Gece Modu

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Merkür'den bahsedilen en eski kaynaklar, Babiller'in MUL.APIN tabletleridir. Bu tabletler, Milattan Önce 14. yüzyılda Merkür'ü gözlemlediğine inanılan bir Asurlu astronom tarafından kaydedilmiştir. Bu tabletlerde Merkür'den "sıçrayan gezegen" ismiyle bahsedilmiştir. Merkür, bazı diğer Babil kaynaklarında Nabu Gezegeni ismiyle, Milattan Önce 1. Milenyum'daki kayıtlarda da geçmektedir. Ancak Merkür'e ait en güvenilir antik veriler, Milattan Önce 3. Milenyum'da Sümerler'e aittir. Yani bu yazımızda inceleyeceğimiz, Güneş'e en yakın gezegen olan Merkür, son derece antik bir tarihe sahiptir.

Merkür, yörüngesinde saatte 173.000 kilometre hızla ilerler. Bu, Dünya'nın yörünge hızından 1.6 kat fazladır. Bu durum, Merkür'ün Dünya'dan bakıldığında gökyüzünde hızla hareket etmesine neden olmaktadır - ki MUL.APIN tabletlerinde bu gök cismine "sıçrayan gezegen" denmesinin nedeni muhtemelen budur. Kaldı ki Merkür'ün modern ismi de bu nedenle Roma Tanrısı Merkür'den gelmektedir (bunun Yunan mitolojisindeki karşılığı ise Tanrı Hermes'tir). Romalılar, Tanrı Merkür'ün en kurnaz ve en hızlı tanrı olduğuna inanıyordu. Bu tanrı, aynı zamanda para, seyahat ve hırsızlık tanrısı olarak da bilinmektedir.

Merkür, Güneş'e en yakın gezegendir. Güneş'e olan uzaklığı yaklaşık 58 milyon kilometredir. Güneş ışınları Merkür'e 3.2 dakikada ulaşır. Bu süre Dünya için yaklaşık 8 dakika 20 saniyedir. Buna rağmen Merkür, sistemimiz içerisindeki en sıcak gezegen değildir. Venüs, ortalama sıcaklığı 864 derece ile birinci, Merkür 427 derece ile ikinci sıradadır. Bunun sebebi, Venüs'ün Merkür'e kıyasla karbondioksit, azot ve sülfürik asitten oluşan çok yoğun bir atmosfere sahip olmasıdır. Bu konuda daha fazla bilgiyi buradaki yazımızdan alabilirsiniz.

Aynı zamanda Merkür, sistemimiz içerisinde en yoğun ikinci gezegendir. En yoğun gezegenin hangisi olduğunu merak ediyorsanız, fazla uzağa bakmayın; çünkü şu anda üzerinde bulunduğumuz Dünya, Güneş Sistemi'nin en yoğun gezegenidir. Dünya'nın yoğunluğu 5.515gcm35.515 \frac{g}{cm^3}, ikinci sıradaki Merkür'ünki ise 5.427gcm35.427 \frac{g}{cm^3}'tür.

Bunun yanı sıra, Güneş Sistemi'nin en küçük gezegeni Merkür'dür. Bir gezegenin büyüklüğü hakkında yorum yapmak için iki faktöre bakılır: kütle ve hacim. Kütlesine bakarken ne kadar malzeme içerdiğine, hacmine bakarken ise ne kadar yer kapladığına bakılır. Bu özelliklerin her ikisi bakımından da en küçük gezegen Merkür'dür. Gezegenler arasında yapılan bu sıralamada Plüton göz ardı edilmektedir; çünkü sistemimizin "narin çiçeği" Plüton, bir cüce gezegendir.

Merkür'ün fazları
Merkür'ün fazları

İnsanlar eski zamanlarda Merkür'ün bir yıldız olduğunu düşünmüştür ve iki ayrı defa, onu iki farklı yıldız olarak isimlendirmiştir: Merkür, ilk sefer "Akşam Yıldızı" olarak, ikinci seferse "Yas Yıldızı" olarak adlandırılmıştır. Merkür'ü ilk olarak kimin tespit ettiğini bilmek zordur; ancak Merkür'ün bir yıldız değil, bir gezegen olduğunu ilk tanımlayan kişi, 17. yüzyılda Galileo Galilei olmuştur. Galileo'nun ilk teleskopları, Merkür'ün fazlarını yakalamayı başaramamıştır. Bu fazlar, daha sonra 1639 yılında gökbilimci Giovanni Zupi tarafından gözlenmiştir. Böylece Merkür'ün de Dünya'nın uydusu Ay gibi fazları olduğu keşfedilmiştir.

