Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Levha Hareketleri (Plaka Tektoniği): Dünya Yüzeyini Oluşturan Plakalar Nelerdir?

Ayaklarımızın Altında Hareket Eden Plakaların Çarpışması, Ayrılması, Sürtünmesi Ne Sonuçlar Doğurur?

Levha Hareketleri (Plaka Tektoniği): Dünya Yüzeyini Oluşturan Plakalar Nelerdir?
6 dakika
107,233
Tüm Reklamları Kapat

Günümüzde üzerinde yaşadığımız kıtaları ve denizlerin üzerinde durduğu okyanus tabanlarını oluşturan, toplamda 12 civarında plaka bulunmaktadır. Bu plakalar, Dünya'nın en dış yüzeyini kaplarlar ve çukur kısımları sularla doludur (okyanuslar), yüksek kısımları ise kıtaları oluşturur. Yani plakalar sadece kıtalardan oluşmamaktadır.

Görselde bu 12 farklı plaka isimleriyle ve sınırlarıyla birlikte verilmiştir. Ayrıca oklarla günümüzdeki bu plakaların hareket ettikleri genel yönler verilmiştir. Bu yönlere ait hareket miktarlarını aşağıda listelemekteyiz.
Görselde bu 12 farklı plaka isimleriyle ve sınırlarıyla birlikte verilmiştir. Ayrıca oklarla günümüzdeki bu plakaların hareket ettikleri genel yönler verilmiştir. Bu yönlere ait hareket miktarlarını aşağıda listelemekteyiz.

Bu plakalar, yer kabuğunun altındaki magma hareketleriyle, daha sonra açıklayacağımız bir şekilde sürekli hareket ederler ve bu hareket sırasında üzerlerindeki kıtalar ve okyanuslar tabanları da, plakalarla birlikte doğal olarak hareket ederler. Bu hareketler kimi zaman yılda 1 santimetre kadar küçük olabildiği gibi, kimi zaman yılda 10 santimetre kadar hızlı olabilir. Aşağıda, bu plakaların 1 yıllık ortalama hareketlerini santimetre cinsinden verdik:

Tüm Reklamları Kapat

  • Antarktika ~2.05
  • Afrika     ~2.15
  • Arap      ~4.65
  • Karayip   ~2.45
  • Cocos     ~8.55
  • Avrasya   ~0.95
  • Hindistan  ~6.00
  • Nazca     ~7.55
  • K. Amerika ~1.15
  • Pasifik     ~8.10
  • Filipin     ~6.35
  • G. Amerika ~1.45

Plakaların bu hareketleri sonucu, komşu plakalar birbirinden uzaklaşabilir (buna "divergence" ya da "ıraksama" denir), birbirine yaklaşabilir (buna "convergence" ya da "yakınsama" denir), birbirleriyle çarpışabilir ve birbirlerine sürtünerek paralel ama zıt yönlerde ileleyebilirler. Bunların her biri, daha sonra bahsedeceğimiz farklı durumlara sebep olur. Kısaca, çarpışmalar depremleri, volkanik aktiviteyi ve dağları oluştururken, uzaklaşmalar yeni plakaların alttan gelen magmanın soğumasıyla oluşmasını sağlar.

Plakaların sayısı kısa zaman dilimlerinde sabittir; ancak incelenen zaman dilimi arttırıldıkça, plaka sayısı da değişecektir. Çünkü sürekli bazı plakalar diğerleriyle çarpışarak onun altına girer ve magmanın içinde kalarak erir; uzaklaşmalar sonucu açılan boşluklardan gelen magmanın yüzeyde soğumasıyla ise yeni plakalar oluşabilir. Dolayısıyla Dünya da, Evren'deki her şey gibi dinamik ve değişkendir. Bu değişimler hissedemeyeceğimiz ve tek bir ömür içerisinde göremeyeceğimiz kadar yavaş olsalar da...

Tüm Reklamları Kapat

Levhalar (Plakalar) Nasıl Hareket Eder?

Aşağıdaki şekilden de görebileceğiniz gibi Dünya'nın çekirdeğinde son derece yoğun (5.5 kg/m3), 4000 santigrat derece civarında eriyik halde bulunan malzeme bulunur. Çoğunlukla demir ve nikelden oluşan çekirdek, kendi etrafındaki dönüşü sayesinde Dünya'ya manyetik alanını kazandırır. Ayrıca Dünya'nın üst kısımlarına sıcaklık verebilir.

Çekirdekten yayılan bu yüksek sıcaklık, ortalama 15-20 santigrat derecede bulunan kabuk ile çekirdek arasındaki bölgenin "magma" adı verilen erimiş mineral ve kaya yapılarından oluşmasını sağlar, bu bölgeyi sürekli eriyik halde tutar. Ancak sıcaklık, çekirdekten kabuğa (yüzeye) gittikçe düşer, magmanın sıcaklığı azalır.

