Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat
Yazar National Human Genome Research Institute Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı  BerkayMorkan 2. Editör Berkay Morkan
7 dakika
974 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Kromozom, hayvan ve bitki hücrelerinde çekirdek içinde konumlanmış, ipliksi bir yapıdır. Her kromozom proteinden ve tekil Deoksiribonükleik Asit yani DNA'dan oluşur. DNA, atadan gelen ve kişiyi eşsiz kılan belirli bilgileri içerir.

"Kromozom" terimi, Yunancadan köken almaktadır. "Renk" anlamına gelen "chroma" ve "vücut" anlamına gelen "soma" sözcüklerinin birleşmesiyle oluşturulmuştur. Bilim insanlarının bu ismi koymalarının sebebi ise, araştırmalar esnasında bu hücre yapılarını görebilmek için çeşitli boya maddeleri kullanılarak kromozomların renklendirilmesidir. Gelin sizinle 8 soruda kromozomların ne olduğunu biraz daha yakından öğrenelim.

Kromozomlar Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kromozomların İşlevi Nedir?

Kromozomların benzersiz yapısı, DNA'nın "histon" adı verilen proteinlere sıkı sıkıya bağlanmasını sağlamaktadır. Kabaca "paketleme" olarak da tasvir edilebilecek bu yapısallık sayesinde, dümdüz bir iplik olsa hücreye sığamayacak kadar uzun olan DNA molekülünü hücreye sığdırmak mümkün olmaktadır. Hatta böyle bir "paketleme" olmasa ve hücredeki bütün çözülmüş DNA molekülleri uca eklenirse, bu yapı yaklaşık 1.83 metre uzunluğa denk gelirdi!

Bir organizmanın uygun bir şekilde gelişip işlev göstermesi için, hücrelerin sık sık bölünmesi, yaşlanan hücrelerin yerini bölünmelerle yenilerinin alması gerekir. Hücre bölünmesi esnasında DNA, materyali açısından zarar görmez; ama yeni oluşan hücreler arasında eşit olarak paylaştırılır. Kromozomlar bu süreçte DNA'nın tam olarak kopyalanmasında ve yeni oluşan hücrelere dağıtılmasında kilit rol oynar. Fakat bu süreçte tabii ki kimi zaman çeşitli hatalar da oluşabilmektedir.

Reklamı Kapat

Kromozomların sayılarının veya yapılarının değişmesi çok ciddi problemlere sebep olabilmektedir. Örneğin insanlarda lösemi tiplerinden biri ve bazı kanser türleri, parçalanmış kromozomlardan oluşan kötü huylu kromozomlar sebebiyle olmaktadır. Bu hastalıkların çözümünü bulabilmek için, kromozomların bu istenmeyen davranışlarını anlamamız büyük önem taşımaktadır.

Ayrıca yüksek düzeyde önem teşkil eden bir konu da üreme hücreleriyle alakalıdır: Yumurta ve sperm olarak adlandırdığımız bu hücrelerin doğru sayıda kromozoma ve doğru kromozom yapısına sahip olması çok önemlidir. Aksi takdirde yavrular uygun şekilde gelişemeyebilir. Örneğin Down Sendromlu bireylerde her insanda aslında sadece iki kopyası olması gereken 21. kromozomun, üç kopyası olduğunu görüyoruz. Bu basit sayı farkı, oldukça farklı görünümlü ve zihinsel becerileri oldukça farklı bireyleri oluşturabilmektedir.

DNA'nın proteinlerce sıkıştırılarak kromozom formatında saklanması
DNA'nın proteinlerce sıkıştırılarak kromozom formatında saklanması
Pixabay

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bütün Canlılar Aynı Tipte Kromozoma mı Sahiptir?

Kromozomlar sayıca ve şekilce canlıdan canlıya çeşitlilik gösterir. Örneğin çoğu bakteride, bir ya da iki tane, halkasal yapıda kromozom bulunur. İnsanların yanı sıra diğer hayvanlar ve bitkilerde kromozomlar, çekirdek içerisinde çiftler halinde bulunur ve lineer (doğrusal) yapıdadır.