Merkür ve Dünya

Merkür, yarıçapı 2,439 km olan bir gezegendir; yani Dünya'nın 5'te 2 si kadardır. Bu mesafe, Amerika Birleşik Devletleri'nin genişliğinden biraz daha büyüktür. Merkür, Jüpiter'in uydusu olan Ganymede ve Satürn'ün uydusu olan Titan'dan daha küçüktür.

Bu küçük gezegen, zamanla daha da küçülmektedir! NASA'nın MESSENGER uzay aracı tarafından alınan 6000 örneğe göre 4.5 milyar yıl önceki boyutuna göre 7 kilometre daralmıştır. Bu keşif, gezegenin içsel evrim modellerinin anlaşılmasına yardımcı olmuştur.

Merkür'ün yüzey alanı 75 milyon km2'dir ve bu da Dünya yüzeyinin %10'u kadardır. Eğer Merkür'ü düz bir şekilde açabilecek olsaydık, büyüklüğü 44 milyon km2 alanı olan Asya kıtasının neredeyse 2 katı kadar olurdu.

Universe Today

Merkür'ün hacmi ise Dünya'nın hacminin %5.4'ü kadardır. Bu demek oluyor ki, Dünya'nın içerisine 18 adet Merkür sığdırabiliriz ve sonunda hala boş yerimiz olur.

Merkür'ün yüzeyi oldukça kayalıklı arazidir ve gezegenin ağırlığı ise 3.285×1023kg3.285\times{10^{23}} kg'dır. Bu kütle Dünya'nın kütlesinin %5'i kadardır. Eğer 3 tane Merkür'ü yan yana koyacak olursanız, Dünya'dan çok az bir farkla büyük olacaktır.

Merkür'ün yerçekimi Dünya'nın yerçekiminin %38'i kadardır. Bu demek oluyor ki, Dünya'da 100 kg olan birisi, Merkür'de 38 kilograma eşit ağırlıkta olacaktır.

Merkür, Ortalamada Dünya'ya (ve Diğer Gezegenlere) En Yakın Gezegendir!

Aslında Venüs, Dünya'ya en yakın gezegen olarak bilinir ve gerçekten de Venüs, yörüngesinin çoğunu Dünya'ya en yakın gezegen konumunda geçirir: Venüs ile Dünya arasında en yakın mesafe 38 milyon kilometre, en uzak 261 milyon kilometredir. Ancak ortalamada bakacak olursak Merkür, Dünya'ya en yakın gezegendir!

Örneğin Venüs ile Dünya arasındaki en yakın mesafe 38 milyon kilometre olsa da bu, Venüs'ün yörüngesinin çok ufak bir kısmında yaşanmaktadır. Geri kalan çoğu zamanda Dünya'dan on milyonlarca, hatta yüz milyonlarca kilometre uzaktadır. Ancak Dünya'nın yörünge hareketinin %50'si civarı boyunca ona en yakın gezegen Merkür'dür (diğer yarısında Venüs ve Mars en yakın gezegendir). Merkür kimi zaman Dünya'ya 56 milyon kilometre yaklaşsa da, iki gezegen arasındaki ortalama uzaklık 77 milyon kilometredir.

Komşu gezegen Mars ise 2003 yılının Ağustos ayında Dünya'ya uzaklığı 56 milyon kilometre kadardır. Bu mesafe kulağa çok fazla geliyor olabilir ancak Dünya ve Mars arasındaki ortalama uzaklık 200 milyon kilometredir. Dolayısıyla bizden bir sonraki gezegen olan Mars da, zamanının çoğunu Dünya'dan uzakta geçirir. Zaten bu nedenle Mars'a gönderilen araçlar yılın sadece belli dönemlerinde, Mars ile Dünya arasındaki mesafenin en az olacağı zaman diliminde gönderilir.

