Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Levha Tektoniği Teorisi: Kıta ve Okyanusların Sabit Olmadığı ve Durmaksızın Değiştiğini Söyleyen Jeoloji Teorisi Nasıl Geliştirildi?

Levha Tektoniği Teorisi: Kıta ve Okyanusların Sabit Olmadığı ve Durmaksızın Değiştiğini Söyleyen Jeoloji Teorisi Nasıl Geliştirildi?
5 dakika
25,657
Tüm Reklamları Kapat

Avustralyalı jeolog Eduard Suess, 1885 yılında yayımlanan "The Face of Earth" adlı kitabında o zaman için oldukça dikkat çeken bir kıtadan bahsetmişti, "Gondwanaland". Gondwanaland adını verdiği süperkıta Güney Amerika, Afrika, Arap Yarımadası, Hindistan ve Avustralya ve Antartika'yı içine alan, tek bir kara parçasıydı. Suess, bu antik süperkıta hipotezini, Geç Paleozik döneme ait bitki fosillerinin, bu saydığımız kıtlararın birleşim noktalarında ortak olarak bulunması ve bu bölgelerin güney kıyılarında yer alan kayaç istiflerindeki buzullaşmalarına dayandırıyordu. Bitki ve hayvan göçlerini olanaklı hale getirmenin ve Antarktika buzullarının yer almasının nedenini, bu güney kıtalarının kara köprüleriyle izah ediyordu.

200 milyon yıl öncesine ait Gondwana ve Laurasia kıtaları
200 milyon yıl öncesine ait Gondwana ve Laurasia kıtaları

1910 yılına geldiğimizde Amerikalı Jeolog Frank B. Taylor, kıta kayması (İng: "Continental Drift") hipotezini geliştirdi. Suess'in Asya'da sürdürdüğü çalışmalarında yaptığı gözlemleri de dikkate alan Taylor, bu hipotezi sayesinde kıtaların ve sıradağların, ilk etapta nasıl oluştuklarını ve zaman içerisinde nasıl değiştiklerini açıklamayı başardı. Kıtaların kayması adını verdiği olayların, Dünya'nın 100 milyon yıl kadar önce Ay'ı yakalaması ile ortaya çıkan gelgit kuvvetlerinin etkisi olarak belirtiyordu. Gelgit kuvvetinin başlangıçta kutuplarda yer alan kıtaların parçalanmasına ve parçaların ekvatora doğru sürüklenmelerine yol açtığını söylemekteydi. Sürüklenen kıtalar sıkışarak sıradağları oluşturuyordu. O dönemde Dünya'nın ve Ay'ın yaşı, bugünkü kadar net bir şekilde bilinmiyordu; dolayısıyla bu açıklama, henüz gerçeği yansıtmaktan uzaktı - ama doğru yönde, doğru adımlar atıldığını gösteriyordu.

Aynı dönem araştırmalarını sürdüren Alman meteorolog ve jeofizikçi Alfred Lothar Wegener, 1915'te yayımladığı "The Origin of Continent and Oceans" kitabında, Kıta Kayması Teorisini geliştirip, teoriye kendi perspektifinden yeni bir hipotez de eklemişti: Dünya 200 milyon yıl öncesinde, Pangea adını verdiği tek bir kıtadan ve onu çevreleyen Güney kutbundaki Panthalassa adındaki tek bir denizden başlayarak günümüzdeki halini almıştı. Kıtaların birbirinden ayrılmasının ve uzaklaşmasının nedenini, kıtaların okyanuslar üzerinde kayıyor olmasına bağlıyordu.

Tüm Reklamları Kapat

Panhalassa Okyanusu
Panhalassa Okyanusu

Wegener'in bu teorisinin kanıtlarını ise kıtaların jeolojik ve coğrafi açıdan birbirine yap-boz parçaları gibi uyuyor olması, farklı kıtaların birleşme noktalarında aynı olan flora ve fauna dağılımı, kıtalardaki kayaç dağılımı ve farklı kıtalarda ortak olarak bulunan fosillerin dağılımı oluşturuyordu. Güney Amerika kıtasının Afrika ile eşleşmesi, İskoçya ile Kanada kıyılarının uyumu, Hindistan'da ve Avustralya'da bulunan benzer "brachiapod" fosilleri, Afrika ve Güney Amerika'da bulunan tarih öncesi sürüngenlerden Mesosaurus fosilleri, Hindistan'da, Güney Amerika'da ve Antarktika'da yer alan birlikte oluştukları belirlenen geç karbonifer buzulları, Wegener'in sunduğu kanıtlardandı.

