Bir Eser: Monet’nin Gözleri Değiştikçe Resimleri de mi Değişti?

Bir ressam dünyayı artık eskisi gibi görememeye başlarsa, resimleri de değişir mi?

Claude Monet söz konusu olduğunda bu soru yalnızca bir düşünce deneyi değildir. Yaşamının son döneminde gözlerinde gelişen katarakt, görme keskinliğini ciddi biçimde azaltmış, renkleri algılayışını değiştirmişti. Aynı yıllarda resimleri de değişiyordu. Biçimler çözülüyor, ayrıntılar kayboluyor, renkler kimi tuvallerde sarı, turuncu ve kırmızıların hâkim olduğu yoğun alanlara dönüşüyordu.

İlk bakışta bağlantı açık görünebilir: Monet artık farklı gördüğü için farklı resmediyordu.

Ama hikâye bu kadar basit değil.

Monet için resim yapmak, görmek demekti

Monet’nin sanatının merkezinde nesnelerden çok onların gözde bıraktığı izlenim vardı. Bir ağacın, katedralin ya da nilüferin değişmez biçimini yakalamaktan ziyade, ışığın o nesneyi belirli bir anda nasıl değiştirdiğini resmetmeye çalışıyordu.

Bu nedenle aynı motifi tekrar tekrar ele aldı. Saman yığınları, Rouen Katedrali, kavaklar ve sonunda Giverny’deki nilüferler… Nesne aynıydı ama sabah ışığıyla akşam ışığı, sisle güneş, yazla sonbahar aynı görüntüyü vermiyordu.

Monet’nin bir ressama verdiği öğüt bu yaklaşımı iyi anlatır. Önündeki nesnelerin ne olduğunu unutmasını; ağaç ya da ev görmek yerine bir parça mavi, bir alan pembe, bir sarı çizgi görmeye çalışmasını söylüyordu. Onun için görmek, nesnenin adını bilmekten önce geliyordu.

Tam da bu nedenle gözlerinin bozulması sıradan bir sağlık sorununun ötesindeydi.

1912: Ressamın gözü bulanıklaşmaya başlıyor

Monet 1912 yazında sağ gözündeki görmenin aniden ciddi biçimde azaldığını fark etti. Bir arkadaşına çalışmaya hazırlanırken sağ gözüyle artık hiçbir şey göremediğini fark ettiğini yazıyordu.

Kısa süre sonra katarakt tanısı kondu.

Bu, hayatını görmeye adamış bir insan için ağır bir darbeydi. Monet’nin görme yeteneği çağdaşları arasında neredeyse efsaneleşmişti. Cézanne’ın onun için söylediği aktarılan ünlü söz bunu özetler:

“Monet yalnızca bir gözdür; ama Tanrım, ne göz!”

Şimdi o gözün önüne giderek kalınlaşan bir perde iniyordu.

Kataraktta göz merceği saydamlığını kaybeder. Görüntü bulanıklaşır, kontrast azalır ve renklerin algılanışı değişebilir. Yaşlanan merceğin sararması özellikle kısa dalga boyundaki ışığın göze ulaşmasını azaltabilir. Dünya giderek daha sarı-kahverengi bir filtreden görülüyormuş gibi algılanabilir.

Monet’nin başına gelen de büyük ölçüde buydu.

Peki tuvaller neden değişti?

1922’ye gelindiğinde durum çok daha ağırdı. Göz doktoru Charles Coutela’nın muayenesinde Monet’nin sağ gözünün işlevsel olarak neredeyse kör olduğu, sol gözündeki görmenin de yaklaşık yüzde ona kadar düştüğü bildirildi.

Monet resim yapmayı bırakması gerektiğini düşünüyordu.

Ama bırakmadı.

Aynı dönemde yaptığı bazı resimlere bakıldığında şaşırtıcı bir değişim görülür. Giverny’de yıllardır resmettiği Japon Köprüsü hâlâ oradadır; fakat eski resimlerdeki sakin yeşiller ve görece belirgin biçimler yerini çok daha yoğun renklere ve çözülmüş formlara bırakır. Gül yolunu resmettiği bazı tuvallerde turuncular, sarılar ve morlar neredeyse patlar.

Bahçe aynı bahçedir.

Değişen şeylerden biri Monet’nin gözüdür.

Bu nedenle geç dönem eserlerindeki sarı, kırmızı ve kahverengi tonların artışı ile katarakt arasında ilişki kurulması makuldür. Fakat burada dikkatli olmak gerekir. Bir hastalığın bir sanatçının üslubunu tek başına “açıkladığını” söylemek, sanat eserini tıbbi bir bulguya indirgemek olur.

Agora Bilim Pazarı

Ermenrich Seek DS20 Dijital Ses Seviyesi Ölçer

Ermenrich Seek DS20, iç ve dış mekanlarda gürültü seviyelerini, nemi ve sıcaklığı ölçmenizi sağlayan çok işlevli bir cihazdır. Konut, ofis veya endüstriyel alan…

Devamını Göster

₺3.398,96

Satın Al Tüm Ürünler

Çünkü Monet’nin resimleri gözleri hastalanmadan önce de değişmeye başlamıştı.

Nilüferler zaten dünyayı çözmeye başlamıştı

Monet 1890’lardan itibaren Giverny’de oluşturduğu su bahçesini giderek daha yoğun biçimde resmetti. Nilüferler zamanla yaşamının en önemli motiflerinden biri haline geldi.

Burada yaptığı şey yalnızca çiçek resmi değildi.