NASA'nın Messenger uydusundan alınan veriler sayesinde oluşturulmuş tam bir Merkür görüntüsü. Messenger uzay aracı, Johns Hopkins Üniversitesi Uygulamalı Fizik Laboratuvarı tarafından üretilmişti ve Mayıs 2011'den beri Güneş'e en yakın gezegen olan Merkür'ün etrafında dönmekteydi. Bu süreçte gezegenin yüzeyini haritalandırdı ve bize fotoğraflar gönderdi. Merkür'ün bazı bölgeleri sürekli olarak karanlıkta kalsa da, özel görüntüleme teknikleri sayesinde bu engel aşılabildi. Merkür'ün eskiden var olan atmosferini zamanla, milyonlarca yıllık süreçte yitirdiği düşünülüyor. Messenger projesinin toplam bütçesi 446 milyon dolardır (kabaca 1.2 milyar lira kadar). 2014 yılı itibariyle Türkiye'de yıllık olarak TÜBİTAK'a ayrılan bütçe 1.5 milyar liradır.
NASA'nın Messenger uydusundan alınan veriler sayesinde oluşturulmuş tam bir Merkür görüntüsü. Messenger uzay aracı, Johns Hopkins Üniversitesi Uygulamalı Fizik Laboratuvarı tarafından üretilmişti ve Mayıs 2011'den beri Güneş'e en yakın gezegen olan Merkür'ün etrafında dönmekteydi. Bu süreçte gezegenin yüzeyini haritalandırdı ve bize fotoğraflar gönderdi. Merkür'ün bazı bölgeleri sürekli olarak karanlıkta kalsa da, özel görüntüleme teknikleri sayesinde bu engel aşılabildi. Merkür'ün eskiden var olan atmosferini zamanla, milyonlarca yıllık süreçte yitirdiği düşünülüyor. Messenger projesinin toplam bütçesi 446 milyon dolardır (kabaca 1.2 milyar lira kadar). 2014 yılı itibariyle Türkiye'de yıllık olarak TÜBİTAK'a ayrılan bütçe 1.5 milyar liradır.

Çıplak Gözle Merkür'ü Görmek...

Bir Güneş batımı sırasında teleskop ihtiyacı duymadan Merkür'ü çıplak gözle görebiliriz. Ancak bu tahmin ettiğinizden biraz daha zor. Çünkü Merkür'ü rahatlıkla görebilmeniz için doğru yere bakmanız gerekir. Güneş'in konumu ufuk çizgisinin 18o altında hava kararmaya başlar. Çıplak gözle Merkür'ü görebilmemiz için Güneş'in ufuk çizgisine olan açısı 6o olmalıdır. Bu durumda Merkür'ün parlaklığı neredeyse Canopus yıldızı kadar parlaktır. Canopus yıldızı ise gökyüzünde çıplak gözle görebildiğimiz Sirius'tan sonra en parlak 2. yıldızdır. Ancak Canopus, Güney Yarımküre yıldızı olduğu için ülkemizden görülemez. Kısacası gün batımında gökyüzünde yere doğru bakarsak, Merkür'ü rahatlıkla ayırt edebiliriz.

Çıplak gözle Merkür...
Çıplak gözle Merkür...
YouTube

Merkür'ün Yörüngesindeki Çözülemeyen Hata ve Görelilik Teorisi

Merkür'ün yörüngesi yumurta biçimini andırır. Bu yörünge hareketi ile Güneş'ten uzaklığı, konumuna göre 47 milyon km ile 70 milyon km arasında değişir. Her 88 Dünya gününde, Güneş etrafında bir tam tur atmaktadır. Bu demek oluyor ki Dünya'da geçirdiğimiz her 88 gün, Merkür'de 1 yıla denk gelmektedir. Bunun yanından Merkür, her 58.65 Dünya günü kendi ekseni etrafında döner. Merkür uzayda saniyede 47 kilometre ile Güneş Sistemi gezegenleri arasında en hızlısıdır.

