Levha Hareketleri (Plaka Tektoniği): Dünya Yüzeyini Oluşturan Plakalar Nelerdir?

Gece Modu

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Günümüzde üzerinde yaşadığımız kıtaları ve denizlerin üzerinde durduğu okyanus tabanlarını oluşturan, toplamda 12 civarında plaka bulunmaktadır. Bu plakalar, Dünya'nın en dış yüzeyini kaplarlar ve çukur kısımları sularla doludur (okyanuslar), yüksek kısımları ise kıtaları oluşturur. Yani plakalar sadece kıtalardan oluşmamaktadır.

Görselde bu 12 farklı plaka isimleriyle ve sınırlarıyla birlikte verilmiştir. Ayrıca oklarla günümüzdeki bu plakaların hareket ettikleri genel yönler verilmiştir. Bu yönlere ait hareket miktarlarını aşağıda listelemekteyiz.
Görselde bu 12 farklı plaka isimleriyle ve sınırlarıyla birlikte verilmiştir. Ayrıca oklarla günümüzdeki bu plakaların hareket ettikleri genel yönler verilmiştir. Bu yönlere ait hareket miktarlarını aşağıda listelemekteyiz.

Bu plakalar, yer kabuğunun altındaki magma hareketleriyle, daha sonra açıklayacağımız bir şekilde sürekli hareket ederler ve bu hareket sırasında üzerlerindeki kıtalar ve okyanuslar tabanları da, plakalarla birlikte doğal olarak hareket ederler. Bu hareketler kimi zaman yılda 1 santimetre kadar küçük olabildiği gibi, kimi zaman yılda 10 santimetre kadar hızlı olabilir. Aşağıda, bu plakaların 1 yıllık ortalama hareketlerini santimetre cinsinden verdik:

  • Antarktika ~2.05
  • Afrika     ~2.15
  • Arap      ~4.65
  • Karayip   ~2.45
  • Cocos     ~8.55
  • Avrasya   ~0.95
  • Hindistan  ~6.00
  • Nazca     ~7.55
  • K. Amerika ~1.15
  • Pasifik     ~8.10
  • Filipin     ~6.35
  • G. Amerika ~1.45

Plakaların bu hareketleri sonucu, komşu plakalar birbirinden uzaklaşabilir (buna "divergence" ya da "ıraksama" denir), birbirine yaklaşabilir (buna "convergence" ya da "yakınsama" denir), birbirleriyle çarpışabilir ve birbirlerine sürtünerek paralel ama zıt yönlerde ileleyebilirler. Bunların her biri, daha sonra bahsedeceğimiz farklı durumlara sebep olur. Kısaca, çarpışmalar depremleri, volkanik aktiviteyi ve dağları oluştururken, uzaklaşmalar yeni plakaların alttan gelen magmanın soğumasıyla oluşmasını sağlar.

Plakaların sayısı kısa zaman dilimlerinde sabittir; ancak incelenen zaman dilimi arttırıldıkça, plaka sayısı da değişecektir. Çünkü sürekli bazı plakalar diğerleriyle çarpışarak onun altına girer ve magmanın içinde kalarak erir; uzaklaşmalar sonucu açılan boşluklardan gelen magmanın yüzeyde soğumasıyla ise yeni plakalar oluşabilir. Dolayısıyla Dünya da, Evren'deki her şey gibi dinamik ve değişkendir. Bu değişimler hissedemeyeceğimiz ve tek bir ömür içerisinde göremeyeceğimiz kadar yavaş olsalar da...

Plaka Hareketleri ve Depremler

Bu görseli, aşağıdaki görselle kıyaslarsanız, plaka sınırlarının fay hatlarıyla tam olarak örtüştüğünü göreceksiniz.

2003-2011 yılları arasında meydana gelen, 3.0'dan büyük olan tüm depremler. Renkler, depremin merkez üssünün derinliğini belirtmektedir: Kırmızı 0-33 kilometre, sarı 33-100 kilometre, yeşil 100-400 kilometre, mavi ise 400 kilometreden fazladır. Veriler, ABD'nin Gelişmiş Ulusal Sismik Sistemi'nden elde edilmiştir.
2003-2011 yılları arasında meydana gelen, 3.0'dan büyük olan tüm depremler. Renkler, depremin merkez üssünün derinliğini belirtmektedir: Kırmızı 0-33 kilometre, sarı 33-100 kilometre, yeşil 100-400 kilometre, mavi ise 400 kilometreden fazladır. Veriler, ABD'nin Gelişmiş Ulusal Sismik Sistemi'nden elde edilmiştir.
Vision Learning

Yukarıda depremlerin boylu boyunca oluştuğu hatlar, Dünya'nın kabuğunun yüzeyini oluşturan plakaların da sınırlarını belirlemektedir. İşte insanların gündelik yaşantılarında hiçbir şekilde hissedemediği yavaşlıkta meydana gelen bu kıta hareketleri ve bunlara bağlı olarak meydana gelen devasa çarpışmalar, kendisini depremler ve volkanik aktivite ile göstermektedir. Ancak milyonlarca yıllık (veya en azından birkaç on veya yüz yıllık) dönemler halinde plakaların hareketleri incelendiğinde, bu yavaş hareketin uzun vadeli etkileri kolaylıkla ortaya çıkarılabilir.

Yavaş süreçleri anlamakta neden zorlandığımızı öğrenmek için buradaki yazımızı okuyabilirsiniz.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • 1
  • 2
  • 2
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 1
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • A. E. Egger. Plates, Plate Boundaries, And Driving Forces. (2003, Ocak 01). Alındığı Tarih: 24 Mayıs 2019. Alındığı Yer: Vision Learning

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 16/10/2019 09:03:53 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/566

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!
Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bir çiçeğin ardındaki bilimi bilmek ona sadece heyecan ve gizem katar. İnsanlar bunun ondan bir şey çaldığına nasıl inanır, anlamıyorum.”
Richard Feynman
Geri Bildirim Gönder