Kamuflaj ve Evrim

Yazdır Kamuflaj ve Evrim
Kamuflaj, evrimi anlamanın en kolay yollarından biri olmasına rağmen, gerek evrime karşı olan insanların çarpıtma ve yalanları, gerekse de evrimsel biyolojiye hakim olmayan insanların hemen fark edememesinden ötürü aynı zamanda en çok kafa karıştıran konulardan birisidir. Bu yazımızda olabildiğince yalın ve sade şekilde, kamuflaj üzerinden giderek evrimi anlatmaya çalışacağız. Dolayısıyla yazımız hem kamuflaj, hem de bu olgu üzerinden evrimin anlaşılması üzerine olacaktır. Böylece iki kat fayda sağlayabilmeyi umuyoruz.

Kamuflaj, en genel anlamıyla çeşitli materyaller, renkler, yapılar, uzuvlar, organlar kullanarak bir hayvanın kendisini görünmez veya daha zor görünür (kriptik) kılması veya bir başka cisme benzeyerek saklanmasıdır. Bu hayvan türü bir leopar, bir kurbağa, bir mantis olabileceği gibi, bir insan veya bir aslan da olabilir. 

Kamuflajı bilmeyeniniz yoktur, o yüzden burada birkaç örnek vererek sizi eğlendimek ve zorlamak istiyoruz. Bakalım aşağıdaki kamuflaj örneklerinde türleri tespit edebilecek misiniz?


Kamuflaj Örnekleri

Kamuflaj örnekleri verdiğimiz ayrı bir albümümüz halihazırda bulunuyor ve giderek büyüyor. Bu albüme, buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz. Burada, bazı uç düzey örnekleri göstererek evrimsel süreçte ne kadar güçlü adaptasyonlar oluşabileceğini anlatmak istiyoruz. Ancak şimdiden uyaralım: her kamuflaj bu kadar güçlü olmayabilir! Ancak insanların ilgisini çekmek adına internet sitelerinde veya bilgi kaynaklarında kullanılan örnekler, en uç düzeyde olanlarıdır. Biz de burada bunlara yer verecek, sonrasında bazı diğer gerçeklerden bahsedeceğiz.

Örneklerle başlayalım. İlk görselimiz, ikonik bir örnek olan bir leopar. Aşağıdaki görselde bir leopar var ve tam olarak size bakıyor. Onu yeterince hızlı görebilecek misiniz?


Leopar


Eğer birkaç saniye geçtiyse ve hala bulamadıysanız, maalesef çok geç. Eğer merak ediyorsanız, avcınız şuradaydı:




Pekala, bir diğer örnek verelim. Bir zürafa arıyorsunuz. Evet, kocaman bir zürafa! Hemen görebilirsiniz sanıyoruz?


Zürafa


Biliyoruz, bunu kolayca görmüşsünüzdür ama bir ihtimal görememişseniz diye, cevabı merak edenler için şuradaydı:



Biraz daha ufak türlere dönelim. İnanılmaz yakın bir çekim olmasına rağmen, bir kurbağayı görüp göremeyeceğinizi deneyelim:


Kurbağa


Eğer bu kadar yakından göremiyorsanız, kamuflajın ne kadar önemli bir evrimsel avantaj sağladığını anlamışsınızdır. Avlamanız gereken kurbağa şuradaydı:



Bir kum örümceğine bakalım:


Kum örümceği

Ufak dostumuz şurada saklanıyordu:



Neyse, daha fazla örneğe boğulmayalım, yazı içerisinde başka örnekler vereceğiz zaten. Ancak tekrar edelim: bu canlıların avı veya avcısı olduğunuzu düşünecek olursanız, bu kamuflajın evrimsel açıdan ne kadar önemli olduğunu anlayacağınızı ve bildiğinizi tahmin ediyoruz. 


Kamuflaj Tipleri

Günümüzde doğada birçok farklı kamuflaj tipi tespit edilmiştir. Birçok türde, evrimsel süreç içerisinde farklı kamuflaj örnekleri ve yöntemleri ortaya çıkmıştır. Bu yöntemleri 3 ana başlığa ayırmak mümkündür:


1. Gizlenme (Kripsi)

Basitçe, genel yaşam ortamı içerisindeki arkaplana adapte olma şeklinde tanımlanabilecek olan gizlenme veya kripsi, tam bir gizlenme sağlamasa da genellikle görmeyi zorlaştırıcı niteliktedir. Aşağıdaki çekirge, buna bir örnektir.