Merkür'ün Yörüngesi
Merkür'ün Yörüngesi

Güneş sistemi çalışmalarında uzun süredir devam eden bir problem vardı: Merkür diğer gezegenlere göre aykırı hareket ediyordu. Daha önce bahsettiğimiz gibi Merkür'ün yörüngesi bir elipsi andırır. Bu yörünge içerisinde gezegenin Güneş'e en yakın olduğu konuma günberi noktası, en uzak olduğu konuma ise günöte noktası denir. Güneş, günberi noktası ve günöte noktası arasında oluşan düz doğruya büyük eksen denir.

Yapılan gözlemler sonucunda beklenenden farklı bir sonuç elde edildi. Merkür'ün Güneşe en yakın olduğu konum, her zaman aynı yerde değildi. Bu nokta Güneş etrafında yavaşça hareket ettiği tespit edildi. Yörüngenin bu hareketine devinim (yalpalama) denir.

Devinim hareketi sadece Merkür'e özgü değil, tüm gezegenlerin yörüngeleri için geçerlidir. Aslında Newton'nun teorisi, gezegenlerin birbirini çekmesiyle ortaya çıkan bu etkileri öngörür. Tüm gezegenlerin yörüngesi Newton denklemleri kullanılarak anlaşılabilir. Ancak Merkür bu kurala uymuyor gibidir.

Dünya'dan görüldüğü üzere Merkür'ün yörüngesi yüzyılda 5600 yay saniyesi olarak tespit edilmiştir (1 yay saniyesi = 1/3600 derece). Newton'un denklemleri sonucunda ise ortaya yüzyılda 5557 yay saniyesi sonucu çıktı. Sonuçlarda yüzyılda 43 yay saniyesi kadar tutarsızlık vardı.

Merkür yörüngesinin Görelilik Teorisi ve Newton Teorisi çerçevesindeki geometrik görünümleri
Merkür yörüngesinin Görelilik Teorisi ve Newton Teorisi çerçevesindeki geometrik görünümleri
Prespacetime Journal

Bu tutarsızlık Newton'un yasaları kullanıldığı için kaynaklanmış olamazdı. Yapılan işlemlerde birçok düzeltme yapıldı (Mesela, Güneş ile Merkür arasında belli miktarda toz olduğu farz edildi). Hatta gökbilimciler, Güneş Sistemi içerisinde henüz keşfedilmemiş bir gezegen olabileceği bile düşündüler! Bu gezegene Vulcan Gezegeni ismi bile verildi. Fakat yapılan araştırmalar sonucunda böyle bir gezegene rastlanmadı.

1915 yılında Einstein, Genel Görelilik Kuramı'nı geliştirdi ve yıllar sonra bilim insanları, Newton mekaniği ile açıklanmaya çalışan Merkür'ün günberi devinimindeki tutarsızlık açıklanabildi. Yeniden yapılan hesaplamalar sonucunda Einstein'ın teorisi, 43 yay saniyesinin sebebini ortaya çıkardı: Bu tutarsızlık, Merkür Güneş'e en yakın konumundayken, Güneş'in büyük kütlesinden dolayı uzay-zaman eğrisinin Merkür'ün yörüngesinde sapma meydana getirmesinden kaynaklanmaktadır!

Merkür
Merkür
Cosmos Magazine

Merkür'ün İç Yapısı

Merkür, Dünya gibi karasal bir gezegendir. Yani katı bir metal çekirdek, silikat kabuk ve manto arasında farklılaşmış silikat mineralleri ve metallerden oluşur. Merkür'de bu elementlerin parçalanması, Dünya'ya kıyasla daha yüksektir. Buna karşılık Dünya silikat minerallerinden oluşurken, Merkür'ün %70 metallerden, %30 ise silikat minerallerinden oluşur. Merkür'ün iç kısmının silikat yoğunluklu bir manto ile çevrili erimiş bir demirden oluştuğu düşünülmektedir. Merkür'ün çekirdeği 1800 km, mantosu 600 km, kabuğu ise 100-300 km kalınlığındadır.

NASA

Jeologlar, Merkür'ün çekirdeğinin gezegenin toplam hacminin yaklaşık %42'sini oluşturduğunu düşünmektedirler. Aynı zamanda Merkür'ün çekirdeği, Güneş Siteminin diğer gezegenlerine kıyasla daha yüksek demir içeriğine sahip olduğunu tahmin edilmektedir. Bunu açıklamak için birçok teori öne sürülmüştür. En çok kabul gören teori, çok eski zamanlarda Merkür'e bir gezegen çarpmış ve bu şekilde kendi mantosunu ve kabuğunu kaybetmiştir.

