Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Karanlık Enerji Nereden Geliyor? Enerji Korunumu Yasası Evrensel Bir Gerçek mi?

Evren'de Enerji Korunmuyor: Uzay-Zaman Dokusu Esnek Olan Bir Evren'de, Evrensel Bir Enerjinin Korunumu Yasasından Söz Edilemez!

Karanlık Enerji Nereden Geliyor? Enerji Korunumu Yasası Evrensel Bir Gerçek mi? Forbes
10 dakika
5,261
  • Astrofizik
Evrim Ağacı Akademi: Karanlık Madde & Karanlık Enerji Yazı Dizisi

Bu yazı, Karanlık Madde & Karanlık Enerji yazı dizisinin 9. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Evrenin "Karanlık" Yüzü: Karanlık Madde ve Karanlık Enerji Nedir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Evrenimiz atomlar, karanlık madde, radyasyon, nötrinolar gibi pek çok farklı şeyle dolu olduğundan, durağan (statik) olması imkansızdır. Örneğin Genel Görelilik'ten dolayı, Evren'imiz ya genişlemeli ya da daralmalıdır. Ancak tıpkı bizim Evren'imizde olduğu gibi karanlık enerji ile dolu bir evrenle uğraşıyorsak, çok daha sıkıntılı bir durum söz konusu: Gözlenebilir Evren'deki enerjinin toplam miktarı zaman içerisinde artıyor ve bu artışın bir sonu yokmuş gibi görünüyor. Peki bu, enerjinin korunumu kanununu ihlal etmiyor mu? David Ventura da bu soruya cevap arıyor:

Evren'in toplam enerjisi, Evren genişlerken uzay-zamanın doğasında bulunan enerji sabit kalacak şekilde artmaktadır. Eğer fazladan bir kilometreküp bir uzay-zaman dokusu inşa etmek istiyorsanız, bu dokuyu inşa edecek kadar enerjiye ihtiyacınız olacaktır. Ne eksik ne fazla, tam o kadar... Bu enerjinin de bir yerlerden gelmesi gerekir. Bildiğimiz diğer her konuda, enerjinin (ve E=mc2E=mc^2 dolayısıyla da maddenin) kendiliğinden ortaya çıkamayacağı çok nettir. Yani bir şeyler, Evren'imizin genişlemesine neden olan enerjiyi sağlıyor olmak zorunda. Bu bir gün duracak mı?

Neler olup bittiğini açıklayacak bilimsel gerçek, tahmin edebileceğinizden çok daha sıkıntılı.

Bu Reklamı Kapat

Evrenin beklenen kader senaryoları (ilk üç çizim), madde ve enerjinin başlangıçtaki genişleme hızına karşı savaştığı bir Evren'e karşılık gelir. Gözlenebilir Evren'imizde, şimdiye kadar açıklanamamış olan "karanlık enerji", kozmik bir ivmelenmeye neden olur. Tüm bu evrenler, Evren'in genişlemesini içinde bulunan çeşitli madde ve enerji türleriyle ilişkilendiren Friedmann Denklemleri tarafından yönetilir.
Evrenin beklenen kader senaryoları (ilk üç çizim), madde ve enerjinin başlangıçtaki genişleme hızına karşı savaştığı bir Evren'e karşılık gelir. Gözlenebilir Evren'imizde, şimdiye kadar açıklanamamış olan "karanlık enerji", kozmik bir ivmelenmeye neden olur. Tüm bu evrenler, Evren'in genişlemesini içinde bulunan çeşitli madde ve enerji türleriyle ilişkilendiren Friedmann Denklemleri tarafından yönetilir.
Ethan Siegel

Evren'in Genişlemesine Etki Eden Faktörler

Fiziksel Evren'imizde, birbirine ayrılmaz şekilde bağlı iki şey vardır: Evren'imizin genişleme hızı ve Evren'imizdeki bütün enerji türlerinin birbirine dönüşümü. Genel Görelilik Teorisi'nin ana kuralına göre madde uzaya nasıl büküleceğini söylerken, bükülen uzay da maddeye nasıl hareket edeceğini söylemektedir. Bu doğru olsa da, işler her zaman bu kadar basit değildir. Uzayın bükülmesinin nedenlerinden biri de enerjidir. Ayrıca, etkilenen tek şey uzay-zamanın bükülmesi değil aynı zamanda genişleme (veya daralma) hızıdır. Genişleme hızını etkileyen şey ise, spesifik olarak enerjinin yoğunluğudur.