Çekirge

Eğer yine göremediyseniz, yardımcı olalım:




Kripsinin veya gizlenmenin birçok farklı yöntemi vardır. Örneğin yukarıdaki çekirge, dediğimiz gibi arkaplana uyum sağlayacak şekilde evrimleşmiştir. Bunun haricinde ağaçkakanlar, çöl hayvanları, tilkiler, güveler ve benzeri türler bu yönteme sıklıkla başvururlar. Bunun getirisi oldukça açıktır: avcılar bu şekilde kamufle olmuş avlarını çok daha zor görürken, avlar da bu şekilde kamufle olan avcıları üzerlerine atlayana kadar bu türleri göremeyebilirler. 

Ancak kripsinin tek yolu bu değildir. Bir diğer yöntem, tüm vücudu gizlemek yerine, bulunulan noktada belli bir renk dağılımını sergileyerek avcıları şaşırtmaktır. Çünkü avcıların çoğu avlarını belli özelliklerine dayanarak tanımlar. Örneğin, bir aslan için avının başı, gövdesi, bacakları ve bunların konumlanışı çok önemlidir. Aslanın avına nasıl yaklaşacağını, bu görsel bilgiler belirler. Ancak bazı türler, duruş biçimlerinden ötürü yanıltıcı olabilirler ve bu sayede, vücut olarak görünür olsalar da, avlanmaları zorlaşır çünkü avcılar, gördükleri şeyin avları olup olmadığından emin olamayabilirler. Bir örneği, aşağıdaki Papua Yeni Gine Kurbağaağzıdır (Podargus papuensis):



Dikkat edecek olursanız türün kafasının konumu tam olarak anlaşılamamaktadır. Normalde tür şuna benzer:




Bunun bir diğer faydası da, avcıların avlarını kandırabilmesidir. Farklı renk şablonlarının avların kafasını karıştırmasından ötürü, avcılar kolay bir şekilde avlarını yakalayabilirler. 

Bir diğer ilginç kamuflaj yöntemi, vücut hatlarını belli eden gölgelerin yok edilmesidir. Gelişmiş bir avcının gözünde bu numara her zaman işe yaramayabilir, ancak avlanmak üzere hızlı bir biçimde hareket ederek geniş bir alanı taramaya çalışan avcıların gözünden kaçmak için kullanışlı bir yöntem olabilir. Özellikle yassı balıklar veya okyanus tabanlarında yaşayan hayvanlar bu yönteme başvururlar. Karalarda da, yere çok yakın yaşayan hayvanlar bu yöntemle gizlenmeye çalışırlar.

İlginç gizlenme yöntemlerinden bir diğeri de, türlerin aktif olarak kendilerini süslemesidir. Yani bu şekilde gizlenen türler, fiziksel bir kamuflaj becerisi yerine, davranışsal bir kamuflaj geliştirmişlerdir. Örneğin bazı yengeçler, yaşam alanlarında buldukları denizkabuklarını kullanarak kendilerini süslerler ve avcılarından gizlenirler. Benzer şekilde, maskeli böceklerin nimfleri (yavru versiyonları) kum ve tozları kullanarak bu şekilde gizlenebilirler. 

Tabii ki bu tür kamuflajları tamamlayan olgu, hayvanların davranışlarıdır. Sadece kendini süslemek değil, avcıların olduğu veya avlanmaya yaklaşılan zamanlarda türlerin kendilerini gizlemeye yönelik eğilme, çömelme, sürünme, yavaş hareket etme, sessizleşme gibi davranışları da çok kritik öneme sahiptir. İstediğiniz kadar vücudunuz kamufle olsun, eğer ki bağırarak avınızın üzerine gidiyorsanız, kamuflajınız hiçbir işe yaramaz. Dolayısıyla evrimsel süreçte sadece fiziksel kamuflajın değil, davranışsal kamuflajın da geliştiğini görmek gerekmektedir. Çoğu zaman bu davranışlar içgüdüsel temelde olsa da, türlerin bilinçli olarak da kendilerini kamufle edebildikleri düşünülmektedir. Bu ikisi arasındaki fark için şu yazımızı okuyabilirsiniz.

Tabii kamuflajdan bahsederken, aktif olarak renklerini değiştirebilen türlere değinmeden geçemeyiz. Bu, bizim için özellikle önemli bir noktadır, çünkü Evrim Ağacı olarak kamuflajı iki ana başlığa ayırmayı uygun görmekteyiz: aktif ve pasif kamuflaj. Kendi renklerini, fiziksel olarak, zaman içerisinde değiştirebilme, bize göre aktif bir kamuflaj yöntemidir ve tamamen ayrı bir evrimsel sürece ihtiyaç duyar. Pasif kamuflaj ise, türün zaten halihazırda var olan fiziksel görüntüsünden ötürü, ortama yukarıda bahsettiğimiz ve az sonra bahsedeceğimiz yöntemlerle, ister istemez kamufle olmasıdır. Evrimsel açıdan ikisi arasında önemli farklar bulunmaktadır ve biz burada pasif kamuflaja yoğunlaşacağız. Aktif kamuflajı, bir diğer yazımıza bırakıyoruz. Burada sadece renk değiştirmekte olan bir bukalemun örneği verelim:



