HEGEL'DEN MARX'A DİYALEKTİĞİN DÖNÜŞÜMÜ

İnsanlık tarihinin en büyük sorularından biri, evreni ve beslenmesi için hangi yöntemi kullanmamız gerekiyor. 19. yüzyılın büyük düşünürlerinden Alman filozof Georg Wilhelm Friedrich Hegel'in, kendi geliştirdiği diyalektik yöntem olmuştur. Hegel, evreni ve tarihi “Mutlak Tin”in kendi kendini gerçekleştirme süreci olarak yorumlayarak, diyalektiği idealist bir zeminde sistemleştirmiştir. Ancak Hegel'in ölümü kısa bir süre sonra, onun belgesi arasında yer alan “Sağ Hegelciler” ve “Sol Hegelciler” bu felsefenin devrimci potansiyelinin farklı yorumlanmasına yol açmıştır.

Sol Hegelciler arasında yer alan Karl Marx, başlangıçta Hegel'in etkisi altında kaldı, ancak kısa sürede onun şifasını kökten bir eleştiriye tabi tutmuştur. “Demek ki, yapılan şey, her şeyden önce, Hegel'in merkezi kesin bir eleştiriye tabi tutmaktı” der ve ekler: “Benim diyalektik yöntemim, Hegelci yöntemden yalnızca farklı değil, onun tam olarak uzaktır da.”

Hegel'in Diyalektik İdealizmi

"Doğru, bütündür. Bütün ise ancak kendi gelişimi aracılığıyla tamamlanan özdür."

Hegel'in diyalektik idealizmi, kendini gerçekleştirme sürecini anlatır. Diyalektik yöntem, tarihsel olarak antik Yunan filozoflarından Herakleitos'a kadar uzanmaktadır. Hegel için diyalektik, evrenin temel işleyiş biçimidir. Her şey sürekli bir hareket, değişim ve gelişim halindedir. Hegel'in diyalektiği, “tez-antitez-sentez” üçlemesiyle popülerleşmiş olsa da, bu basitleştirme onun formülünin derinliğini kaçırır.^[1]

Hegel'in Tinin Görüngübilimi'nde ve Mantık'ta geliştirilen bu yöntemle, soyut kavramlar somut gerçekliğe doğru kapsamlı bir şekilde anlatılmıştır.^[2] Ancak Hegel için bu sürecin öznesi “Mutlak Tin”dir; yani evrensel bir bilinç veya ruh. Tarih, bu tinin kendini farkedişinden, kendini bilmesine ve nihayet kendini gerçekleştirmesine doğru olan bir yolculuktur.

Hegel tarihinin ve genel açıklamasını yaparken diyalektiğin geliştirilmesici bir yöntem olarak değil, tin'i merkeze alarak bunu açıklamıştır. Hegel için olaylar, maddi dünyada cereyan etmeyen rastlantısal gelişmeler değil, Mutlak Tin'in ortaya çıkışı planlarının tezahürleridir.

Marx'ın Eleştrisi

Marx'ın Hegel eleştirisi, Ludwig Feuerbach'ın materyalist kullanımından büyük ölçüde etkilenmiştir. Feuerbach, tinsel varlıkları merkeze alan idealist akımları sert şekilde eleştirmiş, insanı ve doğayı merkeze alan materyalist bir tutum almıştır. Marx, Feuerbach'ın materyalist anlatımlarından etkilense de, Feuerbach'ı insani ilişkiler ve geniş kapsamlı biçimleri eksik bulmuş ve eleştirmiştir.^[3]

Marx, Hegel'in idealizmine yönelik eleştirilerinden biri de, küresel düşüncelerin gelişmeleri olarak görüyor. Hegel ile ilişkisini şöyle özetler:

Hegel için insan beyninin yaşam-süreci, yani düşünme süreci —Hegel bunu 'Fikir' ('Fikir') adı altında bağımsız bir özneye devam etmek— gerçek dünyanın yaratıcısı ve mimarı olup, gerçek dünya, yalnızca 'Fikir'in dışsal ve görüngüsel biçimidir.^[4]

Bu alıntı, Marx'ın Hegel'i nasıl “ters çevirdiğini” net şekilde ortaya koyuyor. Hegel'de fikir maddesini yaratırken, Marx'ta madde fikri'yi yaratır. Ancak bu “ters çevirme”, yalnızca bir metafor mudur?