Çiftler halinde kromozom bulundurmayan tek insan hücresi, aynı zamanda gametler olarak da bilinen ve her kromozomun tek kopyasını taşıyan üreme (eşey) hücreleridir. Bu tek kopyalı üreme hücreleri birleşerek yeni bir hücre meydana geldiğinde (ki buna "zigot" denir), oluşan yeni hücre her kromozomun iki kopyasını taşıyacak hale gelir. Devamında bu hücre, bölünmelere uğrar ve bu hücrenin bölünmesiyle oluşan hücreler de bölünmeye devam eder. Bu sürecin devamında neredeyse bütün hücreler, tam takım eşli kromozomlar oluşturur; böylelikle de olgun bireyler meydana gelir.

Fakat eklenmeden geçilemeyecek mühim bir nokta var. İnsanlar ve diğer kompleks organizmaların çekirdekleri içerisinde konumlanmış doğrusal yapıdaki kromozomların haricinde, diğerlerine kıyasla çok daha küçük yapıda, bakterilerde görülen kromozom yapısındaki gibi halkasal yapıda kromozomlar da bulunur! Bu halkasal yapılar mitokondri adını verdiğimiz, çekirdek dışında konumlanmış ve hücrenin enerji gereksinimini karşılayan organelde bulunmaktadır.

Bilim insanlarının düşüncesine göre mitokondri adlı organel, geçmişte serbest yaşayan ve oksijeni enerjiye çevirme yeteneği olan bir bakteriydi. Bu bakteri hücreye girdiğinde oksijenden enerji elde etmek suretiyle enerji açığını karşıladığından ötürü bir nevi hücre onu içerisinde tuttu. Zamanla da o bakteri günümüzün mitokondri organeline evrimleşti. Endosimbiyotik Teori adı verilen bu teori hakkında daha fazla bilgiyi buradan alabilirsiniz.

Reklamı Kapat

Sentromer Nedir?

Doğrusal kromozomların, boğumlandığı bölüme sentromer adı verilmektedir. Aslında kelimenin kökeninin, özellikle de yabancı dilde uyandırdığı intibanın aksine ("center" veya "merkez"), sentromerler kromozomun tam olarak ortasında konumlanmamaktadır. Hatta kimi durumlarda kromozomun sonunda bile bulunabilir! Sentromerin iki tarafına ise, kromozomun kolları denmektedir.

Sentromerler, hücre bölünmesi esnasında kromozomların uygun şekilde dizilmesine yardımcı olmaktadır. Kromozomlar hücre bölünmesi için kopyalandığında sentromerler, kromozomun kardeş kromatitler olarak bilinen iki yarısı için bir bağlanma noktası oluşturuyor.

Kromozom Modellemesi
Kromozom Modellemesi
Jstor Daily

Telomer Nedir?

Telomer, doğrusal kromozomların uçlarında bulunan DNA'nın tekrarlı parçalarına verilen addır. Telomerler, kromozomların uçlarını, bir nevi ayakkabılardaki bağcıklar misali çözülmekten alıkoyar.

Her hücre bölünmesinde telomerler, içerdikleri DNA'nın bir kısmını kaybederler. En son aşamada, telomer bütün DNA'sını kaybettiği vakit, hücre artık kendini daha fazla yenileyemez ve ölür.

Reklamı Kapat

Akyuvar hücreleri ve bazı sık bölünme kapasitesine sahip olan hücrelerde telomeraz isimli özel bir enzim mevcuttur. Bu enzim, kromozomlarda görülen telomer kaybını önleyerek diğer hücrelerden daha uzun yaşamasını sağlamaktadır. Telomerazları daha yakından tanımak, ömrümüzü uzatma yolunda önemli bir basamak olacaktır.

Sadece ömür beklentisini arttırmak için de değil! Bu durum, kanserde de aynen bu şekilde görülüyor: Kötü huylu hücrelerin kromozomları, telomerlerini kaybetmezler. Bu sayede bu kötü huylu hücreler büyüyüp yayılmaya devam eder ve kanseri yıkıcı etkisini göstermesini sağlar.

İnsanlarda Kaç Kromozom Var?

İnsanlar, 23 çiftten oluşmak suretiyle toplam 46 kromozoma sahiptirler. Yalnız insanlar değil, her bitki ve hayvan türü de belirli bir kromozom sayısına sahiptir. Örneğin sirke sineği 4 çiftten oluşmak suretiyle 8, pirincin 12 ve köpeğin de 39 kromozomu mevcuttur.