Pasif kamuflaj örneklerinden devam edecek olursak, özellikle denizel avcılar tarafından sıklıkla kullanılan ters gölgelendirme önemli bir yöntem olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu türlerin vücut renkleri, farklı açılardan farklı renklere ve gölgelere uyum sağlayacak şekilde evrimleşmiştir. Bu yöntem ile vücut tamamen gizlenmez; ancak görsel bir yanılgı yaratılabilir. Örneğin aşağıdaki gibi köpekbalıklarına alt taraftan yukarıya doğru baktığınızda beyaz karnını görürsünüz. Su yüzeyinden gelen ışık da hesaba katıldığında, köpekbalığının beyaz karnı çok daha zor ayırt edilecektir. Ancak köpekbalığına yukarıdan aşağıya doğru, su yüzeyinden bakacak olursanız, bu defa gri veya diğer koyu renklerdeki sırt kısımları, suyun koyu rengiyle aynı gölgeye sahip olacak ve yine ayırt edilmesi zorlaşacaktır. Bu sebeple türler, iki farklı ve birbirlerine ters şekilde gölgelenmiş vücutlara sahiptir.




Buna benzer diğer bir kamuflaj yöntemi ise ters ışıklandırma yöntemidir. Bu, ters gölgelendirmeye göre biraz daha karmaşık bir yöntemdir. Bu niteliğe sahip türler, aktif olarak biyolüminesans (biyolojik ışıklandırma) kullanarak vücutlarının bir kısmını aydınlatırlar. Bundan sonrası ise bir önceki yöntemle aynıdır. Işığın geliş açısına göre yapılan aydınlatma, türü tehdit edebilecek yönden gelen avcıları şaşırtacak veya avın görülmesini zorlaştıracaktır. Bunu ustaca yapan türlerin başında Parıldayan Enop Mürekkepbalığı (Watasenia scintillans) gelir ve aşağıda gösterilmiştir:



Tabii ki, ışıkla kamufle olmanın en basit yollarından biri, transparan görünümdür. Özellikle denizanalarında sıklıkla görülen bu yöntem, her yönden gelecek saldırılar için oldukça kullanışlıdır. Aşağıda Aurelia labiata türü bir denizanası görülmektedir:




Bu temel kripsi yöntemlerini anladıysak, ikinci ve üçüncü yöntemleri de vererek evrimsel analiz kısmına geçebiliriz. 


2. Benzeşme (Mimikri)

Kamuflaj yöntemleri arasında en ilginç yöntemlerden biri de, başka türlere veya canlılara benzemektir. Buradaki fark, ölü arkaplan yerine, aktif olarak yaşayan, canlı türlere benzemektir. Bunun temel nedeni, avcıların avların bu şekilde benzeştiği türlerle ilgilenmemesidir. Avlar, bu şekilde avcılarından gizlenebilirler. Mimikrinin de çok fazla alt türü bulunmaktadır: Batezyan (Bates tipi), Mülleryen (Müller tipi), Emsleyen (Emsley tipi), Wasmannyan (Wasmann tipi) mimikri bunların bazı örnekleridir. 

Batezyan mimikride (Henry Walter Bates tarafından keşfedildiğinden böyle anılır), bir tür, avcısının onu avlaması için faydalı olacak bir diğer türe benzemez. Bir diğer deyişle, tür her ne kadar bir başka türe benzese de, avcılar bu diğer türü de avlayabilmektedirler. Evrimsel süreçte bu tip mimikri ancak popülasyon içerisinde bu tür mimikriyi kullanan az sayıda birey varsa oluşmaktadır. Yani eğer ki bir popülasyondaki tüm bireyler bu şekilde farklı türe benziyorlarsa ve o benzenen tür de avcılar tarafından avlanabiliyorsa, bu şekilde bir kamuflajın herhangi bir avantajı olmayacaktır. Örnekleri aşağıdadır:



Burada, A ve B türleri, yani sırasıyla Dolichovespula media ve Polistes sp. türleri, gerçek birer yabanarısıdır. Diğer dördü (A-F) ise, sırasıyla Eupeodes sp., Syrphus sp., Helophilus pendulus ve Clytus arietes türleridir. Bunların hiçbiri gerçek yabanarıları değildir. Dikkatli inceleyecek olursanız, her biri yabanarılarının kötü birer kopyası gibidir. C, D ve E türleri arı sineği türleridir ve arılarla bir alakaları yoktur. Sonuncusu ise bir yabanarısı böceğidir ve yabanarısı değildir. Son türün yabanarıları gibi kanatları bile yoktur ve bacakları hiç benzemez; ancak vücut planları benzemektedir ve bu sayede kamufle olabilirler.