Bu sıcaklık farkı, daha sıcak olan alt kısımlardaki magmanın çekirdekten aldığı ısıyla daha da sıcaklığını arttırarak yükselmesi; kabuğa yakın olan soğuk kısmınsa daha sıcak olan alt tarafa doğru hareket etme eğilimi sonucunda "konveksiyon akıntıları" adı verilen döngüler oluşur.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Görselden de görülebileceği gibi, döngülerin ısınan sıcak tarafları yükselir, soğuyan tarafları ise aşağıya iner. İşte yüksek yoğunluktaki magmanın bu döngüsel hareketi, kabuk bölgesinde soğumuş magma olarak düşünebileceğimiz plakaların sürtünme etkisiyle farklı yönlere hareket etmesine neden olur. Plakaların bu hareketi, çarpışmalara ve ayrılmalara sebep olur.

Bu çarpışmalar sonucunda hem depremler ve dağlar oluşur, hem alta giren plakalar eriyerek magma haline dönüşür. Ayrılmalar sonucunda ise volkanik aktivite yüzeye ulaşır. Hem çarpışmalar, hem de ayrılmalar görselde yeşil oklarla gösterilmiştir. Ayrıca bir plaka üzerindeki "kıta" (continent) kısmı da belirtilmiştir. Kıtalardan geri kalan alanda okyanuslar bulunur. Elbette bu görsel temsilidir; ancak plakaların üstü çoğunlukla okyanuslardan oluşur.

Bu konveksiyon akıntıları, Dünya ortamının sürekli ve aralıksız olarak değişmesiyle sonuçlanır. Çünkü hem Dünya'nın üzerinde yaşam olan bölgesi sürekli hareket halindedir ve dinamiktir; hem de volkanik aktivite sonucu iklimsel parametreler sürekli değişim halinde kalır. İşte bu çevresel değişimler de, kaçınılmaz bir şekilde biyolojik evrimi tetikler.

Levha Hareketleri Sonucunda Neler Olur?

Konveksiyon akımlarının etkisi altında 3 temel levha (plaka) hareketi görürüz:

  • A. Iraksak (Uzaklaşan) Levha Hareketi
  • B. Yakınsak Levha Hareket
  • C. Transform Fay Hattı
Levha Hareketleri (Görseli Türkçeleştiren Caner Telimenli'ye teşekkür ederiz.)
Levha Hareketleri (Görseli Türkçeleştiren Caner Telimenli'ye teşekkür ederiz.)

Görselden de görebileceğiniz gibi, magma hareketlerinden ötürü komşu iki plaka birbirinden zıt yönlere hareket edecek olursa, aralarında bir yarık oluşur. Bu yarıktan dışarıya magma fışkırmaya başlar ve böylece volkanik aktivite Dünya'nın manto kısmında (kabuk ile çekirdek arasındaki bölge) yüzeye ulaşır. Hepsi olmasa da, volkanik patlamaların bir kısmı bu uzaklaşma hareketinden kaynaklanır.

Tüm Reklamları Kapat

Bunun en güzel örneği, Atlantik Okyanusu'nun ortasındaki ıraksak harekettir. Bu plaka hareketi sebebiyle Avrupa ile Amerika kıtaları ve çevrelerindeki okyanus tabanları birbirlerinden sürekli uzaklaşırlar. Yüzeye ulaşan bu magma hızla soğuyarak aradaki boşluğu doldurmayı sürdürecek şekilde yeni plakalar yaratabilir.

Magma hareketi aynı zamanda plakaların birbirine doğru hareket etmesine de sebep olur. Bu hareket sonucunda plakalar birbirleriyle çarpışırlar. Bu çarpışma, çok yavaş; ancak küresel boyutta inanılmaz şiddetli olur. Dar zaman aralıklarında bu çarpışmalar ve plaka hareketleri canlılar tarafından hissedilemez. Ancak çarpışmaların sürekli devam ettiğinin en büyük kanıtı, Dünya çapında her an olmakta olan (çoğu hissedilmez büyüklükte olsa da) depremlerdir.

Levhaların litosferdeki subdiksiyon (batma/dalma) hareketini gösteren bir infografik. Görseli Türkçeleştiren Ahmet Öztürk'e teşekkür ederiz.
Levhaların litosferdeki subdiksiyon (batma/dalma) hareketini gösteren bir infografik. Görseli Türkçeleştiren Ahmet Öztürk'e teşekkür ederiz.
Britannica Encyclopedia

Eğer bir rasathanenin sitesine girecek olursanız istisnasız olarak her zaman çeşitli büyüklüklerde depremlerin olduğunu görürsünüz. Bunun tek sebebi, plakaların birbirlerine doğru olan hareketi ve sürekli çarpışmanın devam ediyor olmasıdır. Uzun zaman dilimlerinde (ya da nadiren meydana gelen aşırı şiddetli ve göreceli olarak hızlı çarpışmalar sonucunda) plakalardan biri şekilde (B) görüldüğü gibi diğerinin altına girerken, öteki diğerinin üzerine çıkar. Yukarıya doğru çıkan plakalar dağ oluşumuna (orogenez) sebep olurken, alt tarafta kalan plaka magma içerisine gömülerek erir ve yok olur.