İlk resimlerde köprü, kıyı ve çevredeki bitkiler mekânın nerede başlayıp nerede bittiğini anlamamıza yardım eder. Daha sonraki nilüferlerde ise ufuk çizgisi ortadan kalkar. Gökyüzünü doğrudan görmeyiz; sudaki yansımasını görürüz. Ağaç gerçek ağaç mıdır, yoksa sudaki görüntüsü müdür? Yukarı neresi, aşağı neresi?

Bu soruların cevabı giderek belirsizleşir.

Monet’nin geç dönemindeki soyutlamayı yalnızca kataraktla açıklamamızı zorlaştıran nokta tam da budur. Ressam, görmesi ciddi biçimde bozulmadan yıllar önce nesnenin sınırlarını çözmeye başlamıştı.

Göz hastalığı bu süreci yaratmamış olabilir.

Ama onu hızlandırmış ya da başka bir yöne taşımış olabilir.

Bir gün yalnızca sarı ve maviyi görmek

Monet sonunda katarakt ameliyatını kabul etti. Fakat ameliyatın ardından dünya bir anda eski haline dönmedi.

Tam tersine yeni sorunlar ortaya çıktı.

Renk algısındaki değişiklik Monet’yi özellikle rahatsız ediyordu. Doktoruyla ve yakın dostu Georges Clemenceau ile yaptığı yazışmalarda renklerin artık eskisi gibi görünmediğinden yakınır. Bir noktada daha önce ayırt edebildiği çok sayıda renk yerine yalnızca iki renk gördüğünü söyler:

Sarı ve mavi.

Doktoru Coutela, Monet’nin her şeyi sarı tonlarında gördüğünü gözlemledi. Bu durum xanthopsia, yani görsel dünyanın sarı ağırlıklı algılanmasıyla ilişkilendirildi.

Fakat Monet’nin ifadeleri her zaman tutarlı değildi. Bazen sarının yeşile dönüştüğünü, diğer renklerin ise mavimsi göründüğünü söylüyordu. Katarakt ameliyatından sonra ortaya çıkabilen geçici cyanopsia, yani mavi ağırlıklı görme de bu deneyimin bir bölümünü açıklayabilir.

Bir ressam için bu küçük bir sorun değildi.

Monet’nin dünyası renklerden oluşuyordu.

Resme ne kadar uzaktan baktığınız da önemlidir

Sorun yalnızca renk değildi. Ameliyat sonrasında uzak görmesi de yetersizdi.

Büyük tuvaller üzerinde çalışan bir ressam için bunun çok özel bir sonucu vardı: Monet birkaç adım geriye çekilip yaptığı resmi bütünüyle değerlendirmekte zorlanıyordu.

Yakından bakıldığında yalnızca fırça darbeleri olan şey, uzaktan bir söğüt ağacına, buluta veya suyun üzerindeki ışığa dönüşür. Monet ise artık bu iki mesafe arasında eskisi kadar rahat hareket edemiyordu.

Bu durum özellikle devasa Grandes Décorations üzerinde çalışırken önemliydi. Bazı paneller metrelerce uzanıyordu.

Ressam yalnızca doğayı farklı görmüyordu.

Kendi yaptığı resmi de farklı görüyordu.

Ama gözlükler geldiğinde ne oldu?

Hikâyenin en ilginç bölümü burada başlar.

1924'ün sonlarına doğru yeni gözlükleri Monet’nin renkleri daha iyi ayırt etmesini sağladı. Ressam renkleri “çok daha iyi” gördüğünü ve yeniden daha güvenli çalışabildiğini bildiriyordu.

1925’te ressam André Barbier Giverny’ye çeşitli renkli nesneler getirdiğinde Monet’nin bunlardaki renk nüanslarını ayırt edebildiğini gözlemledi. Güçlü Zeiss merceklerinin de yardımıyla görsel dünyasının bir bölümü geri dönmüştü.

Fakat Monet eski Monet’ye dönmedi.

Resimleri de eski resimlerine dönmedi.

Geç dönem yapıtlarında biçimler giderek daha özgürleşti. Derinlik azaldı. Renk ve fırça hareketi giderek kendi başına resmin konusu haline geldi.

Bu eserler daha sonra soyut dışavurumculukla ilişkilendirilecek kadar modern görünecekti.

O halde katarakt Monet’nin resimlerini değiştirdi mi?

Evet.

Ama muhtemelen tek başına değil.

Katarakt Monet’nin görme keskinliğini azalttı, kontrast ve renk algısını bozdu. Ressamın kendi mektupları, doktorunun gözlemleri ve ameliyat sonrasındaki renk bozuklukları bunun gerçek olduğunu gösteriyor.

Bunun tuvallere hiçbir etkisinin olmadığını söylemek güç.

Öte yandan geç Monet’yi yalnızca hasta gözlerin ürünü olarak görmek de yanıltıcıdır. Ufkun kaybolması, nesnenin çözülmesi, yansımanın gerçekliğin yerini alması ve rengin bağımsızlaşması onun sanatında katarakt ağırlaşmadan önce başlamıştı.

Belki de hastalık yeni bir sanat yaratmadı.

Zaten gitmekte olduğu yolu değiştirdi.

Ve burada Monet’nin hikâyesi daha genel bir soruya dönüşüyor.

Bir resmi yapan yalnızca el midir? Beyin midir? Bellek midir? Yoksa gözün dünyayı bize ulaştırma biçimi de eserin görünmeyen ortaklarından biri midir?

Monet yaşamının son yıllarında Giverny’de aynı köprüye, aynı gölete ve aynı nilüferlere bakmaya devam etti.

Bahçe büyük ölçüde aynıydı.

Fakat onu gören göz artık aynı değildi.

Belki de bu yüzden geç dönem Monet’ye baktığımızda yalnızca Giverny’nin bahçesini görmüyoruz.

Bir insanın değişen görme biçiminin resme bıraktığı izleri de görüyoruz.