Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Primatlar (Primates)

Primatlar (Primates) Süha Derbent
4 dakika
13,367
Tüm Reklamları Kapat
Primatlar
  • Bilimsel Adı Primates
  • Halk Arasındaki Türkçe Adı Primatlar
  • Halk Arasındaki İngilizce Adı Primates
Taksonomi
  • Bu içerik, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.
  • Gözlem Ekle

Primatlar, içinde insanın ve bütün yakın akrabalarının bulunduğu geniş bir memeli takımıdır. Primatlar, lemurları ve lorisidleri içeren ıslak burunlu maymunlar (strepsirhinler) ile, içerisinde insan gibi kuyruksuz maymunlar da olmak üzere bütün maymunları bulunduran simiyenlerle birlikte tarsiyerleri de kapsayan kuru burunlu maymunlardan (haplorhinler) oluşan bir taksondur.

Primatlar, günümüzden 85-55 milyon yıl önce, kendilerinden daha küçük, karasal, büyük oranda kemirgen olan memelilerden evrimleşmişlerdir. İlk evrimleştikleri coğrafyaların tropik ormanlar olduğu düşünülmektedir ve gerçekten de primat karakteristiklerinin birçoğu, ıslak ve yoğun ağaçların olduğu biyocoğrafyalara uygundur: büyük beyinler, yüksek görme kabiliyeti, renkli görüş, geniş bir açıda hareket edebilen omuzlar, atik eller.

Primatlar, sadece 30 gram ağırlığındaki Madam Berthe'ün fare lemuru kadar küçük olabilecekleri gibi, 200 kilograma ulaşabilen doğu gorilleri kadar ağır ve büyük de olabilirler. Günümüzde yaşayan 376-524 farklı primat türü bilinmektedir (sayı, nasıl saydığınıza göre değişebilmektedir). Üstelik yeni primat türleri de keşfedilmeye devam edilmektedir: 2000'lerde 25 küsür, 2010'larda 36 adet, 2020'lerdeyse şimdiden 3 primat türü keşfedilmiştir.

Ayırt Edici Özellikler

Beyinlerini üretim aracı olarak kullanabilme ve bipedalizm (kimisi sürekli, kimisi geçicidir) ile karakterize edilirler. Dik, yarı dik veya dört ayak üzerinde hareket ederler. Primatlarda yassılaşmış tırnak ile birlikte el ve ayakta beş parmak vardır. Primat takımında parmaklar oynar ve hareketlidir. Eski ve Yeni Dünya maymunlarında el ve ayak parmaklarının tamamı kavrama hareketine katılırken insanın sadece elleri bu işlevi yerine getirmiştir. Başparmakları diğer parmaklarla karşılaşabilen primatlar objeleri sadece elleriyle değil, kavrama özelliğine sahip ayaklarıyla da tutabilirler. Bu sayede alet kullanmakta oldukça başarılıdırlar. Ayrıca Yeni Dünya maymunlarında kuyruk, 5. bir el gibi işlev görür. Bu kavrama özelliği bulunan kuyruğa prehensile denir.

Primatları diğer canlılardan ayıran; ancak kendi içlerinde ortak olarak barındırdıkları çok sayıda özellik tanımlanmıştır. Bunları iyi ve kötü yönleri ile karışık listeleyecek olursak:

  • Pençe yerine yassı tırnaklarının oluşu, 
  • El ve ayaklardaki kavrayıcı özellik, 
  • Dik durmaya doğru bir eğilim, 
  • Dişler ve diyette genelleşmiş diş yapısı ve diş dizilimi, 
  • Omnivor (hem etçil hem otçul) bir diyet yapısı,
  • Duyular, beyin ve davranışlar açısından koklama merkezinin zayıflamasıyla birlikte koku alma duyusu ve burun yapısındaki gerileme, 
  • Beynin büyümesi ve prefrontal korteks kompleksliği, 
  • Gebelik sürecinin uzaması,
  • Apandisin (appendix) ve 20'lik dişlerin fonksiyon kaybetmesi,
  • Bel ağrılarına zemin hazırlayan bir omurga eğriliği,
  • Ürik asit birikimi sonucu oluşan gut hastalığı (Diğer birçok memelide ürikaz adı verilen bir enzim bulunur. Bu enzim, ürik asidi, allantoid'e dönüştürür ve rahatça dışarı atılır),
  • Dik durmaktan ötürü sinüslerde boşaltma zorluğu,
  • Sentezlenemeyen C vitamini,
  • Bipedalizm bedeli olarak daralan dişi pelvisleri sonucu erken ve zor doğum, dolayısıyla aşkın evrimi.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Temel olarak içerisinde maymunları (simiyenleri) ve ön maymunları (prosimiyenleri) barındıran, taksonomik bir takımdır. Temel olarak Haplorhini ve Strepsirrhini olmak üzere iki büyük dala ayrılır. İnsan (Homo sapiens), Primatlar takımından bir memeli hayvan türüdür. Ön maymunlar içerisinde lemurlar, lorisler ve benzerleri, adapiformlar bulunur. Maymunlar içerisinde ise kuyruksuz maymunlar (insan, goril, orangutan, şempanze, gibon ve siyamanglar) ile kuyruklu maymunlar (tersiyerler, Eski Dünya maymunları ve Yeni Dünya maymunları) bulunur. Evrim sürecinde birçok hayvan taban üzerinde yürüyen bir atadan parmakları üzerinde yürüyen bir şekle evrimleşirken topuk yukarı doğru kaymış, parmak sayısı da kaynaşarak azalırken insan türünün de içinde bulunduğu primat takımında bu özellik değişmemiştir.