Ancak Evren'de pek çok farklı enerji türü vardır ve her birinin genişleme hızına etkisi birbirinden az da olsa farklıdır.

Bu Reklamı Kapat

Madde ve radyasyon, Evren genişledikçe artan hacmi nedeniyle daha az yoğun hale gelirken, karanlık enerji, uzayın kendisine özgü bir enerji şeklidir. Genişleyen Evren'de yeni alan yaratıldıkça, karanlık enerji yoğunluğu sabit kalır.
Madde ve radyasyon, Evren genişledikçe artan hacmi nedeniyle daha az yoğun hale gelirken, karanlık enerji, uzayın kendisine özgü bir enerji şeklidir. Genişleyen Evren'de yeni alan yaratıldıkça, karanlık enerji yoğunluğu sabit kalır.
Ethan Siegel

Normal Madde

Normal maddenin enerji katkısı oldukça sezgiseldir. Madde, kütle içeren parçacıklardan oluşur ve Evren değişse bile parçacıklar aynı kalır. Zaman içerisinde Evren'in hacmi artarken toplam madde yoğunluğu azalır. Çünkü yoğunluk, maddenin hacme oranıdır. Buna göre kütleyi sabit tutup hacmi artırırsak, yoğunluk azalacaktır. Yani, eğer Evren'imizde bulunan tek şey madde olsaydı, genişleme hızı madde yoğunluğu azaldıkça düşerdi.

Evrenin dokusu genişledikçe, içindeki herhangi bir radyasyonun dalga boyu da giderek uzar. Bu, Evren'in daha az enerjik olmasına neden olur ve erken zamanlarda kendiliğinden, kolaylıkla meydana gelebilen birçok yüksek enerjili süreci, daha sonraki ve daha soğuk dönemlerde imkansız hale getirir.
Evrenin dokusu genişledikçe, içindeki herhangi bir radyasyonun dalga boyu da giderek uzar. Bu, Evren'in daha az enerjik olmasına neden olur ve erken zamanlarda kendiliğinden, kolaylıkla meydana gelebilen birçok yüksek enerjili süreci, daha sonraki ve daha soğuk dönemlerde imkansız hale getirir.
Ethan Siegel

Radyasyon

Radyasyon için ise ekstra bir bileşen daha vardır. Elbette radyasyon da parçacıklardan oluşmaktadır ve tıpkı maddede olduğu gibi, radyasyonda da hacim artarken parçacıkların sayısal yoğunluğu azalır. Ancak radyasyonun bir de dalga boyu vardır ve bu dalga boyu, Evren'in genişlemesine bağlı olarak uzar. Düşük dalga boyları ise düşük enerji anlamına gelir. Bu yüzden radyasyonla dolu bir evrende genişleme hızı, madde ile dolu bir evrendekine göre daha büyük ivmeyle azalır.

Karanlık Enerji

Ancak karanlık enerji ile dolu bir evrende işler çok farklıdır. Karanlık enerji, uzay dokusuna özgü bir enerjiden kaynaklanır ve evren genişledikçe enerji yoğunluğu (birim hacim başına düşen enerji miktarı) sabit kalır. Sonuç olarak, karanlık enerji ile dolu bir evrende genişleme hızının azalmak yerine sabit kaldığını gözlemleriz.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Evrenin enerji yoğunluğunun çeşitli bileşenleri, bu yoğunluğa katkıda bulunan parçalar ve bunların Evren'in enerji yoğunluğuna ne zaman hakim olabileceğini gösteren bir diyagram. Kozmik sicimler veya alan duvarları kayda değer miktarda mevcut olsaydı, Evren'in genişlemesine önemli ölçüde katkıda bulunurlardı. Artık görmediğimiz veya henüz ortaya çıkmamış ek bileşenler bile olabilir! Günümüze geldiğimizde, karanlık enerjinin hakim olduğunu, maddenin hala biraz önemli olduğunu, ancak radyasyonun ihmal edilebilir olduğunu unutmayın. Çok uzak geçmişteyse sadece ve sadece radyasyon önemliydi.
Evrenin enerji yoğunluğunun çeşitli bileşenleri, bu yoğunluğa katkıda bulunan parçalar ve bunların Evren'in enerji yoğunluğuna ne zaman hakim olabileceğini gösteren bir diyagram. Kozmik sicimler veya alan duvarları kayda değer miktarda mevcut olsaydı, Evren'in genişlemesine önemli ölçüde katkıda bulunurlardı. Artık görmediğimiz veya henüz ortaya çıkmamış ek bileşenler bile olabilir! Günümüze geldiğimizde, karanlık enerjinin hakim olduğunu, maddenin hala biraz önemli olduğunu, ancak radyasyonun ihmal edilebilir olduğunu unutmayın. Çok uzak geçmişteyse sadece ve sadece radyasyon önemliydi.
Ethan Siegel

Evren Nasıl Hızlanarak Genişleyebiliyor?