Mülleryen mimikride (Fritz Müller tarafından keşfedildiğinden böyle anılır), birbirine benzeyen iki türün avcılarını korkutmak için kullandıkları sinyaller birbirlerine çok yakındır ve bu sayede birbirlerine benzeyerek, birbirlerinin avcılarını uzak tutabilirler. Dolayısıyla burada mutualistik bir evrimsel ilişki söz konusudur: iki taraf da bu kamuflajdan faydalanır. Buna iki örnek verebiliriz:



Yukarıdaki örnekte Hierococcyx varius türü şahin gugukkuşları, Accipiter badius türü gerçek şahinlere benzerler. Bu türlerin ikisi de benzer avcılara sahiptirler, ancak birbirlerine benzeyerek, ortak avcılarını kaçırabilirler. Çünkü av-avcı ilişkileri doğada her zaman çok net değildir. Gugukkuşlarını avlayan bir avcı, şahinleri de avlayabilir; ancak gugukkuşlarını tercih ediyor olabilir. Bir diğer avcı için de aynısı şahinleri daha çok tercih edecek şekilde doğru olabilir. Ancak bu iki avcı da, genel olarak iki türü de avlıyor olabilir. İşte Mülleryen mimikri sayesinde türler iki avcıyı da uzak tutma şanslarını ortalama bir değere getirebilmektedirler. Yani tek bir avcıya karşı tam korumadansa, iki avcıya birden, daha düşük seviyeli koruma mümkün olabilmektedir. 



Buradaki kelebekler ise uzun bir süre Batezyen mimikri örneği olarak sayılmış olsalar da, kelebeklerin avcılarıyla olan ilişkilerinin netleşmesi sonucu Mülleryen mimikrinin görüldüğü anlaşılmıştır. Yukarıda gözüken Limenitis archippus türü naip kelebekleri, aşağıdaki Danaus plexippus türü kral kelebeklere benzemektedirler. Bu türlerin ikisinin de tadı avcıları için berbattır. Birbirlerine benzemeleri sayesinde ortak avcılarını uzak tutmayı başarırlar. Yani berbat bir tada sahip olsalar da, avcıları yok değildir.

Bir diğer mimkri örneği ise Emsleyen (M. Emsley tarafından ileri sürüldüğü için böyle anılmaktadır) veya Mertensiyen (Robert Mertens tarafından geliştirildiği için böyle anılmaktadır) mimikridir. Bu tür mimikride tehlikeli bir tür, daha az tehlikeli bir türe benzeyerek avlarını şaşırtır. 




Yukarıdaki iki yılandan ilki Texas Mercan Yılanı olarak bilinen Micrurus tener türüdür. Sağ taraftaki ise Meksika Süt Yılanı olarak bilinen Lampropeltis triangulum annulata alttürüdür. Bunlardan süt yılanı tamamen zararsız bir türdür. Texas Mercan Yılanı ise son derece ölümcül zehre sahip bir türdür. Bu iki tür birbirlerine oldukça benzerler. Aslında ikisi de, sahte mercan yılanları olarak bilinen ortalama düzeyde zehre sahip olan bir ara türün kopyalarıdır. Zaten burada çok detaylarına girmesek de, evrimsel analiz açısından Emsley tipi mimikri oldukça karmaşık bir sisteme sahiptir, özellikle de av-avcı ilişkileri söz konusu olduğunda... Biz burada sadece temel bilgileri vermek istiyoruz, çok detaya girmeyeceğiz.

Bu üç tip mimikri haricinde başka yöntemler de vardır; ancak uzatmak istemiyoruz. Sanıyoruz evrimsel süreçte türlerin ne kadar karmaşık kamuflaj sistemleri geliştirebileceklerini anlamışsınızdır. 

Şimdi, son kamuflaj yöntemine geçelim.


3. Hareket Şaşırtması

Kamuflajın bir diğer yolu da, sadece fiziksel görünümü kullanmak değil, aynı zamanda o fiziksel görünümün hızlı hareketi sayesinde avcıların kafasını karıştırmaktır. Bu tür kamuflajın ikonik örneği, şüphesiz zebralardır. Zebraların çizgileri, sabit dururlarken bile aslanlar gibi avcıların kafasını karıştırmaya yetmektedir, çünkü daha önce de bahsettiğimiz gibi, vücudun konumunu ve yönelimini anlamayı zorlaştırmaktadır. Ancak bir de zebralar karmakarışık bir şekilde harekete geçtiklerinde, avcılarının görsel verileri iyicene karışmakta ve avların tekil konumlarını tespit etmeleri çok daha zorlaşmaktadır. Aşağıda bunun baş döndürücü (ve fazla bakma durumunda biraz da mide bulandırıcı olabilen) bir örneğini görmekteyiz:



Bu fotoğrafa siz bile uzun bakacak olursanız, midenizin bulandığını ve hatta başınızın ağrımaya başladığını deneyimleyebilirsiniz. Çünkü gözünüzden beyninize iletilen veriler, hayvanların tekil konumlarını tespit edip o konumda hatırlamanızı güçleştirmektedir. Normalde beynimiz, etrafımızda olan biten olay ve olguların, cisimlerin yerlerini bilmek ister. Bu sebeple, bir arkadaşınızla şakalaşırken, eğer arkadaşınızın size vurup vurmayacağından emin değilseniz, vücudunuz otomatik olarak savunma pozisyonuna geçer; ancak tam olarak da savunmaya geçemezsiniz ve iki arada bir derede kalırsınız. Burada da benzer bir durum vardır: beyniniz, gözlerinizden gelen veriyi tam olarak işleyemediğinden, ondan uzak durmaya çalışacaktır. İşte avcılara da olan muhtemelen budur. Gözlerinin önünde hızla hareket eden çubuklar varken, avlarına odaklanmak zorundadırlar ve bu, beyinleri için oldukça zor bir iştir. 

Dolayısıyla hızlı hareketler, güçlü bir kamuflaj örneği olabilirler. Sadece zebralarda da değil, birçok çekirge türünde ve geyiklerde bu şekilde kamuflaja rastlanmıştır.


Kamuflajın Evrimi ve Evrimi Kamuflaj Üzerinden Anlamak

Şimdi gelelim asıl konumuza. Açıkçası, en başından söylediğimiz gibi, kamuflajın evrimini anlamak oldukça kolay olduğundan, anlatımının da çok zor olmadığını söyleyebiliriz. Burada, olabildiğince detaylı ve adım adım bilgiler vererek size göstermeye çalışacağız.

Öncelikle, evrimin ne olduğunu ve nasıl gerçekleştiğini hatırlamakla başlayalım: evrimin gerçekleşebilmesi için mutlaka genetik çeşitlilik gerekmektedir. Neyse ki, genleri olan her canlının genetik çeşitliliği de ister istemez olmaktadır. Bunun sebebi, çok sayıda genetik çeşitlilik mekanizmasının olması ve bu mekanizmaların sürekli olarak, nesiller içerisinde genleri düzenli olarak değiştirmesidir. Bu mekanizmaları, Evrim Mekanizmaları yazı dizimizi okuyarak öğrenebilirsiniz.

Yani popülasyon içerisinde genetik çeşitlilik olmaksızın, evrimin gerçekleşmesi çok zordur. Çünkü evrim, genetik çeşitlilik üzerine nesiller içerisinde etkiyen seçilim sonucu oluşur. Ortada, "seçilebilecek" bir çeşitlilik bulunmuyorsa, evrimin de gerçekleşmesi mümkün olmayacaktır. Ancak dediğimiz gibi, her zaman ve mutlaka genetik çeşitlilik vardır veya kısa sürede oluşur. Genetik yapısı hiç değişmeyen canlılar bulmak imkansızdır. 

Başka yazılarımızda da bahsettiğimiz gibi, diğer türlerdeki genetik çeşitlilik, insan gözüne bol gözükmemektedir, çünkü o çeşitliliğe gözlerimiz alışık değildir. Bunu, kendi türümüz içerisindeki çeşitliliği bile fark edememizden anlayabiliriz: Uzak Doğulu insanların hepsi Avrupalılara büyük oranda benzer gözükseler de, Uzak Doğulular kendilerini birbirlerinden kolaylıkla ve ciddiyetle ayırt edebilmektedirler. Bunun sebebi, Uzak Doğu'da yaşamamış olan bizlerin, bireyler arası kendilerine has farklılıkları göremememizdir. Aynı durum, bir ayı türü veya bir çekirge türü için de geçerlidir. Bu hayvan türlerinde inanılmaz büyük bir çeşitlilik söz konusudur; ancak özellikle bu hayvanlar ile ilgilenmiyorsanız, bu farklılıkları bir bakışta tanımanız olanaksız olacaktır. Ancak bu, o türlerde çeşitlilik olmadığı anlamına gelmez.

İşte bu geniş çeşitlilik, çok sayıda özelliği kapsayabilir: renk farklılıkları, ton farklılıkları, biçim farklılıkları, boy, uzunluk, genişlik, irilik, göz, kulak, ağız, diş, çene, anatomi, fizyoloji, davranış ve daha nicesi... Her bir tür içerisindeki milyonlarca bireyin her biri, birbirinden farklıdırlar. Bu devasa çeşitlilik, türlerin sürekli olarak farklılaşması için sonsuz bir malzeme demektir.