Memeliler, yaklaşık 275 milyon yıl önce yaşamış sürüngen benzeri memeliler olan therapsid atalarından köken almışlardır. Memelilerin evrimini konu aldığımız makalemize buradan ulaşabilirsiniz. Primatlar ise Geç Kretase Devri'nin sonlarına doğru diğer iri non-avian dinozorların yok olması ile türleşen kemirgen benzeri proto-primat (ön-primat) canlı grubundan köken almışlardır. Bilinen en eski proto-primat fosillerinden biri olan Purgatorius'u incelediğimiz yazımıza buradan ulaşabilirsiniz. Modern insan olarak bilinen Homo sapiens, tek insan türü değildir. Geçtiğimiz zaman dilimleri içerisinde birçok farklı insan türü var olmuştur. Ancak şu an hayatta olan tek Homo cinsidir.

Tüm Reklamları Kapat

Ekolojik Dağılım ve Habitat

İnsan dışındaki primatlar genel olarak tropikal ve yarı tropikal iklim özellikleri gösteren alanlarda yaşarlar. İnsanlar ise üretimleri sayesinde her koşulda hayatta kalabilir. Bazı türler sadece soğuk iklime uyum sağlamışken diğer tüm primatlar her iklim şartına uyum göstermiştir. Primatlar yaşadıkları ortamlara uyum sağlarken kendilerine özgü yaşam stratejileri ve davranış kalıplarını da geliştirmişlerdir.

Davranış ve Etoloji

Neredeyse her zaman sosyal yaşayan hayvanlardan biridirler. Sürüler ve gruplar halinda bulunurlar. Dişilerin ve erkeklerin gruptaki sayısına ve dağılımına bağlı olarak çeşitli isimlendirmeler yapılır. Alet kullanma, üretim yapma, kültürel ritüeller gerçekleştirme, problem çözme gibi kompleks bilişsel yetenekleri vardır.

Diyet ve Metabolizma

Meyve, çiçek, bitki tohumları, ağaç kabukları, dallar, bitki kökleri, böcekler ve diğer hayvanlarla beslenirler. Daha çok enerji ve besleyici değeri yüksek olan besinler tercih edilir. İnsan gibi primat türleri Dünya'nın her yanındaki neredeyse birçok bitki, mantar ve hayvan türü ile beslenebilir.

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

İnsan etkisi sebebi ile birçok primat türünün evleri olan ağaçlar yok edilmiştir. Şempanze ve Yeni Dünya maymunları gibi üyeler astronomi ve tıp alanındaki deneyelerde kullanılmıştır. Hatta eğlence amaçlı tutsak olarak yaşatıldıkları bile bilinir. Öte yandan insan gibi primat türleri kendi aralarında tarihsel açıdan son derece fazla sayıda savaşlara ve soykırımlara sebebiyet vermişlerdir.

Etimoloji

18. Yüzyıl'da ilk kez Carl Linnaeus tarafından anatomik yapı, davranış örüntüleri ve homolojik karakterlerine bakılarak tanımlanan bir takımdır. Memeliler sınıfının en zeki canlıları olarak bilinirler ve bu sebeple takımın ismi "primer", yani "öncül, birincil" anlamına gelen sözcükten türetilmiştir.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
9
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 11
  • Bilim Budur! 8
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 6
  • Merak Uyandırıcı! 6
  • İnanılmaz 4
  • Muhteşem! 3
  • Güldürdü 1
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 21/04/2024 01:46:03 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7308

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Hava
Uyku
Kütle
Yas
Çeşitlilik
Kanat
Yeni Koronavirüs
Bebek Doğumu
Neandertal
Diş Hekimi
Yeni Doğan
Konuşma
Sosyal
Bilimkurgu
Kuantum
Kalıtım
Epidemik
Goril
Eğilim
Çeviri
Epistemoloji
Ornitoloji
Amerika Birleşik Devletleri
Göğüs
Yaşanabilir Gezegen
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
P. Türkoğlu, et al. Primatlar (Primates). (22 Temmuz 2018). Alındığı Tarih: 21 Nisan 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/7308
Türkoğlu, P., Güler, ., Bakırcı, . (2018, July 22). Primatlar (Primates). Evrim Ağacı. Retrieved April 21, 2024. from https://evrimagaci.org/s/7308
P. Türkoğlu, et al. “Primatlar (Primates).” Edited by Pedram Türkoğlu. Evrim Ağacı, 22 Jul. 2018, https://evrimagaci.org/s/7308.
Türkoğlu, Pedram. Güler, . Bakırcı, . “Primatlar (Primates).” Edited by Pedram Türkoğlu. Evrim Ağacı, July 22, 2018. https://evrimagaci.org/s/7308.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close