleyecek olursak:

  • Pençe yerine yassı tırnaklarının oluşu, 
  • El ve ayaklardaki kavrayıcı özellik, 
  • Dik durmaya doğru bir eğilim, 
  • Dişler ve diyette genelleşmiş diş yapısı ve diş dizilimi, 
  • Omnivor (hem etçil hem otçul) bir diyet yapısı,
  • Duyular, beyin ve davranışlar açısından koklama merkezinin zayıflamasıyla birlikte koku alma duyusu ve burun yapısındaki gerileme, 
  • Beynin büyümesi ve prefrontal korteks kompleksliği, 
  • Gebelik sürecinin uzaması,
  • Apandisin (appendix) ve 20'lik dişlerin fonksiyon kaybetmesi,
  • Bel ağrılarına zemin hazırlayan bir omurga eğriliği,
  • Ürik asit birikimi sonucu oluşan gut hastalığı (Diğer birçok memelide ürikaz adı verilen bir enzim bulunur. Bu enzim, ürik asidi, allantoid'e dönüştürür ve rahatça dışarı atılır),
  • Dik durmaktan ötürü sinüslerde boşaltma zorluğu,
  • Sentezlenemeyen C vitamini,
  • Bipedalizm bedeli olarak daralan dişi pelvisleri sonucu erken ve zor doğum, dolayısıyla aşkın evrimi.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Temel olarak içerisinde maymunları (simiyenleri) ve ön maymunları (prosimiyenleri) barındıran, taksonomik bir takımdır. Temel olarak Haplorhini ve Strepsirrhini olmak üzere iki büyük dala ayrılır. İnsan (Homo sapiens), Primatlar takımından bir memeli hayvan türüdür. Ön maymunlar içerisinde lemurlar, lorisler ve benzerleri, adapiformlar bulunur. Maymunlar içerisinde ise kuyruksuz maymunlar (insan, goril, orangutan, şempanze, gibon ve siyamanglar) ile kuyruklu maymunlar (tersiyerler, Eski Dünya maymunları ve Yeni Dünya maymunları) bulunur. Evrim sürecinde birçok hayvan taban üzerinde yürüyen bir atadan parmakları üzerinde yürüyen bir şekle evrimleşirken topuk yukarı doğru kaymış, parmak sayısı da kaynaşarak azalırken insan türünün de içinde bulunduğu primat takımında bu özellik değişmemiştir.

Memeliler, yaklaşık 275 milyon yıl önce yaşamış sürüngen benzeri memeliler olan therapsid atalarından köken almışlardır. Memelilerin evrimini konu aldığımız makalemize buradan ulaşabilirsiniz. Primatlar ise Geç Kretase Devri'nin sonlarına doğru diğer iri non-avian dinozorların yok olması ile türleşen kemirgen benzeri proto-primat (ön-primat) canlı grubundan köken almışlardır. Bilinen en eski proto-primat fosillerinden biri olan Purgatorius'u incelediğimiz yazımıza buradan ulaşabilirsiniz. Modern insan olarak bilinen Homo sapiens, tek insan türü değildir. Geçtiğimiz zaman dilimleri içerisinde birçok farklı insan türü var olmuştur. Ancak şu an hayatta olan tek Homo cinsidir.

Ekolojik Dağılım ve Habitat

İnsan dışındaki primatlar genel olarak tropikal ve yarı tropikal iklim özellikleri gösteren alanlarda yaşarlar. İnsanlar ise üretimleri sayesinde her koşulda hayatta kalabilir. Bazı türler sadece soğuk iklime uyum sağlamışken diğer tüm primatlar her iklim şartına uyum göstermiştir. Primatlar yaşadıkları ortamlara uyum sağlarken kendilerine özgü yaşam stratejileri ve davranış kalıplarını da geliştirmişlerdir.

Davranış ve Etoloji

Neredeyse her zaman sosyal yaşayan hayvanlardan biridirler. Sürüler ve gruplar halinda bulunurlar. Dişilerin ve erkeklerin gruptaki sayısına ve dağılımına bağlı olarak çeşitli isimlendirmeler yapılır. Alet kullanma, üretim yapma, kültürel ritüeller gerçekleştirme, problem çözme gibi kompleks bilişsel yetenekleri vardır.

Diyet ve Metabolizma

Meyve, çiçek, bitki tohumları, ağaç kabukları, dallar, bitki kökleri, böcekler ve diğer hayvanlarla beslenirler. Daha çok enerji ve besleyici değeri yüksek olan besinler tercih edilir. İnsan gibi primat türleri Dünya'nın her yanındaki neredeyse birçok bitki, mantar ve hayvan türü ile beslenebilir.

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

İnsan etkisi sebebi ile birçok primat türünün evleri olan ağaçlar yok edilmiştir. Şempanze ve Yeni Dünya maymunları gibi üyeler astronomi ve tıp alanındaki deneyelerde kullanılmıştır. Hatta eğlence amaçlı tutsak olarak yaşatıldıkları bile bilinir. Öte yandan insan gibi primat türleri kendi aralarında tarihsel açıdan son derece fazla sayıda savaşlara ve soykırımlara sebebiyet vermişlerdir.

Etimoloji

18. Yüzyıl'da ilk kez Carl Linnaeus tarafından anatomik yapı, davranış örüntüleri ve homolojik karakterlerine bakılarak tanımlanan bir takımdır. Memeliler sınıfının en zeki canlıları olarak bilinirler ve bu sebeple takımın ismi "primer", yani "öncül, birincil" anlamına gelen sözcükten türetilmiştir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 3
  • Bilim Budur! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • İnanılmaz 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Muhteşem! 1
  • Güldürdü 1
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/10/2020 00:28:15 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7308

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Tür
Hayvanlar
Teknoloji
Kültür
Köpek
Onkoloji
Müzik
Beyin
Parçacık
Türleşme
Evrenin Genişlemesi
Dünya
Doğal
Mistik
Arı
Epistemik
Vaka
Nöron Hücresi
Maymun
Transkripsiyon
Aşılar
Einstein
Doğa Yasası
Zehir
Ekoloji
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Hiç denediniz mi? Başarısız oldunuz mu? Fark etmez. Tekrar deneyin. Tekrar başarısız olun. Daha iyi başarısız olun.”
Samuel Beckett
Geri Bildirim Gönder