Kamuflaj olgusu, çok uzun bir evrimsel geçmişe dayanmaktadır ve aslında türlerin kamuflaj becerilerinin değişmesi, yeni türlerin evrimleşmesinin habercilerinden birisidir. Türler, her ne kadar av-avcı ilişkileri, yaşam biçimleri, beslenme türü, habitat, vb. özellikler açısından sürekli farklı değişkenlere maruz kalsalar da, çoğu zaman saklandıkları veya yaşadıkları/bulundukları ortamlar büyük oranda sabit kalabilmektedir. Örneğin, deniz tabanlarında yaşayan bir canlının avcıları ve çevresi evrimleşiyor olsa da, deniz tabanı evrimleşmemektedir ve milyonlarca yıldır, üç aşağı beş yukarı aynı kalacak şekilde sürmektedir. 

Dolayısıyla, tür içerisindeki çeşitlilik dahilinde, her zaman bazı bireyler diğerlerine göre ortamına daha uyumlu olacaktır. Burada anlaşılması gereken kilit nokta, kamuflajın mükemmel veya kusursuz olmayışıdır. Yazımızın en başında da belirttiğimiz gibi, görsel kareler olarak yakalanan ve fotoğraflanan örnekler, binlerce çekim arasından en gizli görünenlerinin seçilmesiyle ortaya çıkarılmaktadır; çünkü insanların ilgisini çeken budur. Ancak doğada bakacak olursanız, aynı bireyin iki farklı zamanda aynı başarıda kamufle olamadığını göreceksinizdir. Benzer şekilde, tür içerisindeki bireylerin tamamı da aynı kamuflaj başarısına sahip olamaz. Bazıları bir miktar daha başarılı iken, bazıları bir miktar daha başarısızdır.

Bunu, evrimsel sürecin uzun zamanına vuracak olursanız, kademeli olarak türlerin ortamlarına nasıl adapte olup, bu ortama göre evrimleştiklerini kolayca anlayabilirsiniz. Aslında bu durum, deneysel olarak da Endler Deneyi gibi deneylerde gösterilmiştir. Yeni ortamlara bırakılan türler, çok kısa sürede kamuflaj açısından farklı yönlere evrimleşerek, yeni ortamlara adapte olabilmektedirler. Aslında kamuflaj, uyum başarısı açısından çok güçlü bir baskı olduğundan, en hızlı evrimleşen özelliklerden birisidir. 

Dolayısıyla kamuflaj, türlerin aktif olarak yaptıkları bir durum değildir (bukalemun gibi örnekler hariç). Türler, bilinçli olarak ortama uyum sağlamazlar! Seçilim, türler üzerinde sürekli baskı yaratarak, onların nesiller içerisinde ortamlarına adapte olmalarını ve evrimleşmelerini sağlar. Dolayısıyla bir türün bilinçli olarak bir diğerine veya ortamına adapte olmasını düşünmek anlamsızdır ve gerçek dışıdır. Türler bunu bilinçli olarak yapmazlar ve yapamazlar da. Evrim, istekle ve arzuyla değil, hayatta kalma ve üreme başarısıyla gerçekleşir.

Aslında aktif kamuflaj da bundan çok farklı değildir. Daha uzun bir şekilde, bir foto-bilgi olarak paylaşabiliriz; ancak basitçe aktif kamuflajda olan, türün ortamdan aldığı bilgiye tepki göstermesidir. Yani tıpkı yüzünüze gelen bir yumruğa karşı gözlerinizi hızla kapatmanız gibi, aktif kamuflaj yeteneği olan hayvanlar da, çevrelerinden gelen uyarılara, renk değiştirerek tepki verirler. Basitçe, utandığınız zaman yüzünüzün kızarmasından çok farklı değildir bu durum. Sadece utanmanıza gerek yok, nefesinizi tutarak da, bilinçli olarak yüzünüzü kızartabilirsiniz. Bukalemunlarda olan, bunun bir adım ötesidir ve evrimsel sürecin kamuflaj ve duygusal sinyal açısından en önemli örneklerinden biridir.

Her iki durumda da, türün ortamına kamufle olacak şekilde evrim geçirmesi, evrim açısından hızlı olsa da azımsanacak veya küçümsenecek bir olay değildir. Çünkü fiziksel yapının değişmesi, beraberinde yüzlerce değişikliği sürükleyebilir. Yani bir tür, sürekli iki renk arasında değişiyor ve evrimleşiyor olsa bile, aynı renge tekrar döndüğünde, birebir aynı özelliklere sahip olmayabilir. 

