Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Telomer Nedir? Telomer Eksilmesini Durdurarak, Yaşlanmayı Yenebilir miyiz?

Telomer Nedir? Telomer Eksilmesini Durdurarak, Yaşlanmayı Yenebilir miyiz?
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Yaşlanmak, her canlı için hayatın bir parçasıdır. Yaşlanmanın pek çok sebebi vardır. Bu sebepler arasında programlanmış hücre ölümü, DNA hasarları ve toksinlerin etkisi sonucu oluşabilecek kanserleri sayabiliriz. Ayrıca yaşlanmanın en büyük nedenlerinden biri de telomer eksilmesidir.

İlk olarak telomer nedir sorusuna cevap vererek konuya giriş yapmak daha iyi olacaktır. Telomerler her bir kromozomun iki ucunda da bulunan spesifik DNA-protein yapılarıdır. Telomerler, tekrarlanan kısa DNA dizilerinden oluşmaktadır.

Telomerin kromozomdaki yeri
Telomerin kromozomdaki yeri
Genome Research Limited

Telomerler Neden Eksiliyor?

Şimdi, telomer eksikliği nedir ve buna hangi olay neden olur sorusuna gelirsek: DNA replikasyonu sonucunda DNA kendisine eş yeni bir DNA üretir. DNA’nın 3’ ve 5’ olmak üzere iki ucu bulunmaktadır. Hücre bölüneceği zaman 3’ ucunun karşısına 5’ ucu, 5’ ucunun karşısına ise 3’ ucunun gelmesi gerekmektedir. DNA replikasyonunda yer alan DNA polimeraz enzimi sadece 3’ hidroksil grubuna bir dNTP (DNA nükleotid bazları) ekleyerek, DNA’yı 5’ ucundan 3’ ucu yönünde sentezlemeye başlar, ancak DNA polimeraz enzimi, 5’ grubundan yeni bir dNTP sentezine başlayamaz. Burada devreye RNA polimeraz girmektedir. RNA polimeraz, 5’ ucundan sentezi başlatır ve sentezlediği primer ipliğe DNA polimeraz dNTP ekleyebilir. DNA polimerazın bu özelliği, hücre üremesi için gerekli olan DNA replikasyonundaki yüksek doğruluğunun korunması için oldukça önemlidir.

DNA'nın 3' ve 5' ucu
DNA'nın 3' ve 5' ucu
Genome Research Limited

DNA replikasyonu bittiği zaman, RNA polimerazın ürettiği primer ipliğin ortadan kaldırılması gerekmektedir. Yoksa yeni sentezlenen DNA da normalde bulunmayan urasil gibi nükleotidler bulunur. Bunun sonucu olarak da her DNA replikasyonu sonrasında kromozom boyu kısalır, çünkü DNA polimeraz ana zincirde 3’ ucunda (primerin çıkarıldığı uçta) yeni bir DNA sentezi başlatamaz.

Sonuç olarak kromozomların uç dizilerin replikasyonu için özel mekanizmalara ihtiyaç vardır. Telomerler burada devreye girmektedir. Telomerler, sentezlerini DNA kalıbı olmaksızın katalizleyerek telomerleri koruyan, telomeraz olarak isimlendirilen bir enzim sayesinde replike olmaktadırlar.

Telomeraz enziminin çalışma prensibi
Telomeraz enziminin çalışma prensibi
Geoffrey M. Cooper Hücre

Telomeraz enzimi bu kromozom problemini, telomerik tekrar dizilerini kromozomun 3’ ucuna takarak önlemektedir.

Telomeraz, her bir döngüde yeni üretilen DNA'nın ucuyla hibritleşen RNA alt birimini baz alarak DNA'yı biraz daha uzatır ve işlem sonunda bir birim ileri kayarak aynı işlemi tekrar başlatır.

Bölünen hücrelerde telomerlerin normal uzunluklarının korunması telomeraz aktivitesi ile düzenlenir. Ancak telomeraz enzimi somatik hücrelerde az miktarda bulunmaktadır. Bunun nedeni telomeraz enzimini ifade eden (eksprese eden, üreten) DNA dizisinin baskılanmış olmasıdır. Hücrede telomeraz seviyesi bittiği zaman, her hücre bölünmesinde telomer boyu yaklaşık 100 baz çifti kadar azalmaktadır. Bu durum devam ettikçe, hücrenin DNA dizisinde bozulmalar meydana gelecek ve hücrenin bölünmesi duracaktır. Hücre bölünemediği zaman artan yüzey-hacim oranına, artan büyüklüğüne karşı herhangi bir cevap veremez ve bunun sonucu olarak da hücre ölümü meydana gelir. Hücre, yeni hücreler oluşturamadan öldüğü için, organizmanın genelinde yaşlanma meydana gelecektir. Sınırsız bölünme yeteneğine sahip kanser hücreleri ise telomerlerini koruma yeteneğine sahip hücrelerdir. Kanser tedavisinde telomerazın ortadan kaldırılmasıyla tedavi edilebileceği öne sürülmüştür; ancak bununla ilgili kesin bir bulguya henüz ulaşılamamıştır.