1950'lere gelindiğinde okyanus tabanlarından elde edilen sonar veriler ve paleomanyetizma çalışmaları, bu teoriyi güçlendiren yeni kanıtların keşfedilmesini sağladı. 1961'de Dietz ve Hess, "Deniz Tabanı Yayılması" kuramını geliştirdiler. Böylece Wegener'in söylediğinin aksine, kıtaların okyanusların üzerinde hareket etmediği, okyanusların da kıtalarla birlikte hareket ettiğini ortaya koyuyorlardı. Kıtasal Yayılma Kuramı'nın okyanuslarla ilgili çeşitli gözlemleri açıklayamıyor olması, bu yeni kuram sayesinde çözülüyordu: Mantodan yükselen magma, yanlara doğru yayıldıkça, deniz tabanı sırt zirvesinden öteye doğru taşınmaktaydı. Bu da sadece kıtaların değil okyanusların da hareket ettiğini, magma hareketlerine bağlı olarak birbirlerinden uzaklaşıp yakınlaşabildiklerini gösteriyordu.

1963'te o dönem henüz tam olarak açıklanamamış olan jeomanyetik ters çevirme (coğrafik kuzey ve güney aynı kalırken, manyetik kuzey ve güneyin yer değitirmesi) ve deniz tabanı yayılması fikirlerini birleştiren Vine ve Matthews, deniz sırtlarının yayılma hızlarını belirlemeyi başardılar. Bu durum paleomanyetizmanın kıta sürüklenmesi ve deniz taban yayılması kuramlarını açıklamakta kullanılan en ikna edici fikir olmasını sağlamaya devam ediyor.

Günümüze geldiğimizde, kıtaların oluşmasının ve birbirinden ayrılarak uzaklaşmasının, "ateş küre" olarak bilinen yer katmanındaki sıcak ve akışkan magmanın hareketi sonucu gerçekleşen levha hareketleri nedeniyle oluştuğu kanıtlanmıştır. Karaları ve okyanus tabanlarını yani yerkabuğunu oluşturan ve magma üzerinde hareket eden parçalara, "levha" ya da "plaka" denmektedir. Levha, "kıta" anlamına gelmemektedir; üzerinde kıtaları ve okyanusları barındıran tabakalardır.

Tüm Reklamları Kapat

Görselde bu 12 farklı plaka isimleriyle ve sınırlarıyla birlikte verilmiştir. Ayrıca oklarla günümüzdeki bu plakaların hareket ettikleri genel yönler verilmiştir. Levhaların kıtalarla ilişkili olsa bile sadece kıtalarla sınırlı olmadığına dikkat ediniz.
Görselde bu 12 farklı plaka isimleriyle ve sınırlarıyla birlikte verilmiştir. Ayrıca oklarla günümüzdeki bu plakaların hareket ettikleri genel yönler verilmiştir. Levhaların kıtalarla ilişkili olsa bile sadece kıtalarla sınırlı olmadığına dikkat ediniz.

Bu teorinin ortaya koyduğu mekanizma şöyle çalışır: Magma, çekirdekten aldığı ısı ile sıcaklığını arttırır. Sıcaklığı artan magmanın yoğunluğu azalır ve yükselir aynı anda yer küreye yakın konumdaki magma ısı kaybedip, sıcaklığı azaldığı için daha yoğun hale gelir ve çekirdeğe doğru hareket eder. Bu hareket konveksiyonel akıntı olarak tanımlanmaktadır. Bu konuda daha fazla bilgi için buradaki yazımızı okuyabilirsiniz.

