Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Yaş Termometre Sıcaklığı Nedir? İklim Krizi, Terleme Becerimizi Nasıl Etkileyecek?

Yaş Termometre Sıcaklığı Nedir? İklim Krizi, Terleme Becerimizi Nasıl Etkileyecek?
14 dakika
3,315
  • Klimatoloji (İklimbilim)
  • Evrimsel Fizyoloji

Hava sıcaklığı sadece 35-40 dereceyken bir insan, sıcaklık nedeniyle ölebilir mi dersiniz? Bu oldukça sıcak bir yaz gününde deneyimlediğiniz sıcaklıktır. İklim krizi büyüdükçe, bu sıcaklıklar birçok ülkede eskiden anormal sayılırken, şimdi "mevsim normali" haline gelmeye başladılar. Ama yine de bu türden bir sıcaklığın sizi öldürmeyeceğini düşünebilirsiniz. Elbette herkes, Güneş altında saatlerce yatacak olursa hastalanabileceklerini bilirler, ama bu tür ekstrem durumlar haricinde bu kadarcık bir sıcaklığın öldürücü olmasını beklemezsiniz. Eğer böyle düşünüyorsanız bu, büyük bir hata olur.

Bir insanın ölmesi için illa kaynar suya veya ekstrem viral hastalıklarda olduğu gibi vücut sıcaklığının 42-43 derece ateşin üzerine çıkması gerekmez. Doğru şartlar sağlanırsa, 35-40 derece sıcaklıkta bile ölebilirsiniz. Ve bu tür olayları henüz pek duymuyor olsak da, pek yakında duymaya başlayacağız. Üstelik bu ölümler, Güneş'in kavurucu etkisi nedeniyle olmayacak. İnsan fizyolojisinin evrimleşmediği bir duruma maruz kalmasından kaynaklanacak.

Bu Reklamı Kapat

O günler geldiğinde, hava sadece 35-40 derece bile olsa sokağa çıkamayacağız veya sahil kenarına gidemeyeceğiz. Gidenler, belki de sadece birkaç saat içinde ölecekler. Yani iklim değişiminin neden olduğu 1-2 derecelik ortalama sıcaklık artışı, hiç aşina olmadığımız yeni terimlerle tanıştıracak. Bu nedenle biz de bu yazımızda sizleri bu önemli terimlerle tanıştırmak ve bazı uyarılarda bulunmak istiyoruz. Böylece en azından Evrim Ağacı ailesi, hiç alışık olmadığımız bir geleceğe hazırlık yapmaya başlayabilir. Çünkü son birkaç yılda, bu geleceğin ayak seslerini artık iyice duymaya başladık.

Terleme ve Termoregülasyon

Ter Bezleri ve Kıllar

Sıcakkanlı olan memeli hayvanların vücut sıcaklıklarını sabit tutabilmek için sahip oldukları en önemli adaptasyon ter bezleridir. Aslında kıllar da sıcaklığı sabit tutmak için faydalıdır; ama ter bezleri çok daha geniş bir aralığa hükmedebilen, çok daha hızlı bir serinleme yoludur. Bu sayede uzun mesafelerde göç edip, av peşinde saatlerce koşan atalarımıza müthiş avantajlar sağlamıştır. Ayrıca bildiğimiz bir gerçek şu: Anatomik yapıları gereği, kıllar ile ter bezleri bir arada pek iyi bir şekilde bulunamazlar; ya biri ya da diğeri bulunmalıdır. Hatta bu nedenle şempanzelerin bize göre daha az sayıda bulunan ter bezleri, kılların en seyrek olduğu yüz ve avuç içi gibi yerlerde bulunur.[26] Yani evrimsel tarihimizde ter bezlerimiz ön plana çıktıkça, kıllarımız seyrelmiştir.[27] Ve işte bu yüzden primatların çıplak maymunu, biziz.

Bu Reklamı Kapat

Kıllar ve Ter Bezleri
Kıllar ve Ter Bezleri
Temperature

Ter Bezleri Nasıl Çalışır?

Ter bezlerinin nasıl çalıştığını anlamak, gelecekte ne tür risklerle yüzleştiğimizi anlamak açısından çok önemlidir: Ortam sıcaklığı artar da vücudunuza yüksek ısı girişi olursa, koşu gibi fiziksel bir faaliyet gösterirseniz ve metabolizmanız hızlanırsa, utanma veya kızgınlık gibi vücut sıcaklığınızı artıran bir duygu yaşarsanız veya hastalanma sonucu ateşiniz çıkıp vücut sıcaklığınız artarsa, metabolizmanızın düzgün çalışabilmesi ve enzimlerinizin parçalanmaması için sıcaklığınızın sabit tutulması gerekir.[7] Çünkü biz insanlar, memeli hayvanlarız, dolayısıyla tüm memeliler gibi biz de sıcakkanlıyız.

İşte bu uyaranlar olduğunda ve derinize gömülü termoreseptörler sıcaklık değişimini algıladığı anda, beyninizin hipotalamus bölgesine bir dizi sinyal gönderilir.[8], [11] Bu bölge, vücuttan gelen sıcaklık bilgisini işler ve gerek görürse ter bezlerini ateşleyecek sinyalleri üretir.[10] Bu tetiklenme sonucunda, vücudunuzda milyonlarcası bulunan ter bezlerinizde bir takım biyokimyasal değişimler yaşanır.[9], [25] Bu değişimlerin en önemli sonucu, ter bezi hücrelerinizin hücre dışındaki iyon konsantrasyonunu artırmasıdır.

Ter Bezleri Nasıl Çalışır?
Ter Bezleri Nasıl Çalışır?
Temperature

Hücre dışında iyon artınca, hücre içindeki su buraya hücum etmeye başlar ve ter bezlerinizin içinde su birikir.[12], [13], [14] Bu su miktarı, tıpkı bir kuyunun dolması gibi, belli bir seviyeye ulaşınca, derinizin yüzeyinden de görebileceğiniz su damlacıkları belirir.[6] İşte terleme dediğimiz şey bundan ibarettir. O suyun içinde bir miktar iyon da bulunduğu için genelde ter, tuzlu bir tada sahip olur. 

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Terin Buharlaşması

Bu suyun kendisinin salgılanmasının tek başına hiçbir faydası yoktur. Önemli olan, o suyun buharlaşmasıdır.[15] Çünkü suyun buharlaşabilmesi için ısı alması gerekir. Bu ısının da ana kaynağı, vücudunuzdur. Ter damlacıkları buharlaştıkça, vücudunuzdan ısı emerler ve böylece siz serinlersiniz.[16] Üzerinize su döktükten, duşa veya denize girip çıktıktan sonra serinleme hissinizin nedeni de budur. Su buharlaştıkça, siz serinlersiniz.

Ancak su, her ortamda buharlaşamaz. Şunu çok iyi anlamak gerekir: Su, buharlaşınca "yok olmaz".[17] Su buharı olarak, yani bir gaz olarak atmosfere karışır. Ama her akışkanın içinde barındırabileceği her molekülün bir sınırı vardır. Buna, "doygunluk" denmektedir.[18] Yani siz, atmosfere sonsuz miktarda su buharı veremezsiniz. Atmosferin taşıyabileceği su kapasitesi sınırlıdır. İşte atmosferde herhangi bir anda bulunan su miktarına "nem" diyoruz.

"Hava sıcak değil de nem çok nem." dediğinizde söylediğiniz şey, işte havadaki bu suyun miktarıdır.[19] Nem çok olduğunda, atmosfer sizin derinizdeki suyu daha fazla kabul edemez.[20] Bu nedenle istediğiniz kadar terleyin, serinlediğinizi hissedemezsiniz, çünkü teriniz düzgün buharlaşamamaktadır. İşte bu yüzden çok nemli bir yerde yaşıyorsanız, kan ter içinde kalsanız bile sıcaktan piştiğinizi hissedersiniz. Çünkü teriniz, görevini yeterince iyi yapamaz.

Elbette bu nemin seviyeleri vardır. En ekstrem durumdan başlayalım: Eğer havada %100 nem varsa, yani 1 damla bile su kabul edemeyecek bir noktadaysa, mutlak doygunluğa ulaşmış haldedir. Genelde atmosfer bu kadar bir durumda bulunmaz, çünkü en ufak sıcaklık düşüşüyle birlikte havadaki o aşırı nem yoğunlaşarak yere düşmeye başlar. İşte yağmur dediğimiz şey de budur.[22] Bu çok soğukta olursa, o su molekülleri yere düşene kadar kristalleşirler. O zaman da kar yağdığını söyleriz.[23] Eğer damlanın kendisi tamamen donarsa, o zaman dolu yağar.[24] Ama hepsinde olan, suyun yer veya vücudunuz ile atmosfer arasındaki hareketinden ibarettir. Buna da "su döngüsü" adı verilmektedir.[21]

Sıcaklık ve Ölçümü

İşin diğer ayağındaysa sıcaklık vardır. Yani bir ortamdaki havanın tutabileceği nem miktarını belirleyen en önemli faktör sıcaklıktır.

Bu Reklamı Kapat

Kuru Termometre Sıcaklığı Nedir?

Sıcaklığı elbette termometreyle ölçeriz, ama bunu yapmanın birkaç yolu vardır. Ayrıca ölçtüğümüz sıcaklığı yorumlamanın da birkaç yolu vardır: Siz bir termometreye baktığınızda, ortam sıcaklığının o termometre içindeki sensörü veya kimyasalı ne kadar etkilediğini ölçmüş olursunuz. Mesela cıvalı termometrelerde, ortam sıcaklığı arttıkça cıva genleştiği için hacmi artar ve o termometrenin ne kadarını doldurduğu değişir. Siz de buna bağlı olarak sıcaklığı ölçmüş olursunuz. Eğer sıcaklık düşerse, cıva da büzüşür ve seviye de düşer.

Termometre Anatomisi
Termometre Anatomisi

Ama bu ısı kazancı veya kaybı büyük oranda, cıvanın biriktiği ampulde olmaktadır. Bu yüzden İngilizcede buna "kuru ampul sıcaklığı" veya "gerçek ortam sıcaklığı" denmektedir.[28] Çünkü çevrenin sıcaklığını ölçmenizi sağlayan ısı transferi, o ampul yüzeyinde yaşanmaktadır ve o ampul, kelimenin gerçek anlamıyla "kuru"dur. Birazdan neden böyle dendiğini daha iyi anlayacaksınız. Ama örneğin haberlerde köşede yazan, hepimizin aşina olduğu sıcaklık da budur. Bu sıcaklık, bir şehrin veya ülkenin farklı yerlerinde, bu şekilde (ve tabii daha hassas termometrelerle) ölçülen kuru ampul sıcaklığıdır. 

Hissedilen Sıcaklık (Isı Endeksi) Nedir?

Hissedilen sıcaklık, bir bölgedeki sıcaklık ve nemin bir arada değerlendirilmesiyle elde edilen bir sıcaklık değeridir.[29] Buna bilimde "ısı endeksi" de denmektedir. İşte "Nem çok nem!" dediğinizde kastettiğiniz şey, havanın gerçekte olduğundan çok daha sıcak olduğunu hissetmenizdir.

Örneğin kuru ampul sıcaklığı ile ölçülen havanın 32 derece olduğu bir yerde, hissedilen sıcaklığın da 32 derece olması için, nemin %30 civarında olması gerekir. Eğer nem %0 ise, hissedilen sıcaklık 32 derece değil de 29 derece olacaktır. Eğer nem %50 düzeyindeyse, hissettiğiniz sıcaklık 35 dereceye fırlar. %100 nemde, o aynı 32 dereceyi, 56 derece gibi algılarsınız.

Bu Reklamı Kapat

Hissedilen Sıcaklık Tablosu
Hissedilen Sıcaklık Tablosu

Yani bir ortamın "kuru ampul sıcaklığı" pek bir bilgi vermez. Biz insanlar için önemli olan, "hissedilen sıcaklığın" ne olduğudur. Çünkü birazdan detaylarını göreceğimiz ısı şoku gibi sorunlar yaşayıp yaşamayacağınızı belirleyen şey, bu sıcaklıktır.[30]

Yaş Ampul Sıcaklığı Nedir?

Ama bundan daha iyisini de yapabiliriz. Bunun ilk adımı, kuru ampul sıcaklığından uzaklaşmak ve daha gerçekçi bir model geliştirmektir. Örneğin termometremizin ısı alışverişi olan "ampul" kısmına ıslak bir bez sararsak, bu termometre artık ortam sıcaklığını değil, ıslak bezin ortam ile etkileşirken buharlaştırdığı suyun ısı kaybını ölçecektir. Tıpkı vücudunuz terlediğinde olduğu gibi... Böylece insanlar için çok daha anlamlı bir sıcaklık sonucu elde edebiliriz.

Dahası, az önce anlattığımız "hissedilen sıcaklık" ölçümleri gölgede yapılır. Halbuki insanlar nadiren dışarıda gölgede iş yaparlar. Eğer sıcaklığın üzerimizdeki gerçek etkisini merak ediyorsak, Güneş'in altındayken vücudumuzun tepkisini ölçmemiz önemlidir. İşte ortam sıcaklığını, ampulü ıslak bezle sarılmış bir termometreyle ve gölgede değil de Güneş altında ölçerseniz, "yaş ampul sıcaklığı" isimli bir olguyu ölçersiniz.

Buradaki kritik detay şudur: Ortam %100 nemliyse, ıslattığınız bezdeki su buharlaşamaz ve ıslak termometreniz de kuru ile aynı sıcaklığı okur. Ama su buharlaşabilirse, termometremizin de sıcaklığı kuru versiyona göre daha düşük olacaktır, çünkü buharlaşmaya ısı kaybediyor olacaktır.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Resimlerle Düşünen Kız: Dr. Temple Grandin’ın Hikâyesi

Küçük Temple’a otizm teşhisi konulduğunda, herkes, bir gün konuşabilecek mi diye merak ediyordu. Ama küçük kız, onun eşsizliğine inanan insanların desteğiyle çok daha fazlasını yaptı ve çağın muhteşem bilim insanları arasına katıldı. Eşsiz bir hayvan bilim uzmanı ve otizm aktivisti olan Dr. Temple Grandin’ın ilham verici hikâyesini anlatan bu kitap daha fazlasını merak edenler için biyografi, tayin edici olayları gösteren zaman çizelgesi ve Temple’ın küçük okurlara yazdığı nottan oluşan ek bir bölüm de içeriyor.

  • Yazar: Julia Finley Mosca
  • Çizer: Daniel Rieley
  • Çevirmen: Ferhat Sarı
  • Yayın Tarihi: Ocak 2022
  • Baskı Sayısı: 1. Baskı
  • Sayfa Sayısı: 48
  • Cilt Tipi: Karton Kapak
  • Kağıt Cinsi: Kitap Kağıdı
  • Boyut: 22 x 22 cm
  • ISBN: 9786057050946
Devamını Göster
₺40.00
Resimlerle Düşünen Kız: Dr. Temple Grandin’ın Hikâyesi

Belki yavaş yavaş nereye varmaya başladığımızı görüyorsunuzdur: Acaba vücudumuzdaki terin buharlaşamayacağı şartları oldukça düşük sıcaklıklarda sağlayabilir miyiz? 

Yaş Küresel Ampul Sıcaklığı Nedir?

Bu soruyu yanıtlamadan önce, bir detayı daha aradan çıkarabiliriz: Bizim ortam ısısıyla etkileşimimizi belirleyen tek şey sıcaklık ve nem değildir. Rüzgarın varlığı ve hızı, Güneş'in geliş açısı, havadaki bulutların sıklığı ve sağladığı geçici gölge ve fiziksel aktiviteye bağlı ürettiğimiz iç ısı... Tüm bunlar, bizlerin ısı kaybı üzerinde etkisi olan faktörlerdir. İşte tüm bunları işin içine katan ve "evrensel bir sıcaklık ölçütü" olma iddiasında bulunan bir metriğe, "Yaş Ampul Küresel Sıcaklığı" (İng: "Wet Bulb Globe Temperature" veya kısaca "WBGT") adı verilir.[2] Bu sıcaklık, 3 faktörden oluşur ve şöyle bir formüle sahiptir:[4]

WBGT=0.7Tw+0.2Tg+0.1Td\LARGE{\text{WBGT}=0.7T_w+0.2T_g+0.1T_d}

Bu hesaplamada:

  • TwT_w, sıcaklık ve nemi gölgede ölçen yaş termometre sıcaklığıdır.
  • TgT_g, siyah bir küre içinde sıcaklık ölçümü yaparak radyasyon yoluyla ısı transferini sıfırlamayı hedefleyen bir sıcaklık ölçütüdür. Yaş termometre sıcaklığını daha da gerçekçi kılan faktör budur.
  • TdT_d, hepimizin aşina olduğu kuru termometre sıcaklığıdır.

Bu sıcaklıklar, Celcius veya Fahrenheit cinsinde olabilir ve eğer iç mekanda ölçüm yapılıyorsa, TdT_d terimi sıfır olarak alınabilir. Ama ne olursa olsun bu sıcaklık, bizim hangi şartlarda hayatta kalıp kalamayacağımızı belirleyen kritik bir sıcaklıktır. Çünkü Yaş Ampul Küresel Sıcaklığı, sizin gerçek dünyada deneyimleyeceğiniz sıcaklıkla kabaca aynı şeyi ölçer.

Terimiz Buharlaşmazsa Ne Olur?

Şimdi bir düşünün: Çevresel şartlar öyle bir duruma gelsin ki, yaş ampul küresel sıcaklığı ölçen termometreniz, sıradan kuru termometrenizle birebir aynı şeyi göstersin ve ıslak beze veya rüzgara rağmen sıcaklık hiçbir şekilde değişmesin.

İşte burada bir sıkıntı var demektir. Çünkü terleyerek ıslanıyorsunuz, rüzgar vb. faktörler de serinlemenizi hızlandırıcı etki yapıyor, ama sıcaklığınız bir türlü düşmüyor. Böyle bir ortamda, vücudunuz ne yaparsa yapsın, sıcaklığınızı düşüremeyeceksiniz. Tam tersine, sıcaklığınız artar, çünkü ortam sıcak diye metabolizmanız durmaz.[39] Bir yandan ısı üretmeye devam edecektir ama siz, o ısıyı artık dağıtamazsınız. Buna, hipertermi diyoruz.

Vücut sıcaklığınız arttıkça, enzimleriniz parçalanmaya başlar ve metabolizmanız bozulur. Sıcaklığınız 40 dereceyi geçtiğinde, baş ağrıları, baş dönmesi ve kafa karışıklıkları başlar, çünkü beyniniz iflas etmeye başlamıştır. Güneş çarpması denen olayın ilk belirtileri bunlardır.[38] Eğer hemen hastaneye kaldırılmazsanız, nöbet geçirmeye başlarsınız, iskelet kaslarınız parçalanmaya başlar ve böbrekleriniz iflas eder. Eğer müdahale edilmezse, sadece birkaç saat içinde de ölürsünüz.[5]

İklim Krizi, Bir Terleyememe Krizi Yaratacak!

İşte iklim krizinin gelecek yıllarda bizi sınayacağı bir diğer problem budur. Ve bu, şimdiden başlamıştır. Türkiye'de haberlerde pek duyulmamış olsa da 2021 yılında Kanada'da Haziran ayında inanılmaz bir sıcak dalgası yaşandı; rekor sıcaklıklar görüldü. Bu sıcak dalgası sırasında, Dünya'nın en gelişmiş ülkelerinden biri olan Kanada'da, yaklaşık 720 kişi, sadece 1 hafta içinde sıcaklık nedeniyle öldü.[37] Bu, normalde olanın 3 katıydı.

İşte sorun da buradadır: Bu olayın yaşanması için, hava sıcaklığının illâ 50-60 derece olması gerekmez. Yaş ampul sıcaklığı 35 derece olduğunda, insanlar artık ter yoluyla serinleyemez.[30] Bu, sadece 35 derecede olur! Bunu sağlayan şartlarda, vücut sıcaklığınızı kontrol edememeye başlarsınız ve bu sıcaklığa ulaşmak, çok ama çok basittir:

Bu Reklamı Kapat

  • %35 nemli bir şehirde termometreler 50 dereceyi gösterdiğinde, yaş ampul sıcaklığı 35 derece olur
  • Eğer nem oranı %50 ise, aynı limite 45 derecede; nem %75 ise sadece 40 derecede ulaşırız. 

Fizyolojik Bir Yıkım

Bundan ilk etkilenecek olan ülkeler, ekvator kuşağı ve onun 20 derece kuzey ve güney enlemindeki ülkelerdir.[34] Çünkü buralarda nem oranları ve sıcaklık halihazırda çok yüksektir. Sonra yavaş yavaş daha kuzey ve daha güney enlemler de bu sorunlarla yüzleşecektir.

Ayrıca illâ yaş termometre sıcaklığının 35 derece olması şart değildir. Buna yakın değerlerde de insan sağlığı tehlikeye girecektir. Özellikle de savunma sistemi zayıf, yaşlı ve hasta kişiler çok kolay bir şekilde öleceklerdir, çünkü termoregülasyon, yani ısı dengesinin bozulması, savunma sistemini doğrudan etkiler. Örneğin ABD Ordusu, Yaş Ampul Küresel Sıcaklığı'na bağlı olarak farklı bayrak renkleri kullanmaktadır. Bu bayrağın rengi, bu sıcaklık 32.2 dereceyi aştığı anda siyaha döner ve buna özel eğitim almış personel haricindeki tüm personelin fiziksel aktivitesi sınırlandırılır (benzer bir metriği Georgia Üniversitesi kendi atletleri için kullanmaktadır):[1], [3]

Yaş Ampul Küresel Sıcaklığı Risk Haritası
Yaş Ampul Küresel Sıcaklığı Risk Haritası

Daha önceden de anlattığımız gibi, insanlar 1.5-2 derece sıcaklık artışının ortalama olduğunu pek idrak edemezler. Bir gezegenin ortalama sıcaklığının 2 derece artması, bazı yerlerde en yüksek sıcaklıkların 15-20 derece artması anlamına gelebilmektedir.[36] Ayrıca ekstrem hava olayları da çoğaldıkça, yaş termometre sıcaklığının 35 derecelik limitine çok daha kolay erişeceğiz ve hatta geçeceğiz.

Anne babalarımızı düşünün. Dede ve ninelerimizi... Bu kişilerin ve hatta gençlerin bile dışarı çıkması mümkün olmayacak. Çıkanlar kısa bir süre içinde hastalanacak ve hatta ölecek.[33] Bu öyle hemen olmayacak tabii, öncelikle her yaz daha fazla sıcaklık nedenli ölüm göreceğiz.[32] Sonra bunlar yıllar içinde sıradanlaşacak ve daha ekstrem olaylara da alışmaya başlayacağız. Belki belli günlerde sokağa çıkma yasakları gelecek. İnsanlar yazın tatil yapamayacakları için, okulların yazın yapılması gerekecek belki; belki yatılı okullar ve yeni dijital teknolojilere muhtaç kalacağız, çünkü insanları bir yerden bir yere sağlıklı bir şekilde götürmek zorlaşacak. Buna yönelik yeni inovasyonlar gerekecek, teknolojimiz ve kültürümüz buna göre şekillenecek. Ve bu, iklim krizinin ufacık bir boyutundan ibaret. Gezegenimiz ısındıkça, her şey ama her şey değişecek.

Bu Reklamı Kapat

Sosyolojik Bir Yıkım

Bazen bunu duyanlar, "Aman canım ne olacak, klimalı binalarda kalırız, olur biter." diyorlar. Herkes sizin gibi şanslı olmayabilir. Birçok işçi, Güneşli günlerde dışarıda çalışmak zorunda, çünkü hayatta kalmalarının tek yolu bu. Ama hayatta kalmak için işe gitmek, ironik bir şekilde ölüm riskini katlayarak artırmak demek olacak. Yani bir ölüm yoluyla diğer ölüm yolu arasında tercihte bulunmak zorunda kalacaklar.

Bunun sosyolojik ve ekolojik çalkantıları oldukça derin olacaktır.[31] Dediğimiz gibi, bu, iklim krizinin sadece bir boyutudur. Diğer sorunlarla birleştiğinde bu terleyememe krizi, önü alınamaz problemlere dönüşebilir. Tıpkı orman yangınları gibi, tıpkı yükselen su seviyeleri gibi, tıpkı kıta içlerine göç hareketleri gibi, tıpkı besin zincirlerinin parçalanması, ekosistemlerin çökmesi gibi, tıpkı daha şiddetli fırtınalar, hortumlar, kasırgalar, tsunamilerde gördüğümüz gibi...

Sonuç

Şu anki hızımızla, 1.5-2 derece artışı geçtim, 3-4 derecelik ortalama sıcaklık artışı yönünde ilerliyoruz.[35] Bunu tek başımıza, sadece bir grup veya ülke olarak tersine çevirmemiz imkansız. Tek bir kişiden tüm dünyaya kadar her kademede çok fazla ve çok zorlu görevler düşüyor.

Ama pandemide en temel gerçeklerde bile anlaşamayan insanlık, böylesi büyük ve uzun dönem bir problemde ortak bir zemin sağlayabilecek mi... Bilmiyoruz. Ve bu bilinmezlik sizi ürkütmüyorsa ve buna kafa yormuyorsanız, etrafınıza bir bakmanızı öneririz.

Evimiz yangın yeri ve biz, olaylara sadece seyirci kalmaktayız. Halbuki gidişatı değiştirebilecek tek tür var: İnsanlık.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 12
  • Korkutucu! 8
  • Muhteşem! 6
  • Bilim Budur! 4
  • İnanılmaz 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 10/08/2022 08:48:55 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10822

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Gün
Modern
Evrimsel
Evrim Kuramı
Biyoloji
Hayvanlar Alemi
Güve
Beslenme Bilimi
Sosyal Medya
Sars-Cov-2
Diyabet
Nöron Hücresi
Mühendislik
Araştırma
Astronomi
Onkoloji
Balıklar
Obezite
Diş Hekimliği
Arkeoloji
Goril
Ara Geçiş Türleri
Kilo
Antropoloji
Kan Hastalıkları
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.