Ülkemizdeki felsefeci ve epistemologların büyük bir kısmı epistemoloji tarihi ile ilgilenmeye eğilimli gibi duruyor. Bu durumun doğal bir sonucu olarak çağdaş epistemolojiye dair temel metinlerin büyük bir kısmı hala dilimize çevrilmemiş durumdadır. Bu nedenle çağdaş epistemolojiye dair Türkçe literatür taraması yaptığımızda birçok kavramın Türkçeleştirilmesinin hala bir hayli zor olduğunu fark edeceksinizdir. Lütfen bu çalışmamızı okurken bu hususu aklınızda bulundurunuz.

Bu yazı sürekli güncellenecek olup çağdaş epistemolojiye ilgi duyan okuyucular ve genç felsefecilere bir izlek sunmak amacıyla Öncül Analitik Felsefe Dergisi yazarlarından Taner Beyter, Zeynep Vuslat Yekdaneh ile Asım Dilmaçünal tarafından hazırlanmıştır. İçeriğimizde hem çağdaş epistemoloji ile temas etmek adına bazı temel kavramlar ile yaklaşımları tanıtmak hem de uygun Türkçe karşılıklarını tespit etmek istedik. Bazı kavramların ve kelimelerin Türkçe karşılığının hatalı olduğunu düşünüyorsanız lütfen bize ulaşarak görüş bildirin.

“Doğa bir savaş alanıdır.” sözünü, çayırlarda koşturan aslan ve geyiklerden çok, bağışıklık sisteminde yaşananlar olarak anlamak mümkündür. Moleküler düzeydeki evrimsel savaşın en serti patojenler (yani hastalık yapan organizmalar) ile konak canlıların bağışıklık sistemi arasında gerçekleşmektedir desek abartmış olmayız. Birlikte evrimin en güzel örneklerini görebileceğimiz bu çekişme, aslında temel olarak bir organizmanın “ben ve diğerleri” ayrımını yapabilmesine dayanmaktadır. Patojenler için evrimsel başarı ise bu ayrımdan kaçabilmelerine bağlıdır.

Modern tıbbın önlenebilir hastalıklara karşı bağışıklık sistemimiz kadar iyi bir iş çıkardığını reddedemeyiz. Tedavi ve aşı yöntemleri sayesinde (ve tabi ki gıda, temizlik gibi birçok faktörün de birleşimi ile) insan ömrü 1900’lerin başından bu yana iki katına çıkmıştır. Fakat elbette bu bağışıklık sistemlerini araştırmayı bir kenara bırakacağımız anlamına gelmiyor. Henüz çare bekleyen birçok hastalığın yanında aslında bu sistemler birazdan da anlatmaya çalışacağımız gibi hiç tahmin edemeyeceğimiz teknolojik yeniliklere yol açabilir ki zaten temel bilim çalışmalarının tamamı böyle değil midir?

Klasik mekanik veya Newton fiziği, makroskobik boyutlardaki cisimlerin hareketleri, davranışları ve bu cisimler etkiyen kuvvetleri, hem deneysel hem de matematiksel olarak inceleyen ve araştıran fizik dalıdır. Klasik mekanik, bilim insanlarının sadece birkaç denklem kullanarak havada uçan bir topun hareketini ve bir mıknatısın çekimini tanımlayabilmesini ve Ay tutulmalarını tahmin edebilmelerini sağlamaktadır.

Klasik mekanik çoğu "normal" veya "klasik" nesnenin davranışlarını tam olarak açıklar. Bir nesnenin "normal" veya "klasik" kabul edilebilmesi için:

Dünya genelinde su kıtlığı, 21. yüzyılın en acil sorunlarından biri olarak ortaya çıkmaktadır. İklim değişikliği, nehirleri ve akiferleri benzeri görülmemiş aşırı durumlara itmekte, kuraklıklar ve seller şiddetlenmekte, nüfus artışı ve ekonomik gelişmeyle birlikte tatlı su talebi artmaktadır.

Ancak Water Resources Research dergisinde yayınlanan yeni bir araştırma, genellikle göz ardı edilen bir demografik değişim olan doğum oranlarının düşmesi ve yaşam beklentisinin artması sonucu toplumların yaşlanmasının, küresel su talebi üzerinde şaşırtıcı derecede büyük bir etkiye sahip olabileceğini ve bu yüzyılın ortasına kadar su çekimini %31'e kadar azaltabileceğini ortaya koyuyor.

Aşağıda, muhteşem iki kare! Bu fotoğrafta üstte gördüğünüz görüntü, bir köpeğin hamileliği sırasında çekilmiş bir X-Işını taramasıdır. Alttaki ise, aynı durumdaki bir kediye aittir. 