Bu noktada Evren'imizin hızlanarak genişlediğini söyleyerek itiraz edebilirsiniz. Burada yeterince vurgulanmamış bir nokta var: Bilim insanları, Evren'in genişlemesinden bahsederken iki farklı şeyden söz ediyor olabilirler:

  1. Bunlardan birincisi, Evren'in genişleme oranıdır. Bu durum, tıpkı yukarıda açıkladığımız gibidir. Buna oran, madde ve radyasyon için azalırken, karanlık enerji için pozitif bir sabite yakınsar.
  2. İkincisi ise bir galaksinin bizden ne kadar hızlı uzaklaştığıdır. Zaman geçtikçe galaksiler bizden giderek uzaklaşır. Genişleme hızı, birim-uzaklık-başına-hız anlamına geldiğinden dolayı (örneğin megaparsek başına saniyede 70 kilometre gibi), daha uzaktaki galaksiler bizden daha hızlı uzaklaşıyor gibi görünecektir (örneğin bizden 100 megaparsek uzaklıktaki bir galaksi bizden saniyede 7000 kilometre hızla uzaklaşırken, bizden 10 megaparsek uzaklıktaki galaksiler bizden saniyede 700 kilometre hızla uzaklaşır).
Genişleyen Evren'de kızıla kaymanın nasıl çalıştığına dair bir örnek. Bir galaksi, gözlemciden giderek uzaklaştıkça, genişleyen Evren'de daha fazla mesafe kat etmesi ve daha uzun süre gitmesi gerekir. Karanlık enerjinin egemen olduğu bir Evren'de bu, bireysel galaksilerin bizden uzaklaşmalarında hızlanıyor gibi görüneceği anlamına gelir.
Genişleyen Evren'de kızıla kaymanın nasıl çalıştığına dair bir örnek. Bir galaksi, gözlemciden giderek uzaklaştıkça, genişleyen Evren'de daha fazla mesafe kat etmesi ve daha uzun süre gitmesi gerekir. Karanlık enerjinin egemen olduğu bir Evren'de bu, bireysel galaksilerin bizden uzaklaşmalarında hızlanıyor gibi görüneceği anlamına gelir.
Larry McNish

Eğer evreniniz tamamen madde ve radyasyonyla doluysa, bu tür bir evrenin genişleme hızı, galaksinizin uzaklığı arttıkça deneyimlenen genişleme hızından daha hızlı azalırdı ve bu nedenle net resesyon hızı zamanla azalırdı: Bu tür bir evrenin genişleme hızı düşerdi. Ama evreniniz karanlık enerjiyle doluysa, net resesyon hızı da zamanla artardı; yani evreniniz giderek hızlanarak genişlerdi.

Bizim Evren'imiz bugün %68 oranında karanlık enerjiden oluşuyor. Evren'imiz, günümüzden yaklaşık 6 milyar yıl kadar önce (yani doğumundan 9.5 milyar yıl kadar sonra), bileşenleri arasındaki dengenin değişimi nedeniyle, "giderek yavaşlama" evresinden çıkıp, "giderek hızlanma" evresine geçiş yaptı.

Geçmişte farklı zaman dilimlerinde Evren'deki farklı enerji bileşenlerinin göreli önemini gösteren bir grafik. Rastgele bir süre sonra (gelecektek), karanlık enerji %100'e yakın bir değere ulaştığında, Evren'in enerji yoğunluğunun (ve dolayısıyla genişleme hızının) zaman içinde sabit kalacağını unutmayın.
Geçmişte farklı zaman dilimlerinde Evren'deki farklı enerji bileşenlerinin göreli önemini gösteren bir grafik. Rastgele bir süre sonra (gelecektek), karanlık enerji %100'e yakın bir değere ulaştığında, Evren'in enerji yoğunluğunun (ve dolayısıyla genişleme hızının) zaman içinde sabit kalacağını unutmayın.
Ethan Siegel

Evren'in Genişlemesi Enerji Korunumunu İhlal Etmiyor mu?