Somatik hücrelerde telomer kaybı ile yaşlılık arasında bir ilişki söz konusudur. Örneğin; Progeria'da (Hızlı Yaşlanma Hastalığı) ciddi bir telomer kısalması ve kaybı görülmektedir. Ayrıca bazı insan deri kanserlerinde (melanoma), telomeraz aktivitesindeki artış ile sonuçlanan mutasyonların, artan telomeraz seviyesinin kanser gelişimine doğrudan katkı sağlayabileceğini desteklemektedir.

Telomeraz, Ölümü Durdurabilir mi?

Peki o zaman neden hücrelere telomeraz takviyesi yapıp insan ömrü uzatmıyoruz? Çünkü bizde somatik hücre sayısı oldukça fazla ve vücudumuzun çok çeşitli yerlerine dağılmış durumda. Burada yapılabilecek bir gen tedavisi çalışması ile somatik hücrelerimize ''telomeraz'' enzimini kodlayabilecek bir gen dizilimine sahip bir vektör yerleştirmek gerekmektedir. Yerleştirilecek bu vektörün aynı zamanda hiçbir hücrede toksititeye neden olmaması ve uzun süre ekspresyon yapabilme kabiliyetinde olması gerekmektedir. Böyle bir tedavi yöntemini bulmak oldukça güç, maliyetli ve oldukça iyi bir laboratuvar gerektirmektedir.

Ayrıca hücrede oluşacak telomeraz seviyesini de belirlemek güç olacaktır. Telomeraz enzimi her ne kadar kromozom boyunun küçülmesini engellese de yüksek telomeraz seviyesi kansere ve tümöre neden olmaktadır.

Büyük bir diğer sorun da, telomeraz ile yaşlanmanın (ve ölümün) ilişkisinin henüz halen tam olarak ispatlanamamış olmasıdır. Örneğin 2009 yılındaki Nobel Fizyoloji-Tıp Ödülü, ''kromozomdaki telomerler ve telomeraz enzimi tarafından nasıl korunduklarının keşfinden dolayı'' Elizabeth H. Blackburn, Carol W. Greider ve Jack W. Szostak'a verilmiştir. Bu üçlüden Elizabeth Blackburn, telomerler ile yaşlanma arasında bir korelasyon olmasının, ikili arasında bir neden-sonuç ilişkisi anlamına gelmiyor olabileceğine dikkat çekmektedir. Hatta yapılan çalışmalar, telomeraz eksikliği gibi, fazlalılığının da hücre içerisinde sorunlara neden olduğunu (örneğin kanser oranlarını arttırdığını) göstermektedir. Normalde telomeraz üretemeyen hücrelerin her birine, tam da doğru miktarda telomeraz sağlamak hiç de kolay bir iş değildir. Bunlar göz önünde alındığında telomer kısalmasının net bir tedavisini bulmak için daha çok üzerinde çalışılması ve gen tedavisi yöntemlerinin de daha fazla gelişmesi gerekmektedir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 10
  • Bilim Budur! 10
  • İnanılmaz 7
  • Umut Verici! 6
  • Muhteşem! 5
  • Merak Uyandırıcı! 5
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • Güldürdü 1
  • Korkutucu! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 25/09/2020 10:56:20 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9190

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Genetik Müdahale
Hekim
Evrimsel
Hastalık Kontrolü
Diş Hekimliği
Türkiye
Maske
Ornitoloji
Sağlık
Kozmoloji
Memeli
Goril
Deniz
Sağlık Bilimleri
Viral Enfeksiyon
Kalp
Vaka
Teyit
Klinik Mikrobiyoloji
Sinir Sistemi
İspat
Köpekbalığı
Koronavirüs
Ortak Ata
Güneş Sistemi
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Yeni bir fikre sahip olmak, bir iğne üzerine oturmak gibidir: Ayağa fırlayıp bir şeyler yapmanıza sebep olmalıdır.”
E. L. Simpson
Geri Bildirim Gönder