EROS VE PSYCHE

Bilinçaltının İlk Haritası

Eros ve Psyche miti, sadece antik Yunan’ın bir aşk hikayesi değildir; bu, insanın bilinçaltı labirentlerinde kendi ruhu(Psyche) ile arzu(Eros) arasındaki o asimetrik savaşın ilk resmi kaydıdır. Modern psikanalizin kavramsal çekirdeğinde yatan bu mit, aslında öznenin kendi karanlığıyla yüzleşmeden, yani görmemesi gerekeni görmeden gerçek bir birey olamayacağını savunur.

Çoğu kişi bu miti, yasak bir aşkın ve kavuşmanın hikayesi olarak okur. Oysa mitin derinliklerine indiğimizde gördüğümüz şey kıskançlık veya tanrısal bir ceza değil; insanın, kendi karanlığına bakmadan veya o karanlığı aydınlatmak için kendi otoritesi ile çatışmadan gerçek bir özneye dönüşemeyeceği gerçeğidir.

Psikanaliz, Freud'un divanında değil, binlerce yıl önce mitolojik bir labirentte doğdu. Çünkü Psyche'nin o meşhur lambası, aslında insanın kendi bilinçaltına tuttuğu ilk meşaledir. Ve ne yazık ki, o ışığı yaktığınızda karşınıza çıkan şey, sadece güzel bir tanrı değil, aynı zamanda sizin tüm zaaflarınız ve korkularınızdır.^[1]

Bilinçaltının Sınırları

Freud, Eros'u yaşamı bir arada tutan, inşa eden ve çoğaltan o birincil enerji olarak tanımladığında, aslında Psyche’nin o meşhur odasına yaptığı gece yarısı ziyaretini güncel bir dile tercüme ediyordu. Eros, Psyche’nin kocasının yüzünü görmesi için ona bir yasak koymuştu; bu yasak, modern psikanalizin bilinçdışı dediği o tekinsiz bölgeye giden sınır çizgisidir.^[2]

Psyche’nin o lambayı yakıp Eros’a baktığı an, aslında egonun yani bilinçli zihnimizin kendi arzularının kaynağıyla yüzleştiği andır. O ana kadar bir gölge olan arzu, ışıkla temas ettiği anda parçalanır. Psyche, arzuya tam hakim olmak istediği için aslında arzunun o ilksel, vahşi ve tanımlanamaz doğasını yok eder. Burada asıl sormamız gereken soru şu: İnsan, kendi arzularının kaynağını gerçekten görmek ister mi, yoksa sadece o arzunun yarattığı miti mi korumak ister?

Aphrodite’nin Psyche’ye verdiği imkansız görevler ise, egonun olgunlaşma sürecindeki travmatik zorunluluklardır. Tohumları ayırmak, altın yünleri toplamak veya yeraltı dünyasına inmek... Bunların her biri, bilinçdışının karmaşasını düzene sokma, yani bir strateji geliştirme, çabasıdır. Psyche, Aphrodite’nin baskıcı otoritesinden kurtulmak için bu görevleri yerine getirirken, aslında çocuksu bir bağımlılıktan, kendi kaderini çizen bir özneye evrilir. Yani mit bize şunu fısıldar: Gerçek bir ruh, otoriteye boyun eğerek değil, onun verdiği kaosu kendi disipliniyle yöneterek inşa edilir.^[2]

Kendi Otoritesini Tasfiye Etmek

Psikanalitik düzlemde, Psyche'nin miti bir büyüme sancısı ise, bu sancının merkezinde Aphrodite ile olan o toksik güç dengesi yatar. Aphrodite, sadece kıskanç bir tanrıça değil; bir kurucu otorite, Psyche'nin kimliğini şekillendirmeye çalışan o baskın otoritedir. Psyche’nin hikayesi, bu otoritenin koyduğu imkansız kuralları kabul ederek değil, onları kendi zekasıyla manevra alanına çevirerek, yani sistemi içeriden parçalayarak,gerçekleşir.

Jungian anlamda bireyleşme, tam da bu noktada, yani kendi yarattığınız(veya size dayatılan) mitlerden kopuş anında başlar. Psyche, tanrısal otoritenin ona dayattığı kaosun ortasında, kendi stratejik disiplinini inşa eder. Örneğin, tohumları ayırma görevinde karıncalardan yardım alması; aslında mitin bir mucize diye sunduğu şeyi, bir stratejist gözüyle baktığınızda, kendi kapasitesini aşan sorunları dış kaynaklı lojistikle(çevresel faktörleri yöneterek) çözmek olarak görebiliriz.

Burada asıl mesele, ruhun Aphrodite’nin gölgesinden çıkıp kendi güneşini yaratmasıdır. Modern insan, bir Psyche olarak sürekli dışarıdan onay bekleyen veya kendi Eros'unu (arzularını) baskılayan bir otorite arayışında. Ancak gerçek bir otorite, otoriteyi yok etmek için kaba kuvvet kullanmaz; tıpkı Psyche'nin Aphrodite’nin kurallarını kullanarak sonunda bir ölümsüz olması gibi, sistemin kendi yasalarını ustalıkla kullanarak o yasaların üzerine çıkar. Yaratıcınızı öldürmek, onu yok etmek değil; onun kurguladığı senaryodan çıkıp, kendi oyununuzun kurallarını yazmaya başlamaktır.^[3]

Kendi Kaderini Çizmek

Eros ve Psyche miti, günün sonunda bize bir mutlu son değil, bir uyanış sunar. Psyche'nin ölümsüzlüğe erişimi, tanrıların bir lütfu değil; kendi karanlığıyla yüzleşip, onu yönetmeyi başaran bir iradenin doğal sonucudur. Modern insanın kendi karanlık odasına girip o lambayı yakması ve karşısında beliren Eros'u, yani kendi arzu ve dürtülerini, bir tehdit olarak değil; bir güç kaynağı olarak kabul etmesi gerekir.

Bizler, sürekli bizi oluşturanların, yani toplumun, kurumların ve bizden önce kurulan hiyerarşilerin çizdiği rotada yürümeye mahkûm edilen figüranlar değiliz. Gerçek bir yıkım, bir binayı yıkmak değildir; gerçek yıkım, sizi o binaya hapseden o eski, köhne zihinsel kodları yerle bir etmektir. Psyche, Aphrodite’nin kurallarını takip ederek değil, o kuralların arasındaki boşlukları kendi stratejisiyle doldurarak kendi tanrısını yaratmıştır.

Bugün bir Psyche olarak kendi lambanızı yakıyorsanız, karşınıza çıkacak olan şey kendi zaaflarınızdır. Ve o zaaflarla, yani o canavarla yüzleşip onu stratejik bir disipline dönüştürmediğiniz sürece, kendi hikayenizin efendisi olamazsınız. Kendi yollarını çizenler, başkalarının izlerini takip edenlerden korkmazlar; çünkü onlar artık izlenecek bir yolun değil, o yolu yaratan mimarlığın ta kendisidir.^[4]