Örneğin, bir güve ya da kelebek türü belli zaman dilimlerinde koyu, belli zaman dilimlerinde açık renkli olacak şekilde evrimleşebilir. Bunun sebebi çevresinin sürekli değişiyor olması olabilir. Ancak bu kelebek türü, nesiller içerisinde koyu renkten açık renge evrimleştikten sonra, koşulların eski haline dönmesinden ötürü tekrar koyu renge evrimleşirse, eski haline dönmüş demek değildir. Çünkü evrim, bu şekilde çizgisel ilerleyen bir olgu değildir. Evrimsel değişimler, beraberinde birçok beklenmedik değişimi getirebilir. Bunun sonucunda türler, birebir eski hallerine dönmüş gibi gözükseler de, yapısal ve davranışsal olarak tamamen farklı bir türe evrimleşmiş olabilirler. Bu ufak veya büyük değişimler, kademeli olarak birikerek, yeni türlerin, cinslerin ve hatta daha kapsamlı taksonomik grupların evrimleşmesiyle sonuçlanabilir. İşte bu sebeple, çevrenin değişimi ve türlerin buna nesiller içerisinde, kademeli olarak adapte olmaları evrimin ve türleşmenin itici güçlerinden biridir.

Yukarıda verdiğimiz mimikri türü evrimin de tek sebebi, karşılıklı evrim denen olgudur. Bir arada yaşayan ya da birbirleriyle ekolojik olarak ilişkili olan türlerin, birbirleriyle birlikte evrim geçirmesine karşılıklı evrim adını veriyoruz. Türler, bu süreç dahilinde av-avcı ilişkileri geliştirebildikleri gibi, yukarıda örneklerini verdiğimiz ortak savunma veya saldırı yöntemleri de geliştirebilirler. Yine, bu süreç bilinçli ve isteğe bağlı bir süreç değildir. Yani bir şahin gugukkuşu, bir şahine gidip "Gel beraber evrim geçirelim." demez. Ancak doğa, bu türler ekolojik olarak birbiriyle ilişkili olduklarından, ikisine ortak seçilim baskıları uygular. Bu sebeple türler, birbirleriyle ortaklaşa bir evrimsel süreçten geçerler. Bunun sonucunda tamamen farklı özellikler evrimleşebileceği gibi, yukarıdaki örnekler gibi ortak stratejiler de evrimleşebilir. Evrimin ne yöne doğru gideceğini ise, türler üzerine etki eden binlerce ve milyonlarca değişkenin bileşik etkisi belirler. Dolayısıyla şartlar birebir aynı olmadığı sürece, birebir aynı özellikler evrimleşmez. Aralarında mutlaka ayırt edici farklar bulunacaktır. 

İşte bu sebeple, benzer ortamlarda yaşayan hayvanlar, birbirleriyle tamamen alakasız da olsalar, birbirleriyle ortak özellikler evrimleştirebilirler (burada "evrimleştirmek"ten kasıt, türün bilinçli olarak bir özelliği var etmesi değil, doğal süreç içerisinde bir özelliğin evrimleşmesidir). Karalarda evrimleşen memelilerin bir kısmı (yunuslar, balinalar, vb. türler ve ataları) denizlere yeniden adapte olduklarında, balıklara benzer yüzgeçler ve kuyruklar evrimleşmiştir (bkz: Geri Evrim). Ne var ki buradaki amaç mimikri değil, benzer doğa koşullarından ötürü benzer yapıların ortaya çıkmasıdır. Yukarıda verdiğimiz örneklerdeyse, benzer özellikler evrimleştirmekten çok, birbirine benzemenin çeşitli evrimsel avantajları olduğu için bu özellikler evrimleşmektedir.

Bu konu üzerinde biraz düşünecek olursanız, kamuflajın evrimle olan ilişkisini anlayabilir ve buradan yola çıkarak tüm evrimsel süreçleri anlamlandırabilirsiniz.


Özet ve Sonuç

Uzun lafın kısası, kamuflajın evrimi oldukça klasik bir evrim örneğidir. Zaten Doğal Seçilim'den bahsederken verilen "Sanayi Devrimi'ne adapte olan biberli güve" örneği de, bu yüzden tipik bir örnektir. Görebileceğiniz üzere, biberli güveye yer bile vermeden, sadece kamuflajdan yola çıkarak binlerce evrim örneği saymak mümkündür.

Popülasyonlar içerisinde çok geniş bir desen, yapı, davranış, özellik çeşitliliği bulunur ve bu çeşitliliğe sürekli olarak yeni varyasyonlar, evrimin genetik mekanizmaları sayesinde dahil edilir. Bu özellik farklılıkları içerisinde, nesiller içerisinde en adaptif olanlar seçilir ve diğerleri elenir. Bu şekilde, evrim gerçekleşir. İşte kelebekler gibi genelde av konumunda olan türlerde, desenlerin farklılığından ötürü avcılarını bir anlık yanıltabilecek nitelikte olanlar da, binlerce ve milyonlarca yıldır seçilmektedir. Elbette, her tür, benzer sorunlara, benzer evrimsel çözümler üretememiştir; çünkü her popülasyonun genetik dağılımı ve üzerine etki eden faktörler birbirinden farklıdır. Ancak çoğu zaman, en azından kategorize edilebilecek kadar benzer çözümler evrimleştiği görülür. Bu açıdan bakıldığında, türlerin avcılarına benzer yapılar evrimleştirmeleri ve bu sayede bir anlık yanılgı yaratabilmeleri, evrimsel süreçle oluşamayacak bir özellik değildir (zaten bir özellik oluşabildiğine göre, evrimsel bir açıklaması olmak durumundadır).

Kamuflajla ilgili yapılabilecek bir çarpıtma, yazı içerisinde de değindiğimiz gibi, bu yapıların "kusursuz çalıştığı"na yönelik iddialardır. Halbuki bu, hayvanlar alemini hiç tanımamaktan kaynaklanır. Bu yanıltıcı kamuflaj ve desenler asla kusursuz çalışmaz; hatta çoğunlukla başarısız olunur. Üstelik farklı bireylerin farklı desenlerini incelediğinizde, bireyden bireye çok ciddi farklılıklar olduğunu ve örneğin, bu örnekte desenlerin bir baykuş gözüne birebir benzemediğini, arada net farklılıklar olduğu görülür. Ancak buna rağmen, bu özelliklere sahip olanlar, hiç sahip olmayanlara göre avantajlı konumda kalmış ve bugüne kadar seçilmişlerdir. Dolayısıyla, bu yapıların evrimsel açıdan analizi oldukça net olarak bilinmektedir.

Öyle ki, Vladimir Nabokov'un yazdığı bir makalede, bir türün avcısını taklit etmenin, o avcıdan korunmak için geliştirilebilecek diğer tüm yöntemlerden daha verimli ve masrafsız olduğu, bu sayede bu tür evrimsel değişimlerin çok daha muhtemel olduğu aktarılmaktadır. 

Umuyoruz kamuflajın ve evrimin nasıl gerçekleştiğini biraz daha derin olarak anlamanızı sağlayan bir yazı olmuştur.

Saygılarımızla.

Yazan: ÇMB (Evrim Ağacı)

Kaynaklar ve İleri Okuma:
  1. Horned Lizards
  2. WWF
  3. Nature
  4. Bioscience Explained
  5. MarineBio
  6. Stanford Üniversitesi
  7. Smithsonian Institute
  8. Neotropical Ichtyology
  9. Still, J (1996). Collins Wild Guide: Butterflies and Moths. HarperCollins. p. 158.
  10. Barbosa, A; Mathger, LM; Buresch, KC; Kelly, J; Chubb, C; Chiao, C; Hanlon RT (2008). "Cuttlefish camouflage: The effects of substrate contrast and size in evoking uniform, mottle or disruptive body patterns". Vision Research 48 (10): 1242–1253. doi:10.1016/j.visres.2008.02.011. PMID 18395241.
  11. Roosevelt, Theodore (1911). "Revealing and concealing coloration in birds and mammals". Bulletin of the American Museum of Natural History 30 (Article 8): 119–231.
  12. Mitchell, G; Skinner, JD (2003). "On the origin, evolution and phylogeny of giraffes Giraffa camelopardalis". Transactions of the Royal Society of South Africa 58 (1): 51–73. doi:10.1080/00359190309519935.
  13. Sherbrooke, WC (2003). Introduction to horned lizards of North America. University of California Press. pp. 117–118. ISBN 978-0-520-22825-2.
  14. Wierauch, C (2006). "Anatomy of disguise: camouflaging structures in nymphs of Some Reduviidae (Heteroptera)". American Museum Novitates (3542): 1–18
  15. Srinivasan, MV; Davey, M (1995). "Strategies for active camouflage of motion". Proceedings of the Royal Society B 259 (1354): 19–25. doi:10.1098/rspb.1995.0004.
  16. Mizutani, AK; Chahl, JS; Srinivasan, MV (5 June 2003). "Insect behaviour: Motion camouflage in dragonflies". Nature 65 (423): 604. doi:10.1038/423604a.
  17. Kiltie, Richard A. (January 1998). "Countershading: Universally deceptive or deceptively universal?". Trends in Ecology & Evolution 3 (1): 21–23. doi:10.1016/0169-5347(88)90079-1.
  18. King, R. C.; Stansfield, W. D.; Mulligan, P. K. (2006). A dictionary of genetics (7th ed.). Oxford: Oxford University Press. p. 278. ISBN 0-19-530762-3.
  19. Ritland, D. B. (1995). "Comparative unpalatability of mimetic viceroy butterflies (Limenitis archippus) from four south-eastern United States populations". Oecologia 103 (3): 327–336. doi:10.1007/BF00328621.
  20. Jouventin, P.; Pasteur, G.; Cambefort, J. P. (1977). "Observational Learning of Baboons and Avoidance of Mimics: Exploratory Tests". Evolution 31 (1): 214–218. doi:10.2307/2407558.
6 Yorum