Konvansiyonel akıntılar, üzerlerinde bulunan levhalarla magmanın sürtünmesine ve farklı yönlere doğru kaymasına neden olur. Bu kaymanın sonucunda bazı plakalar birbiriyle çarpışırken (ve bu sırada dağları, volkanları, vb. jeolojik oluşumları yaratırken), bazıları birbirinden uzaklaşarak yarıklar oluşturur, kimisi ise birbirine paralel hareket ederek deprem bölgelerini yaratır. Bu hareketin sonuçlarıyla ilgili daha fazla bilgiyi buradaki yazımızdan alabilirsiniz. Kıtaların hareket ettiğini nereden bildiğimizi merak ediyorsanız, buradaki yazımızı okuyabilirsiniz.

Levha Hareketleri (Görseli Türkçeleştiren Caner Telimenli'ye teşekkür ederiz.)
Levha Hareketleri (Görseli Türkçeleştiren Caner Telimenli'ye teşekkür ederiz.)

Sonuç olarak, bugün gezegenimizin yaklaşık 4.5 milyar yaşında olduğunu biliyoruz; ancak gezegenimiz ilk oluştuğunda, üzerindeki kıta ve okyanusların şekli bugünkünden köklü bir biçimde farklıydı. 4.5 milyar yıl boyunca durmaksızın yaşanan magma hareketleri, yüzeydeki kıtaların ve okyanusların neye benzediğini sürekli olarak değiştirmiştir; bundan sonra da değiştirmeye devam edecektir.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
37
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 17
  • Bilim Budur! 11
  • Merak Uyandırıcı! 6
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • İnanılmaz 3
  • Umut Verici! 1
  • Muhteşem! 0
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • M. L. Aldrich. Taylor, Frank Bursley. (17 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 15 Ocak 2021. Alındığı Yer: Encylopedia | Arşiv Bağlantısı
  • YTÜ Eğitim Fakültesi. Yer Bilimi Levha Tektoniği Kuramı Genel Prensipleri. (17 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 14 Ocak 2021. Alındığı Yer: yildiz.edu.tr | Arşiv Bağlantısı
  • B. Oskin. Continental Drift: Theory & Definition. (19 Aralık 2017). Alındığı Tarih: 15 Ocak 2021. Alındığı Yer: LiveScience | Arşiv Bağlantısı
  • LevelGeography. Plate Tectonics Theory, Convection Currents And Sea-Floor Spreading. (17 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 17 Ocak 2021. Alındığı Yer: alevelgeography | Arşiv Bağlantısı
  • S. Uludağ. Deniz Tabanı Yayılması. (19 Haziran 2020). Alındığı Tarih: 17 Ocak 2021. Alındığı Yer: jeogenc | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/05/2024 12:59:31 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9979

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Şeker
İnsan
Balıkçılık
Nörobiyoloji
Yeşil
Kuantum
Mantar
Kanser
İnfografik
Önyargı
Okyanus
Hindistan
Diyabet
Beslenme Bilimi
Uçuş
Sosyal Mesafelendirme
Yumurtalık
Davranış
Samanyolu Galaksisi
Alan
Asteroid
Dışkı
Organizma
Küresel Isınma
Şehir Hastanesi
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Y. Aktaş, et al. Levha Tektoniği Teorisi: Kıta ve Okyanusların Sabit Olmadığı ve Durmaksızın Değiştiğini Söyleyen Jeoloji Teorisi Nasıl Geliştirildi?. (19 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 27 Mayıs 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/9979
Aktaş, Y., Bakırcı, Ç. M. (2021, January 19). Levha Tektoniği Teorisi: Kıta ve Okyanusların Sabit Olmadığı ve Durmaksızın Değiştiğini Söyleyen Jeoloji Teorisi Nasıl Geliştirildi?. Evrim Ağacı. Retrieved May 27, 2024. from https://evrimagaci.org/s/9979
Y. Aktaş, et al. “Levha Tektoniği Teorisi: Kıta ve Okyanusların Sabit Olmadığı ve Durmaksızın Değiştiğini Söyleyen Jeoloji Teorisi Nasıl Geliştirildi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 19 Jan. 2021, https://evrimagaci.org/s/9979.
Aktaş, Yasin. Bakırcı, Çağrı Mert. “Levha Tektoniği Teorisi: Kıta ve Okyanusların Sabit Olmadığı ve Durmaksızın Değiştiğini Söyleyen Jeoloji Teorisi Nasıl Geliştirildi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, January 19, 2021. https://evrimagaci.org/s/9979.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close