Ancak bu nasıl mümkün olabilir? Karanlık enerjiyle dolu bir evrende, enerji sanki korunmuyor gibi görünüyor. Eğer enerji yoğunluğu aynı kalıp evrenin hacmi artarsa, bu evrendeki toplam enerjinin arttığı anlamına gelmez mi? Peki bu enerjinin korunumu yasasını ihlal etmez mi? Sonuçta, bizler evrende gerçekleşen bütün fiziksel olaylarda enerjinin korunması gerektiğini düşünüyoruz. Genel Görelilik Teorisi, enerjinin korunumunun bir ihlali anlamına geliyor olabilir mi?

Değişmeyen (statik) bir uzay-zamanınız olsaydı, enerjinin korunumu zorunlu olurdu. Ancak ilgilendiğiniz nesneler içinde hareket ettikçe uzayın dokusu değişiyorsa, Genel Görelilik yasalarına göre artık bir enerji korunumu yasasından söz edilemez.
Değişmeyen (statik) bir uzay-zamanınız olsaydı, enerjinin korunumu zorunlu olurdu. Ancak ilgilendiğiniz nesneler içinde hareket ettikçe uzayın dokusu değişiyorsa, Genel Görelilik yasalarına göre artık bir enerji korunumu yasasından söz edilemez.
David Champion

Aslında, korkutucu olsa da, cevap "Evet!" olabilir. Genel Görelilik Teorisi'nin tam olarak tanımlayabildiği pek çok kavram ve nicelik olsa da, enerji onlardan biri değil. Diğer bir deyişle, Einstein'ın denklemlerine göre, enerjinin korunma gibi bir zorunluluğu yok. Hatta küresel enerji Genel Görelilik Teorisi'nde tanımlanmamıştır bile. Aslında, enerjinin ne zaman korunup ne zaman korunmadığı ile ilgili genel bir açıklama yapabiliriz. Eğer elinizde uzay-zamanın statik dokusunda etkileşen parçacıklar varsa, enerji tamamıyla korunur. Ancak parçacıkların içerisinde hareket ettiği uzay değişiyorsa, parçacıkların toplam enerjisi korunmaz.[1] Bu, fotonların kırmızıya kaydığı genişleyen bir Evren'de ve çoğunlukla karanlık enerjiyle ile dolu bir evrende doğru olacaktır.

Bu Reklamı Kapat

Bu cevap, teknik olarak doğru olsa da, mesele bundan ibaret değildir. Değişen uzay dokusundan bahsettiğimiz zaman, yeni bir enerji tanımı yapabiliriz; ancak bunu yaparken dikkatli olmalıyız.

Esnek Bir Evrende Yeni Bir Enerji...

Enerjiyi incelemenin çok zekice bir yolu vardır.[2] Ancak önce ufak bir hatırlatma yaomamız gerekiyor: Kimyasal, elektriksel, termal, kinetik ve potansiyel enerjinin yanında bir de "" kavramı vardır. İş, fiziksel anlamda bir nesneye kuvvet uyguladığınızda ve nesne de kuvveti uyguladığınız yönde hareket ettiğinde, sisteme enerji aktarma sürecinin adıdır. Eğer bu yönler birbirine tersse, o halde "negatif iş" yapmış olursunuz. Bu ise sistemin enerjisini azaltır.

Tekil moleküller veya atomlar kapalı bir kap içinde hareket ederken, kap duvarlarına, dışa doğru bir basınç uygularlar. Gazı ısıttığınızda, moleküller de daha hızlı hareket eder ve bu basınç artar.
A. Greg

Buna güzel bir örnek olması için, gazları düşünebiliriz. Gaz dolu bir kabı ısıtırsanız (yani ona enerji aktarırsanız) ne olur? Kabın içerisindeki gaz molekülleri daha hızlı hareket etmeye başlar. Böylece daha hızlı bir şekilde daha fazla alana yayılırlar. Peki ya pistonlu bir sistemin sıcaklığını artırırsak ne olur? Moleküller ısınır, daha hızlı hareket eder ama bu durumda piston kabının duvarlarına çarparak fazladan basınç oluştururlar. Bu ise pistonun yukarı doğru itilmesine neden olur. Yani, moleküller piston üzerinde iş yaparlar!

Gazların sıcaklığının artmasının pistonlu bir kaba etkileri.
Gazların sıcaklığının artmasının pistonlu bir kaba etkileri.
Forbes

Bu durum, genişleyen Evren'imizde gerçekleşen şeye oldukça benzemektedir. Radyasyonla (fotonlarla) dolu bir evrende, her bir fotonun dalga boyuna bağlı bir enerjisi vardır ve evren genişlerken bu fotonların dalga boyları uzar. Yani fotonlar enerji kaybeder. Ancak içinde bir basınç olan her şey tarafından, Evren'in kendisi üzerinde bir iş yapılır!