Transform Fay Hatları ise plakaların birbirlerine paralel ama zıt yönlerde hareket etmesi sonucu oluşur. Türkiye'de "Marmara Fay Hattı" olarak bilinen hat bu tiptedir. Anadolu'nun üzerinde bulunduğu Afrika Plakası ile bunun kuzeyindeki Avrasya Plakası birbirlerine zıt ve paralel yönlerde hareket ederler. Bu sürtünme hareketi, kimi zaman çok şiddetli depremlere sebep olabilmektedir. Düzce, Gölcük, İstanbul, vb. depremler buna örnektir. Beklenen Büyük İstanbul Depremi hakkında daha fazla bilgiyi buradaki yazımızdan alabilirsiniz.

Tüm Reklamları Kapat

Plaka Hareketleri ve Depremler

Bu görseli, aşağıdaki görselle kıyaslarsanız, plaka sınırlarının fay hatlarıyla tam olarak örtüştüğünü göreceksiniz.

2003-2011 yılları arasında meydana gelen, 3.0'dan büyük olan tüm depremler. Renkler, depremin merkez üssünün derinliğini belirtmektedir: Kırmızı 0-33 kilometre, sarı 33-100 kilometre, yeşil 100-400 kilometre, mavi ise 400 kilometreden fazladır. Veriler, ABD'nin Gelişmiş Ulusal Sismik Sistemi'nden elde edilmiştir.
2003-2011 yılları arasında meydana gelen, 3.0'dan büyük olan tüm depremler. Renkler, depremin merkez üssünün derinliğini belirtmektedir: Kırmızı 0-33 kilometre, sarı 33-100 kilometre, yeşil 100-400 kilometre, mavi ise 400 kilometreden fazladır. Veriler, ABD'nin Gelişmiş Ulusal Sismik Sistemi'nden elde edilmiştir.
Vision Learning

Yukarıda depremlerin boylu boyunca oluştuğu hatlar, Dünya'nın kabuğunun yüzeyini oluşturan plakaların da sınırlarını belirlemektedir. İşte insanların gündelik yaşantılarında hiçbir şekilde hissedemediği yavaşlıkta meydana gelen bu kıta hareketleri ve bunlara bağlı olarak meydana gelen devasa çarpışmalar, kendisini depremler ve volkanik aktivite ile göstermektedir. Ancak milyonlarca yıllık (veya en azından birkaç on veya yüz yıllık) dönemler halinde plakaların hareketleri incelendiğinde, bu yavaş hareketin uzun vadeli etkileri kolaylıkla ortaya çıkarılabilir. Yavaş süreçleri anlamakta neden zorlandığımızı öğrenmek için buradaki yazımızı okuyabilirsiniz.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
49
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 42
  • Muhteşem! 16
  • Merak Uyandırıcı! 13
  • Bilim Budur! 10
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 8
  • İnanılmaz 7
  • Umut Verici! 6
  • Korkutucu! 4
  • Güldürdü 1
  • Üzücü! 1
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 22/02/2024 21:31:51 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/566

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Odontoloji
Skeptisizm
Yörünge
Tardigrad
Şüphecilik
Kromozom
Popülasyon
Koaservat
Evrim Ağacı Duyurusu
Teori
Lgbt
Süt
Kuyruksuz Maymun
Beyin
Özel Görelilik
Cinsel Seçilim
Nobel Ödülü
2019-Ncov
Onkoloji
Tohum
Hastalık Kataloğu
Sinek
Deri
Anatomi
Mitler
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
Kırmızı Gören Boğalar Neden Sinirleniyor?
Kırmızı Gören Boğalar Neden Sinirleniyor?
Brian Cox, Evrim Ağacı'nda: Sonsuz Evren'de Yerimiz Ne?
Brian Cox, Evrim Ağacı'nda: Sonsuz Evren'de Yerimiz Ne?
İlk Defa Ne Zaman Giysi Giydik?
İlk Defa Ne Zaman Giysi Giydik?
Utandığınızda Yüzünüz Kızarıyor mu?
Utandığınızda Yüzünüz Kızarıyor mu?
Bu Sıvı Neden Elimde Kaynıyor?
Bu Sıvı Neden Elimde Kaynıyor?
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Levha Hareketleri (Plaka Tektoniği): Dünya Yüzeyini Oluşturan Plakalar Nelerdir?. (3 Haziran 2012). Alındığı Tarih: 22 Şubat 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/566
Bakırcı, Ç. M. (2012, June 03). Levha Hareketleri (Plaka Tektoniği): Dünya Yüzeyini Oluşturan Plakalar Nelerdir?. Evrim Ağacı. Retrieved February 22, 2024. from https://evrimagaci.org/s/566
Ç. M. Bakırcı. “Levha Hareketleri (Plaka Tektoniği): Dünya Yüzeyini Oluşturan Plakalar Nelerdir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 03 Jun. 2012, https://evrimagaci.org/s/566.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Levha Hareketleri (Plaka Tektoniği): Dünya Yüzeyini Oluşturan Plakalar Nelerdir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, June 03, 2012. https://evrimagaci.org/s/566.
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close