GülşahGüler 2. Yazar Gülşah Güler  Çağrı MertBakırcı 2. Yazar Çağrı Mert Bakırcı  SühaDerbent Fotoğrafçı Süha Derbent
3 dakika
8,497 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat
Primatlar
  • Bilimsel Adı Primates
  • Halk Arasındaki Türkçe Adı Primatlar
  • Halk Arasındaki İngilizce Adı Primates
Taksonomi
  • Bu yazı, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.

Tanım ve Genel Bilgiler

Beyinlerini üretim aracı olarak kullanabilme ve bipedalizm (kimisi sürekli, kimisi geçicidir) ile karakterize edilirler. Dik, yarı dik veya dört ayak üzerinde hareket ederler. Primatlarda yassılaşmış tırnak ile birlikte el ve ayakta beş parmak vardır. Primat takımında parmaklar oynar ve hareketlidir. Eski ve Yeni Dünya maymunlarında el ve ayak parmaklarının tamamı kavrama hareketine katılırken insanın sadece elleri bu işlevi yerine getirmiştir. Başparmakları diğer parmaklarla karşılaşabilen primatlar objeleri sadece elleriyle değil, kavrama özelliğine sahip ayaklarıyla da tutabilirler. Bu sayede alet kullanmakta oldukça başarılıdırlar. Ayrıca Yeni Dünya maymunlarında kuyruk, 5. bir el gibi işlev görür. Bu kavrama özelliği bulunan kuyruğa prehensile denir.

Primatları diğer canlılardan ayıran; ancak kendi içlerinde ortak olarak barındırdıkları çok sayıda özellik tanımlanmıştır. Bunları iyi ve kötü yönleri ile karışık listeleyecek olursak:

  • Pençe yerine yassı tırnaklarının oluşu, 
  • El ve ayaklardaki kavrayıcı özellik, 
  • Dik durmaya doğru bir eğilim, 
  • Dişler ve diyette genelleşmiş diş yapısı ve diş dizilimi, 
  • Omnivor (hem etçil hem otçul) bir diyet yapısı,
  • Duyular, beyin ve davranışlar açısından koklama merkezinin zayıflamasıyla birlikte koku alma duyusu ve burun yapısındaki gerileme, 
  • Beynin büyümesi ve prefrontal korteks kompleksliği, 
  • Gebelik sürecinin uzaması,
  • Apandisin (appendix) ve 20'lik dişlerin fonksiyon kaybetmesi,
  • Bel ağrılarına zemin hazırlayan bir omurga eğriliği,
  • Ürik asit birikimi sonucu oluşan gut hastalığı (Diğer birçok memelide ürikaz adı verilen bir enzim bulunur. Bu enzim, ürik asidi, allantoid'e dönüştürür ve rahatça dışarı atılır),
  • Dik durmaktan ötürü sinüslerde boşaltma zorluğu,
  • Sentezlenemeyen C vitamini,
  • Bipedalizm bedeli olarak daralan dişi pelvisleri sonucu erken ve zor doğum, dolayısıyla aşkın evrimi.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Temel olarak içerisinde maymunları (simiyenleri) ve ön maymunları (prosimiyenleri) barındıran, taksonomik bir takımdır. Temel olarak Haplorhini ve Strepsirrhini olmak üzere iki büyük dala ayrılır. İnsan (Homo sapiens), Primatlar takımından bir memeli hayvan türüdür. Ön maymunlar içerisinde lemurlar, lorisler ve benzerleri, adapiformlar bulunur. Maymunlar içerisinde ise kuyruksuz maymunlar (insan, goril, orangutan, şempanze, gibon ve siyamanglar) ile kuyruklu maymunlar (tersiyerler, Eski Dünya maymunları ve Yeni Dünya maymunları) bulunur. Evrim sürecinde birçok hayvan taban üzerinde yürüyen bir atadan parmakları üzerinde yürüyen bir şekle evrimleşirken topuk yukarı doğru kaymış, parmak sayısı da kaynaşarak azalırken insan türünün de içinde bulunduğu primat takımında bu özellik değişmemiştir.