Bu Reklamı Kapat

Tam tersine, elinizdeki evren (bizimkisi gibi) tamamıyla karanlık enerji ile dolu olsaydı, enerji yoğunluğunun yanında bir basınç da söz konusu olurdu. Buradaki esas fark, karanlık enerjiden kaynaklanan basıncın negatif olmasıdır. Yani durum, radyasyon için anlattığımızın tam tersi olacaktır: Kabın duvarları genişlerken, uzay-zamanın dokusunun ta kendisi üzerine iş yapar!

Eskiden genişleyen şeylerin içeriden gelen pozitif bir basınç sayesinde genişlediğini düşünüyorduk. Ancak karanlık enerjinin tam tersi yönde basınç uygulayarak evrenin genişlemesine yol açtığı keşfettik.
Eskiden genişleyen şeylerin içeriden gelen pozitif bir basınç sayesinde genişlediğini düşünüyorduk. Ancak karanlık enerjinin tam tersi yönde basınç uygulayarak evrenin genişlemesine yol açtığı keşfettik.
Forbes

Karanlık Enerji Nereden Geliyor?

Peki karanlık enerji nereden geliyor? Karanlık enerji, genişleyen evren üzerinde yapılan negatif işten kaynaklanıyor. 1992 yılında Carroll, Press ve Turner tarafından yapılan bir çalışmada bu konu ele alınmış ve konu hakkında şunlar söylenmiştir:[3]

Uzay dokusu negatif basınca sahip olduğu için, çevresi üzerinde negatif iş yapar. Dokunun kütlesinin ve sıcaklığının değişmeden genişlediğini varsayarsak, bu negatif iş, dokunun kütle/enerji artışına eşitlenebilir. Böylece karanlık enerji için doğru durum denklemi elde edilir: P=–ρc2P = –\rho c^2. Yani matematiksel anlamda hipotez doğrudur.

Ancak bu da enerjinin korunduğu anlamına gelmez. Sadece, bize bu problem için zekice bir bakış açısı kazandırır.

Sonuç

Bu yazımızdan yapmanız gereken iki önemli çıkarım şunlardır:

  1. Parçacıklar, değişmeyen bir uzay-zaman dokusunda etkileşime girdikleri zaman, enerji korunmalıdır. Ancak içinde bulundukları uzay-zaman dokusu değişirse, enerjinin korunumu yasası artık geçersizdir.
  2. Enerjiyi uzay dokusunun çevresindeki şeyler üzerinde yaptığı pozitif ve negatif işleri dahil edecek şekilde yeniden tanımlarsanız, genişleyen bir evrende enerjinin korunumu kanunu sorunsuzca çalışacaktır. Bu hem fotonlar gibi pozitif basınca sahip hem de karanlık madde gibi negatif basınca sahip nicelikler için geçerlidir.

Ancak yapılan bu yeni tanım, çok güçlü bir tanım değildir. Sadece enerjinin korunumu yasasının çalışmasını sağlamak için yapılmış, matematiksel bir tanımdır. İşin aslı (ve kabul edilmesi gereken ana gerçek), genişleyen Evren'de enerjinin korunmadığı gerçeğidir. Belki de bir Kuantum Kütle Çekim Teorisi geliştirebilirsek, orada korunduğunu görebiliriz.[4] Ancak Genel Görelilik Teorisi'nde bunu tam olarak tanımlayacak iyi bir yöntemimiz yok.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 13
  • Bilim Budur! 7
  • Muhteşem! 5
  • Umut Verici! 5
  • Merak Uyandırıcı! 5
  • Korkutucu! 3
  • İnanılmaz 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 1
  • Üzücü! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • İğrenç! 1
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Forbes | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı Akademi: Karanlık Madde & Karanlık Enerji Yazı Dizisi

Bu yazı, Karanlık Madde & Karanlık Enerji yazı dizisinin 9. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Evrenin "Karanlık" Yüzü: Karanlık Madde ve Karanlık Enerji Nedir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 17/08/2022 23:24:00 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/12149

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Zeka
Doğal
Sars
Özellikler
İmmünoloji
Küresel
Nadir
Nörobiyoloji
İnsan Türü
Virüsler
Risk
Ana Bulaşma Mekanizması
Adaptasyon
Obstetrik
Fizik
Taksonomi
Safsata
Sahte
Yas
Müfredat
Yüzey
İletişim
Yeme
Biyocoğrafya
Stres
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.