Yüzey Özellikleri ve Jeolojisi

Merkür'ün yüzeyi Dünya'dan öte Ay'ın yüzeyine daha çok benzer. Astroit çarpmaları ve eski lav patlamalarından dolayı bolca kreterli ve kuru bir yüzeye sahiptir. Elimizdeki veriler gezegen, milyarlarca yıldır inaktif olduğu gösteriyor.

Merkür'ün kraterlerininin isimleri farklı bir şekilde verilmektedir. Tepelerin isimleri bilim insanlarından, çukurların isimleri mimarların çalışmalarından, dağların isimleri farklı dillerdeki "sıcak" kelimesinin karşılığından, düzlemlerin isimleri ise Merkür'ün farklı dillerdeki anlamından, kayaların isimleri gemi isimlerinden veya bilimsel keşiflerden, vadilerin isimleri ise radyo teleskop tesislerinin isimlerinden seçilmiştir. Örnek olarak, Mariner 10 aracıyla çekilmiş olan aşağıdaki fotoğrafta Mimar Sinan'a ithafen Merkür'deki çukura Sinan ismi verilmiştir. Sinan çukuru 147 km çapındadır.

Merkür oluşumu 4.6 milyar yıl önce oluşumu sırasında ve sonrasında, asteroitler ve meteorlar tarafından bombalandı. Bilim insanları bu Son Ağır Bombardıman olayının tekrar olabileceğini söylüyor. Atmosfersizlik ve yağış eksikliğinden dolayı bu bombardıman ardından oluşan kraterler milyarlarca yıl hiç bozulmadan kalabilir.

Caloris Basin krateri
Caloris Basin krateri
Air and Space

Merkür yüzeyinde bilinen en büyük krater 1550 km çapında Caloris Basin isimli kraterdir. Bu krateri yaratan etki o kadar büyüktü ki, gezegenin diğer tarafından volkanik faaliyete ve lav patlamalarına sebep olduğu biliniyor!

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 4
  • Tebrikler! 5
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • E. Siegal. Ask Ethan: Why Can't I See Mercury Without A Telescope?. (2017, Kasım 24). Alındığı Tarih: 24 Kasım 2019. Alındığı Yer: Forbes
  • M. Temming. What Is The Smallest Planet And Largest Planet In Our Solar System?. (2019, Temmuz 15). Alındığı Tarih: 24 Kasım 2019. Alındığı Yer: Sky & Telescope
  • J. le Gaulois. What Is The Most Dense Planet In Our Solar System?. (2019, Kasım 24). Alındığı Tarih: 24 Kasım 2019. Alındığı Yer: Quora
  • The Nine Planets. Mercury. (2019, Kasım 22). Alındığı Tarih: 24 Kasım 2019. Alındığı Yer: The Nine Planets
  • J. Coffey. How Far Is Venus From Earth?. (2019, Mayıs 08). Alındığı Tarih: 24 Kasım 2019. Alındığı Yer: Universe Today
  • D. Limuti. (2010). Mercury’s Precession Reconsidered. Prespacetime Journal, sf: 1438-1446.
  • Aether. Precession Of The Perihelion Of Mercury. (2019, Kasım 25). Alındığı Tarih: 25 Kasım 2019. Alındığı Yer: Aether
  • N. T. Redd . How Big Is Mercury?. (2016, Ağustos 31). Alındığı Tarih: 25 Kasım 2019. Alındığı Yer: Space
  • M. Williams. How Does Mercury Compare To Earth?. Alındığı Tarih: 26 Kasım 2019. Alındığı Yer: Universe Today
  • Wikipedia. Perihelion Precession Of Mercury. (2019, Kasım 07). Alındığı Tarih: 26 Kasım 2019. Alındığı Yer: Wikipedia

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 13/12/2019 14:57:57 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8061

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!
Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Gerçeği aramak, arzulananı aramak değildir.”
Albert Camus
Geri Bildirim Gönder