Fransız Marksist filozof Louis Althusser, bu basit “ters çevirme” anlayışını eleştirir. Ona göre, Marx'ın yaptığı yalnızca Hegel'in kimyasını ters yüz etmek değil, onunla arasında “epistemolojik bir kopuş” başlıyor. Althusser'e göre, "tersine çevirme formülü biçimsel ve hatta metaforiktir. Çünkü bu formül çözüldüğü soruna kadar ortaya çıkan sorun da atılmıştır.^[5]"

Althusser'e göre Marx, 1845'te (özellikle Alman İdeolojisi ile) ideolojik bir bilinçten bilimsel bir bilince geçiş yapmış; Hegel'in diyalektiğinin “sisleşmesini” aşarak, tamamen yeni bir felsefe ve bilim kurmuştur. Bu “epistemolojik kopuş”, Marx'ı Hegel'den tamamen koparan bir dönüm noktasıdır.

Marx'ın Diyalektik Materyalizmi

Marx'ın diyalektik materyalizmi, Hegel'in soyut kavramlar dünyasından koparak, somut maddi gerçekliğe iner. Tarihi yorumlarken tin'in kendini gerçekleştirme mücadelesini ya da doğayı merkeze almaz. Marx, tarihi tarım toplumuna geçişten itibaren sınıfların üretim araçlarının mülkiyetinden kaynaklanan mücadelesi olarak değerlendrimiştir.

Filozoflar dünyayı yalnızca çeşitli biçimlerde yorumlamışlardır; oysa asıl mesele onu değiştirmektir.

Marx için Hegel'in “efendisi” Mutlak Tin'dir; fikir, maddi dünyanın efendisi olmuştur. Marx ise bu özgürlüğü çevirerek, maddi üretim koşullarının fikrini ve toplumsal bilincin savunuculuğunu yapar. Bu anlamda, Marx'ın maddi zeminde fikrinin “efendiliğine” yükselir.

Marx, Hegel'in Mantık'ındaki ana çizgilerini izlediğini itiraf eder. Ancak Marx için önemli olan, diyalektiğin “mistifikasyonunu” aşarak çözümleme özünü ortaya çıkarmaktır. "Diyalektiğin Hegel'in ellerinde maruz kaldığı mistifikasyon, hiçbir surette onun diyalektiğinin genel işleyiş biçimini genel ve ayrılmış biçimde sunan ilk kişi olduğu gerçeğini ortadan kaldırmaz. Hegel'de diyalektik baş aşağı durur. Eğer mistik kabuğun içindeki beyinleri ayırmak isterseniz, onu ayakların üzerine dikmeniz gerekir.^[6]"

Felsefeyi Ayağa Kaldırış

Marx'ın bu analizi, Hegel'in kavramsal diyalektiğinin ekonomik sınıflara uygulanmış halidir. Ancak Hegel'de bulunanlar yapısal düzeyde bileşenler halindeyken, Marx'ta yer alan somut gerçekçi pratikte (sınıf mücadelesiyle)

Althusser'e göre, Marx'ın Hegel'den ayrılması yalnızca bir “ters çevirme” değil, tam bir “epistemolojik kopuş”tur. Bu kopuş, 1845'te Alman İdeolojisi ile gerçekleşir ve Marx'ın düşüncelerini “ideolojik” dönemden “bilimsel” dönemde taşır.

Althusser'e göre, “Hegel'in 'aşılması', Hegelci anlamıyla bir 'Aufhebung' (koruyarak aşılması), yani Hegel'in içinde içerilmiş olan gerçeğin hakikati'nin ifadesi asla değildir; yanılsamanın hakikate doğru aşılması değil, söylenen, yanılsamanın gerçekliğe doğru aşılmasıdır.”

Bu açıdan bakıldığında, Marx Hegel'in diyalektiği yalnızca ters çevirmemiş; onun idealist “zarflarını” soyarak, diyalektiğin bilimsel potansiyelini ortaya çıkarmıştır.

Günümüzde Marksizm üzerine yapılan tartışmalarda, Hegel'in gölgesinin hâlâ düşmeye devam ettiği doğrudur. Ancak Marx'ın kendisi de itiraf ettiği gibi, o Hegel'in "öğrencisi" olmaktan gurur duymuş; ancak bu öğrencilik, öğretmenin felsefesini eleştirel olarak aşan bir öğrencilik olmuştur. Hegel'in diyalektiği, Marx'ın ellerinde idealist "mistifikasyonundan" arındırılarak, kapitalizmin çalışma mekanizmalarını anlamanın ve değiştirmenin en güçlü aracına dönüşmüştür.