Y Kromozomu, Sadece Cinsiyet ile İlgili Değil!

Göze küçük gelebilir ama Y kromozomunun insana sağladığı çok fazla şey var ve merak etmeyin, muhtemelen bizimle kalacak. Bu ufak görünümlü kromozomun cinsiyet belirleme haricinde sadece birkaç ek özelliğe katkı sağladığı düşünülüyordu. Ancak Nisan 2014'te Nature dergisinde yayımlanan yeni bir araştırmaya göre bu kromozomu boyutuna göre yargılamamamız gerektiği, sahip olduğu az sayıda genin erkeklerin hayatta kalabilmesi konusunda kilit rol oynadığını ortaya koydu. Bir diğer deyişle, boyu değil işlevi önemli diyebiliriz.

Memeli hayvanlarda 2 adet cinsiyet kromozomu bulunur: X ve Y. Cinsiyet açısından bakıldığında, dişilerde iki adet X kromozomu, erkeklerde ise bir adet X, bir adet Y kromozomu bulunur. Bu kromozomlar, "otozom" adı verilen, cinsiyetlere ait olmayan kromozomlardan evrimleşmişlerdir. Bu evrim, yaklaşık 300 milyon yıl önce gerçekleşmiştir. Bu süreçte Y kromozomu şaşırtıcı bir şekilde özelliklerini kaybederek nihayetinde üzerindeki tüm genlerin %97'sini yitirmiş, geriye sadece 100 genden biraz az sayıda gen kalmıştır.

X kromozomu ise bu süreçte atasal genlerinin sadece %2'sini kaybetmiştir ve günümüzde cinsiyet kromozomlarının atasından kalan genlerin %98'ini korumaktadır. Şu anda X kromozomu üzerinde 2000 civarında gen vardır. Ancak geride bıraktığımız 25 milyon yılda, Y kromozomunun küçülmesi kelimenin tam anlamıyla "durmuştur". Acaba bu geriye kalan genler sadece şans nedeniyle mi yok oluştan kurtulmuştur, yoksa bunların varlıklarını korumasının bir nedeni var mı?

Bazı cevaplar alabilmemiz için, araştırmacılar Y kromozomu üzerindeki genleri birçok farklı memeli türünde kıyaslamıştır ve kalan genler arasında bir benzerlik olup olmadığını incelemişlerdir. Zaten insanların, şempanzelerin ve makakların Y kromozomu üzerinde birebir aynı genleri taşıdığını bildikleri için, araştırmacılar kıyas yapabilmek için başka 5 tür daha kullanmışlardır. Bu 5 canlı fare, marmoset, boğa, opossum ve sıçandır.

Araştırmacılar hayatta kalan genlerin rastgele olmadığını ortaya koydular. Geriye kalan Y kromozomu genlerinin 18 tanesi, çok çeşitli özellikleri etkiliyor ve 8 türde de birebir aynı şekilde korunuyor. Bu kadar çok sayıda genin tamamen şans eseri birebir aynı olması tesadüf olamaz. Dahası, bu genlerin birçoğunun çalışabilmek için ikinci bir kopyaya ihtiyacı var; bir diğer deyişle bu genler belli dozlara bağlı olarak işlev görebiliyorlar. Bu durum, bildiğimiz diğer birçok cinsiyet kromozomu genlerinden farklılık gösteriyor. Normalde Y kromozomu üzerindeki bu genlerin çoğu tek başlarına işlev görebiliyorlar. Hatta Y kromozomundaki bu genlerin X kromozomu üzerindeki diğer eşleri genellikle işlevsiz oluyor.

Y kromozomu üzerinde geriye kalan büyük çoğunluktaki genlerse aslında cinsiyet belirlemede herhangi bir role sahip değil. Buna rağmen vücudun her yerindeki hücrelerde bu genlerin aktif halde olması, Y kromozomunun eskiden sanılana göre çok daha büyük roller üstlendiğini gösteriyor. Araştırmanın baş yazarı Winston Bellott şöyle söylüyor:

Evrim bize bu genlerin hayatta kalmak için gerçekten çok önemli olduğunu söylüyor. Zaman içerisinde bu genler seçilmişler ve saflaştırılmışlar.