Memeliler, yaklaşık 275 milyon yıl önce yaşamış sürüngen benzeri memeliler olan therapsid atalarından köken almışlardır. Memelilerin evrimini konu aldığımız makalemize buradan ulaşabilirsiniz. Primatlar ise Geç Kretase Devri'nin sonlarına doğru diğer iri non-avian dinozorların yok olması ile türleşen kemirgen benzeri proto-primat (ön-primat) canlı grubundan köken almışlardır. Bilinen en eski proto-primat fosillerinden biri olan Purgatorius'u incelediğimiz yazımıza buradan ulaşabilirsiniz. Modern insan olarak bilinen Homo sapiens, tek insan türü değildir. Geçtiğimiz zaman dilimleri içerisinde birçok farklı insan türü var olmuştur. Ancak şu an hayatta olan tek Homo cinsidir.

Ekolojik Dağılım ve Habitat

İnsan dışındaki primatlar genel olarak tropikal ve yarı tropikal iklim özellikleri gösteren alanlarda yaşarlar. İnsanlar ise üretimleri sayesinde her koşulda hayatta kalabilir. Bazı türler sadece soğuk iklime uyum sağlamışken diğer tüm primatlar her iklim şartına uyum göstermiştir. Primatlar yaşadıkları ortamlara uyum sağlarken kendilerine özgü yaşam stratejileri ve davranış kalıplarını da geliştirmişlerdir.

Davranış ve Etoloji

Neredeyse her zaman sosyal yaşayan hayvanlardan biridirler. Sürüler ve gruplar halinda bulunurlar. Dişilerin ve erkeklerin gruptaki sayısına ve dağılımına bağlı olarak çeşitli isimlendirmeler yapılır. Alet kullanma, üretim yapma, kültürel ritüeller gerçekleştirme, problem çözme gibi kompleks bilişsel yetenekleri vardır.

Diyet ve Metabolizma

Meyve, çiçek, bitki tohumları, ağaç kabukları, dallar, bitki kökleri, böcekler ve diğer hayvanlarla beslenirler. Daha çok enerji ve besleyici değeri yüksek olan besinler tercih edilir. İnsan gibi primat türleri Dünya'nın her yanındaki neredeyse birçok bitki, mantar ve hayvan türü ile beslenebilir.

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

İnsan etkisi sebebi ile birçok primat türünün evleri olan ağaçlar yok edilmiştir. Şempanze ve Yeni Dünya maymunları gibi üyeler astronomi ve tıp alanındaki deneyelerde kullanılmıştır. Hatta eğlence amaçlı tutsak olarak yaşatıldıkları bile bilinir. Öte yandan insan gibi primat türleri kendi aralarında tarihsel açıdan son derece fazla sayıda savaşlara ve soykırımlara sebebiyet vermişlerdir.

Etimoloji

18. Yüzyıl'da ilk kez Carl Linnaeus tarafından anatomik yapı, davranış örüntüleri ve homolojik karakterlerine bakılarak tanımlanan bir takımdır. Memeliler sınıfının en zeki canlıları olarak bilinirler ve bu sebeple takımın ismi "primer", yani "öncül, birincil" anlamına gelen sözcükten türetilmiştir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 6
  • Bilim Budur! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • İnanılmaz 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Muhteşem! 1
  • Güldürdü 1
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/12/2021 02:10:38 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7308

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Mutasyon
Toplumsal Cinsiyet
Spor
Sinir Hücresi
Bitkiler
Stephen Hawking
Koruma
Cinsiyet
Erkek
Bağışıklık Sistemi
İnsanın Evrimi
Astrofotoğrafçılık
Kilometre
Periyodik Tablo
Yavru
Teknoloji
Tehlike
Zeka
Bilimkurgu
Bilişsel
Besin
Sinir
Odontoloji
Doğal
Anne
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman [UP bilgi linki] mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Tavsiye Et