Bir kedi her gebelikte 1-8 yavruyu karnında taşıyabilir, yılda 2-3 kez hamile kalıp doğum yapabilir. Ömrü boyuncaysa bir dişi kedinin 100'ü aşkın yavrusu olabilir! Sadece bir çift kediden başlayarak, sadece 7 sene içerisinde ortalama 420.000 kedi doğması sağlanabilir! Köpeklerde de durum benzerdir.

Laboratuvarda üretilen yeni bir madde yaşlanmaya ve çeşitli rahatsızlıklara bağlı olarak ortaya çıkan ses tellerindeki hasarları onararak insan sesinin gençleşmesini sağlıyor. Bu maddenin üretiminde bilim insanları ve doktorlar ortak bir çalışma gerçekleştirdi.

Amerikan Kimya Birliği’nin 244. Ulusal toplantısında konuşan Prof. Robert Langer bunun birçok yenilikten sadece biri olduğunu belirtti. Langer dünyanın en büyük laboratuvarlarından birine sahip Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde (MIT) yaklaşık 100 kişilik bir ekibe liderlik yapıyor ve 800’den fazla patentin de sahibi.

Dyson Lin'in deprem tahmin yöntemlerinin bilimsel veya işlevsel olduğunu söylemek mümkün değildir. Dyson Lin'in kullandığı yöntemin bilimsel hiçbir tarafı olmadığı gibi, satışını yaptığı (veya üretilmesini önerdiği) cihazların da iddia ettiği şekilde çalışması mümkün değildir. Dahası, Dyson Lin'in ileri sürdüğü deprem tahminleri aşırı genel ve kullanışsızdır; çünkü gerçek bir tahminde bulunmamaktadır, rastgele depremler tahmin etmekte ve tahmininin tutmasını ummaktadır. Tutmayan sayısız tahmini unutulup gitmekte, "tuttuğu" sanılan birkaç tanesi popüler olarak şahsa ün getirmektedir. 

Dyson Lin'in yaptığı, belirsiz sonuçlar ve sinyal gürültüsü üreten kaynaklardan (Air-2 gibi) veya çok sayıda nedenden ötürü veri alınamayabilen ve bu hataların belli düzeyde rastgeleliği olan IRIS sensörleri gibi kaynaklardan aldığı muğlak verileri farklı şekillerde ve geniş coğrafyalarda yorumlamaktadır. Bu belirsizlikleri deprem gerçekleşme ihtimali ile ilişkilendirmektedir. Bu, rastgele ve muğlak şekilde dağılan kahve artıklarından fal bakmaktan tamamen farksızdır. Lin, sonuçları beklediği gibi çıkmayınca coğrafyayı ve/veya deprem büyüklüğünü ve/veya deprem zamanını değiştirmekte, genişletmekte ve böylece isabet ihtimalini arttırmaktadır. Ancak bu tarz bir tahmin, bilimsel bir öngörü değil, basit istatistiğin manipüle edilmesi yoluyla halkın aldatılmasıdır.

Dünyada bilinen ilk üniversiteyi, günümüzde bildiğimiz anlamda bir üniversite değildi bu, Platon kurmuş ve kesin olmayan bir bilgiye göre girişine şöyle yazdırmıştı: "Ageometretos medeis eisito!". Türkçe karşılığı "Geometri bilmeyen giremez!" Böyle bir söz yazılı mıydı değil miydi bilinmez ama bu anlayışın Antik Yunan filozofları ve sonrası bilim insanlarında kabul gördüğü bir gerçekliktir. Çünkü kendisinden önce ve sonra gelen filozoflar mantığın önemini iyice kavramış, düşünce sistemlerinin temeline oturtmuşlar ve bu sayede modern bilimin temelini atmışlardı. Pisagor, Euclid, Eratosthenes geometriyi kullanarak ellerindeki kısıtlı imkânlara rağmen harikalar yaratan bu matematikçilere yalnızca birkaç örnektir.

Geometriyle dönemin teknoloji adına zor şartlarına meydan okuyan başka bir bilim insanı Edmond Halley'dir. Halley'i en çok adının verildiği kuyrukluyıldız ile tanıyoruz. Ancak tabii ki Halley'i kuyrukluyıldız ile özdeşleştirmenin ötesine geçmek zorundayız çünkü bilime katkısı oldukça fazla. Kendisinin güney yıldızlarından Ay'ın çekim alanına, Dünya'nın manyetik alanından geometriye birçok konuda çalışması bulunuyor. Bunların hepsinden tek bir yazıda bahsetmek mümkün olmadığından eski Yunan filozoflarından bu yana birçok insanın merak ettiği astronomik birimin (AB) yani Dünya ile Güneş arasındaki uzaklığın nasıl hesaplanabileceğine dair metodundan bahsedeceğiz.