Burada şunu söylemekte fayda var: Kromozom sayısı, bir canlının gelişmişliği ile ilgili değildir! Yani daha fazla sayıda kromozoma sahip olan canlılar, daha karmaşık veya gelişmiş değildir. Benzer şekilde, daha az sayıda kromozoma sahip olan canlılar da daha az gelişmiş değildir. Aslına bakarsanız, insandan çok ama çok daha fazla sayıda kromozomu bulunan birçok canlı bulunmaktadır. Bu konu hakkında daha fazla bilgiyi buradan alabilirsiniz.

Kromozomlar Nesilden Nesle Nasıl Aktarılır?

İnsanlarda ve diğer kompleks organizmalarda her kromozomun bir kopyası anneden, diğer kopyası babadan gelmektedir. Bu durum, çocukların neden hem anneden hem babadan özellikler aldığını açıklar.

Fakat yukarıda bahsettiğimiz kalıtım modeli, daha önce de farklılığına atıf yapmış olduğumuz, mitokondride konumlanan küçük halkasal kromozom için biraz daha farklıdır. Döllenme sürecinde babadan gelen sperm ve anneden gelen yumurta hücrelerinden, sadece yumurta hücresi mitokondrisini koruyabilmektedir. Bundan ötürü mitokondriyal DNA'mız, yalnızca annemizden gelmektedir (gerçi bu bilgiye, son dönemde yapılan yeni araştırmaların bulgularıyla meydan okunmuştur). İnsanlarda, kimi durumda bu mitokondriyal DNA'ya bağlı olarak işitme problemleri veya diyabet gibi rahatsızlıklar görülebilmektedir; dolayısıyla bu ufak kromozom da, hücre çekirdeği içerisindeki kromozomlar kadar önemlidir.

Agora Bilim Pazarı
₺40.00 ₺46.00

Pixabay

Farklı Cinsiyetlerde Farklı Kromozomlar mı Var?

Evet. Çiftler halinde bulunan eşey kromozomları farklılık göstermektedir. Dişilerde iki adet X kromozomu bulunmaktayken, erkeklerde ise bir adet X ve bir adet Y kromozomu mevcuttur.

Alt nesle aktarılması gerekenden daha fazla veya az eşey kromozomunun aktarılması, çok ciddi problemlere sebep olabilmektedir. Örneğin X kromozomu olması gerekenden fazla olan dişilerde, ortalamadan daha uzun bir boy ve zekâ geriliği (ya da mental retardasyon) görülmektedir. Erkeklerde ise olması gerekenden bir fazla X kromozomu bulunduranlarda Klinifelter Sendromu olarak adlandırdığımız, uzun boya ve genelde üreme yoksunluğuna sebep olan sendrom görülmektedir. Eşey kromozomlarının neden olduğu bir diğer bozukluk da Turner Sendromu'dur. Turner Sendromlu bir dişi, yalnızca bir tane X kromozomuna sahiptir. Bu dişiler, genellikle çok kısa boylu olurlar ve genelde ergenlik geçirmezler. Kimilerinde böbrek ya da kalp rahatsızlıkları da görülebilir.

Kromozomlar Nasıl Keşfedildi?

Bilim insanları kromozomları ilk defa 1800'lü yılların sonlarında gözlemlediler. Fakat o zamanlarda bu hücre yapılarının karakteri ve işlevi açıklanamamıştı.

Araştırmacılar 1900'lü yılların başında, Thomas Hunt Morgan'ın öncü çalışmalarıyla, kromozomlar hakkında daha çok bilgi edindi. Morgan, sirke sineklerinde X kromozomunun göz rengi ve cinsiyeti etkilediğini göstererek kromozomlar ve atadan kalıtılan özellikler arasında bağlantı kurmuş oldu.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 5
  • Bilim Budur! 3
  • İnanılmaz 2
  • Muhteşem! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 04/03/2021 16:28:01 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9933

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Ana Bulaşma Mekanizması
Habercilik
Entropi
Psikoloji
Endokrin Sistemi Hastalıkları
Boyut
Hız
Hayvanlar
Öğrenme Teorileri
Soru
Işık Hızı
Nörobiyoloji
Nadir
Zaman
İmmünoloji
Köpekbalığı
Gazetecilik
Tarih
Tutarlılık
Hidrotermal Baca
Canlılık
Koku
Oksijen
Vaka
Matematik
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Reklamı Kapat
Soru Sor
Not Ekle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Beynin evrimi sadece antik insanın ihtiyaçlarını aşmadı, aynı zamanda evrimsel süreç içerisinde bir hayvanın kullanmayı bilmediği bir organ edinmesine dair tek örnek oldu.”
Arthur Koestler
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku