Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Özfarkındalık ve Aynalar: Ayna Testi, Hayvanların İç Dünyasına Bakış Atmamızı Sağlıyor!

Aynada Kendini Tanıyabilen Hayvanlar, İnsanlar Gibi Özfarkındalık Algısı Gösteriyor!

Özfarkındalık ve Aynalar: Ayna Testi, Hayvanların İç Dünyasına Bakış Atmamızı Sağlıyor!
5 dakika
2,885 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Yüksek zeka kapasitesinin en önemli basamaklarından biri özfarkındalıktır.[1] Özfarkındalık, bir canlının kendisini diğerlerinden ayırt edebilme yetisi olarak tanımlanabilir.[2] Yani "kendini bilme" olgusudur. Bir zamanlar insanın kendini ayırt edebilen tek hayvan türü olduğuna inanılmışsa da, yapılan incelemeler sonucunda evrimsel süreçte bu seviyeye ulaşan birçok hayvan türü tespit edilmiştir.

Öz Farkındalık ve Ayna Testi

Bunu test etmenin yolu aynada kendini tanıma testi (MSR) veya kırmızı nokta testi veya basitçe ayna testi olarak bilinen bir deneysel yöntemdir.[3] Bu deneyin klasik versiyonunda bir hayvana uyuşturucu verilerek uyutulur ve sonrasında yüzüne (veya normalde göremediği bir yerine, örneğin sırtına) kırmızı bir nokta çizilir (kimi zamansa bir yapışkan yapıştırılır). Sonrasında hayvanın uyanması beklenir ve içinde ayna bulunan bir ortama bırakılır.

Aynada kendini inceleyen tür, eğer ki kırmızı noktanın (veya yapışkanın) kendine ait olmadığını fark edecek biçimde bu nokta (veya yapışkan) ile ilgilenirse, onu sökmeye çalışırsa, vb. davranışlar sergilerse, bu hayvanın kendi vücudunun ve benliğinin farkında olduğu sonucunu çıkarabiliriz.

Günümüze kadar insanlar[12], Asya filleri[13], bonobolar[7], [8], şempanzeler[9], [11], orangutanlar[10], şişeburunlu yunuslar[6], orkalar ("katil balinalar")[5], Avrasya saksağanları[14], [18], [19], [20] Özel olarak eğitilen güvercinlerin[15], [16], [17] ve Manta vatozlarının da bu testi geçmek konusunda umut vaadettiği düşünülmektedir.

Reklamı Kapat

Öte yandan deniz aslanları[5], [21], dev pandalar[22], gibonlar[23], [24], makaklar[3], kolobus maymunları[26], kapuçin maymunları[27], babunlar, tamarinler[28], gri papağanlar, Yeni Kaledonya kargaları, büyük tit kuşları[29], daffodil sihlid balıkları[30], ahtapotlar[31] ve test edilen diğer birçok hayvan bu testi geçmek konusunda başarısız olmuştur. Kedilerin, köpeklerin[4], [39], [40] ve çok sayıda diğer maymun türünün bu testi geçebilme başarısı tartışmalıdır; çünkü bu hayvanlar için görsel veriler, diğer duyu organlarından gelen verilerden daha önemsiz olabilir.

Ayrıca testin nasıl uygulandığı da sonucu değiştirebilmektedir; örneğin goriller[10], [32], [33], [34] anestezi uygulanarak işaretlendiğinde testi geçememektedir; ancak işaret dilini bilen meşhur goril Koko, anesteziyle uyuşturulmadan işaretlendiğinde testi geçebilmiştir.[35], [36] Benzer şekilde, standart ayna testinde başarısız olan birçok tür, kendi türlerine özgü hazırlanan adapte edilmiş ayna testlerde başarıyla öz farkındalık davranışları sergileyebilmektedir.[25] Aşağıda, bir insan bebeğinin bu teste tabi tutulması sonrası davranışlarını izleyebilirsiniz:

Bu testi geçebilmeyi başaran hayvanlardan en önde geleni şempanzelerdir. Genetik olarak en yakın kuzenlerimiz olan bonobolar ve şempanzeler, bırakın aynadaki yüzlerini tanımayı, fotoğraflarda bile kendilerini diğer bireyler arasında ayırt edebilmektedirler. Benzer şekilde saksağanlar, yunuslar, neredeyse tüm maymunlar, filler bunu çeşitli seviyelerde başarabilirler. Aşağıda insanlar ve orangutanlar bu teste tabi tutulmaktadır:

Burada ise yunuslarda bu testin sonuçlarını görebilirsiniz:

Öz farkındalığı olmayan türler, aynadaki yansımalarına genellikle korkuyla yaklaşırlar ve düşman olarak görürler. Zeka seviyesi ise bu noktada devreye girer: Aslında her hayvan aynadaki yansımasına önce korkuyla yaklaşır, insan da dahil olmak üzere... Ancak öz farkındalığı olabilecek kadar zeki hayvanlar, zamanla bu görüntüye alışırlar ve sonraki seferlerde korkmamaya, kendilerini tanımaya başlarlar. Öz farkındalığı olmayan hayvanlarsa, her seferinde benzer şekilde korkuyla yaklaşırlar.

Öz Farkındalık ve Ayna Testiyle İlgili Meseleler

Tabii öz farkındalık siyah ile beyaz şeklinde ayrılamaz. Gri bölgede kalan sayısız hayvan türü vardır. Bunlar, aynadaki yansımalarına alışsalar bile, o canlının kendileri olduğunu fark edemezler. Sadece birkaç seferden sonra, kendisine zarar veremeyecek bir unsur olduğunu anlayıp korkmayı bırakırlar.

Dahası, bu testin ne kadar işlevsel ve genel olduğu konusunda da tartışmalar bulunmaktadır. Örneğin köpekler bu testi geçememektedir; ancak bunun sebebi, öz farkındalığa sahip olmamaları değil, görsel verinin onlar için yeterince uyarıcı bir etkiye sahip olmaması olabilir. Köpekler, en nihayetinde burun ve kulaktan gelen verilere çok daha fazla önem verirler. Bunu dikkate alarak yapılan testlerde, köpeklerin öz farkındalığa sahip olup olmadığıyla ilgili nihai bir cevaba henüz ulaşılamamıştır; ancak doğru bir şekilde hazırlanan bir testi rahatlıkla geçebilecekleri düşünülmektedir.[41], [42], [43]

Benzer şekilde, bir hayvanın aynadaki yansımasındaki bir anomaliye tepki göstermiyor oluşu, öz farkındalığa sahip olmadığını garanti etmemektedir. Çünkü öz farkındalığa sahip olup, yüzündeki anomaliyi fark eden bir hayvan, sadece bu anomaliyi düzeltmek için yeterli teşviğe sahip olmayabilir. Yani biz insanlar için yüzümüzdeki lekeyi silmek "önemli" olabilir; ancak bir başka hayvan için bu o kadar da önemli olmayabilir. Hatta insan toplumlarında da, kültüre bağlı olarak bu yüz silme davranışının her zaman eşit bir şekilde sergilenmediği görülmektedir.[12]

Reklamı Kapat

Yine de, bilinci ve öz farkındalığı araştırmak çok zor bir uğraş olduğu için, ayna testi gibi basit ve kısmen de olsa etkili bir araca sahip olmamız önemlidir.[38] Şöyle düşünün: Ayna testine tabi tutulan hayvanların yüzlerini silmemesi, öz farkındalığın olmadığını garanti etmeyebilir; ancak teste tabi tutulan hayvanların yüzlerini silme davranışı göstermesi, öz farkındalığın var olduğu yönünde güçlü bir sinyal oluşturmaktadır.

Tabii ki bu noktada, öz farkındalık ile bilincin ne kadar ilişkili olduğuna yönelik tartışmalar da doğmaktadır; en nihayetinde, yapay zeka teknolojisinin gelişmesine bağlı olarak bazı robotların da ayna testini geçmesi mümkün olacak gibi gözükmektedir.[37] Eğer bu başarılırsa, o robotların bilinçli olduğu iddia edilebilecek midir?

Bununla ilgili olarak, şu detay anlaşılmalıdır: Öz farkındalık, bilincin (hele ki üst düzey bilişsel fonksiyonların) bileşenlerinden birisidir; ancak tek parçası değildir. Dolayısıyla öz farkındalığa sahip olmak, bilinçlilik yönünde önemli bir adımdır; ancak tek başına bilinci sağlayamaz. Bu nedenle bilinçle ilgili tüm parçaları öz farkındalıkta arayamayız; fakat bir canlıda öz farkındalığı bulmak, bilinç araştırmalarında önemli bir yapboz parçasıdır. Gerçekten de uzmanlar, ayna testini geçsin veya geçemesin, beyni olan hemen hemen bütün hayvanların belli bir düzeyde bilince sahip oldukları konusunda hemfikirdir; bu düzey, her zaman insan seviyesinde olmak zorunda olmasa bile![4]

Sonuç

Hayvanların da insanlar gibi öz farkındalığa sahip olduğu keşfedildikten sonra, insanları özel kılan şeyin "öz farkındalık" olmadığı, bunun yerine "öz öz farkındalık" (buna "öz bilinç" de denmektedir) olduğu ileri sürülmüştür; yani, "öz farkındalığı olduğunun farkında olma"... Bu konu da hararetli bir şekilde tartışılmakta ve herhangi bir bilimsel altyapısı olduğu sorgulanmaktadır. Akademik literatürde "öz öz farkındalık", "öz bilinç" ve "öz farkındalık" kavramları neredeyse eş anlamlı olarak kullanılmaktadır.

Reklamı Kapat

Ancak görünen o ki, kendimize atfettiğimiz "bizi özel kılan özellikleri" diğer türlerde keşfetmeyi sürdürdükçe, hedef tahtasını biraz daha kaydırarak kendimizi özel kılan yeni özellikler iddia etmeye devam edeceğiz. Yani bu "özel olma" yarışında, yarışın kurallarını koyan insanlar, her adımda kendini kayırmaya devam ediyor.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 4
  • Muhteşem! 3
  • İnanılmaz 3
  • Umut Verici! 1
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 23/01/2021 06:42:11 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/2151

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Evrimsel Antropoloji
İlaç
Canlılık Ve Cansızlık Arasındaki Farklar
Bağışıklık
Doğal Seçilim
Tıp
Uçuş
Kan
Enerji
Sosyal
Kedigiller
Coronavirus
Jinekoloji
Güneş
Etoloji
Dünya Sağlık Örgütü
Hayvanlar Alemi
Canlılık Cansızlık
Köpekbalığı
Evrimsel Psikoloji
Olasılık
Karanlık Enerji
Afrika
Pandemik
Nörobiyoloji
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Reklamı Kapat
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Diğer maymunları yalnızca anlarsak, umursarız. Yalnızca umursarsak, yardım ederiz. Yalnızca yardım edersek, kurtulabilirler.”
Jane Goodall
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku