Korelasyon ve Nedensellik: İki Değişken Arası İlişki (Korelasyon), Nedensellik Anlamına Gelmez!

Anlamsız Korelasyonlar: Havuza Düşerek Boğulma İhtimaliniz, Nicholas Cage'in Rol Aldığı Film Sayısı ile İlişkili Olabilir mi?

Korelasyon ve Nedensellik: İki Değişken Arası İlişki (Korelasyon), Nedensellik Anlamına Gelmez!
Anlamsız korelasyonlara bir örnek...
Tyler Vigen
5 dakika
24,342 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Gerçek anlamda bilimsel tartışmalara giren veya akademik araştırmalar yürüten kişilerin mutlaka ama mutlaka karşılaştıkları, daha önemlisi karşılaşmak zorunda oldukları bir cümledir: Korelasyon, (her zaman) nedensellik belirtmez!

Bir diğer deyişle, iki değişken arasında doğrusal bir ilişki olması (biri düzenli artarken veya azalırken, diğerinin de düzenli olarak artması veya azalması), ikinci değişkende gördüğümüz değişimin sebebinin birinci değişkenin değişimi olduğu anlamına gelmez.

Yine karmaşık oldu... Bir örnek vererek, biraz daha basitleştirelim: Diyelim ki, Kuzey Anadolu illerinde balıkçılık faaliyetleri 2010-2016 yılları arasında %100 oranında artmış olsun. Yine diyelim ki, aynı tarih aralığında (2010-2016 arasında) Çin Halk Cumhuriyeti sınırlarındaki hava kirliliği miktarı da %100 oranında artmış olsun. Bu durumda, Türkiye'deki balıkçılık faaliyetlerindeki artışın, Çin Halk Cumhuriyeti'ndeki hava kalitesinin kötüleşmesinin nedeni olduğunu söyleyebilir miyiz?

Hayır, elbette ki sadece bu verilere bakarak söyleyemeyiz. Evet, ikisi arasında bir ilişki bulunmaktadır. Ancak bu doğrusal ilişki, arada bir nedensellik (neden-sonuç ilişkisi) olduğu anlamına gelmez! Çin'deki hava kalitesinin kötüleşmesinin nedeni, Çin'in gelişmesine bağlı olarak ülkede faaliyet gösteren fabrika sayısının artması olabilir. Ve muhtemelen öyledir de... Ancak unutmayın, bu nedensellik ilişkisi ispatlanmadan, nedenin bu fabrikalar olduğunu bile iddia edemeyiz!

Reklamı Kapat

Benzer şekilde, Evren içerisindeki olay, olgu ve süreçlere yönelik yeterince veri toplarsanız, tamamen alakasız olay, olgu ve süreçler arasında ilişkiler tespit etmeniz kaçınılmaz olacaktır. En tepedeki örneği ele alalım: Nicholas Cage'in rol aldığı filmlerin sayısı ile, havuza düşerek boğulan insan sayısı arasında bir ilişki var gibi gözükmektedir. Her iki değişken de bir arada artmakta ve bir arada azalmaktadır. Bu durum, insanların havuzda boğulmasının nedeninin Nicholas Cage'in filmlerde rol alması olduğunu iddia etmemiz için yeterli midir? Elbette hayır!

Bu tür ilişkilere anlamsız ilişki (İng: "spurious correlation") adı verilmektedir. Bir unsurun bir sonucun nedeni olabilmesi için, o unsur ile o sonuç arasında takip edilebilir bir etkileşim olmalıdır. Nicholas Cage'in rol aldığı film sayısı (veya filmlerin kendisi), havuz kenarında zaman geçirmeyi teşvik edici bir doğada olsaydı, belki havuzda boğulmaların nedeni (veya nedenlerinden biri) olabilirdi. Ancak eğer ki böyle bir etkileşim tespit edilemezse, iki değişken arasındaki ilişki tamamen tesadüf eseri oluşmuştur denebilir; dolayısıyla bu ikili arasındaki ilişki, "anlamsız" bir korelasyondur. Çok daha fazla sayıda anlamsız korelasyonu, Tyler Vigen'in "Anlamsız Korelasyonlar" sitesinde bulabilirsiniz.

Tabii ki iki değişken arasında doğrudan bir ilişki olmasına rağmen, söz konusu ilişki herhangi bir anlam ifade etmiyor da olabilir. Benzer şekilde, aradaki ilişki ters de kurulmuş olabilir; bu nedenle de bir anlamsız ilişki doğuyor olabilir. Yukarıdaki doğum günü örneği, bunu güzel bir şekilde göstermektedir.

Daha uzun yaşayanların, daha fazla sayıda doğum günü kutlaması son derece anlamlıdır; sonuçta "doğum günü" dediğimiz kavram, yalnızca yaş alma ile mümkün olmaktadır. Dolayısıyla daha uzun yaşamanın nedeni doğum günü kutlamalarının sayısının artması değildir; tam tersine, doğum günü sayısının artma nedeni daha uzun yaşamaktır; eğer daha uzun yaşamasaydınız, kutladığınız doğum günü sayısı da artamazdı. Yani burada gördüğümüz hatalı neden-sonuç ilişkisi kurmaktır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bilim Neden Bu Kadar Güçlü?

Şimdi bilimin neden bu kadar güçlü olduğunu anlıyorsunuzdur diye umuyoruz. Bilimin işi korelasyonları bulmak değildir; nedenselliği ortaya çıkarmaktır. Hiçbir bilimsel amacınız olmaksızın da veriler toplayabilir ve iki veri arasında ilişki kurabilirsiniz; ancak bunun bilimsel ilerlemeye pek bir katkısı olmayacaktır. Önemli olan, o ilişkiler arasından nedensel olanları tespit etmek ve bunlar üzerinden hipotezler geliştirip, bunları sınayıp, teoriler inşa ederek gerçeğin doğasına yönelik açıklamalar geliştirebilmektir (ve bunu yaparken eski teorileri de sınamak ve gözden geçirmektir). Bilim, budur!

Bu, kuşkusuz ki aralarında zamansal bir ilişki olan iki değişkenin birbiriyle öyle veya böyle ilişkili olduğunu söylemekten çok daha fazlasıdır; çok daha fazla çaba ve emek gerektirir. Günlük yaşantınızda, A olayının B olayından önce yaşanmış olmasını, A olayının B'nin nedeni olduğunu düşünmeniz için yeterli olabilir. Buna mantıkta post hoc ergo propter hoc mantık hatası adını vermekteyiz. Meali: "X, Y'den sonra oldu, dolayısıyla X'in nedeni Y'dir" mantık hatası... Aralarında zaman ilişkisi olan olayların, aynı zamanda nedensellik ilişkisi de olduğunu varsayma hatası...

The New England Journal of Medicine dergisinde yayınlanan bir araştırma da buna güzel bir örnek teşkil ediyor. Araştırma sonuçlarına göre, Nobel Ödülü alma sıklığı ile çikolata tüketimi arasında bir doğrusal ilişki tespit edilmiştir. Yani bir ülkede 10 milyon kişiye düşen Nobel Ödülü sayısı ile kişi başına düşen çikolata miktarı arasında bir ilişki gösterilmiştir. Elbette ki bu, "Daha fazla çikolata yemek, daha fazla Nobel Ödülü alınmasını sağlar." dememiz için, yani iki değişken arasında bir neden-sonuç ilişkisi kurmamız için geçerli olsa da, yeterli bir sebep değildir.
The New England Journal of Medicine dergisinde yayınlanan bir araştırma da buna güzel bir örnek teşkil ediyor. Araştırma sonuçlarına göre, Nobel Ödülü alma sıklığı ile çikolata tüketimi arasında bir doğrusal ilişki tespit edilmiştir. Yani bir ülkede 10 milyon kişiye düşen Nobel Ödülü sayısı ile kişi başına düşen çikolata miktarı arasında bir ilişki gösterilmiştir. Elbette ki bu, "Daha fazla çikolata yemek, daha fazla Nobel Ödülü alınmasını sağlar." dememiz için, yani iki değişken arasında bir neden-sonuç ilişkisi kurmamız için geçerli olsa da, yeterli bir sebep değildir.

İlişkinin Hiç mi Anlamı Yok?

Peki iki değişken arasındaki ilişkinin tespiti tamamen işlevsiz ve anlamsız mıdır? Elbette hayır. Öyle ki, bazı istatistikçiler ve bilim insanları, yazımızın başında kullandığımız ve her bilim insanının karşılaştığını söylediğimiz cümleye aşırı katı olması dolayısıyla karşı çıkarlar. Şu tür cümleleri tercih ederler:

Korelasyon, nedensellik belirtmez; ancak korelasyon, bir nedensellik aramak için iyi bir sebeptir!

Reklamı Kapat

Bir diğer deyişle, korelasyonlar bizler için başlangıç noktalarıdır. Kontrollü deneyler yaparak (yani diğer değişkenleri olabildiğince sabit tutup, sadece 1 değişkenin deney veya sistem üzerindeki etkisine bakarak) nedenselliği gösterebiliriz. Dahası, farklı açılardan, farklı derecelerde, tekrar tekrar ispatlanan korelasyonlar, olaylar arasındaki nedensellik ilişkisine daha da fazla güven duymamızı sağlayabilir.

Unutmayın! Eğer "gerçek" dediğimiz şey %100 ile temsil edilirse, bilim belki hiçbir zaman %100'e erişemeyecek. Belki %90 ve üzerinde kalacaktır. Ancak bu, hayal kırıcı bir durum değildir! Zira bilimden hemen sonra gelen diğer bilgi türlerinin gerçeğe ulaşma başarısı, bilimin başarısına nazaran önemsenmeyecek kadar azdır. Dolayısıyla bilim, insanlığın gerçeğe ulaşmak konusunda yaptığı en büyük sıçramalardan birisidir. Sahip olduğumuz hemen her şeyin nedeni bilim ve onun uzantılarıdır. Bu bile, bilime rahatlıkla güvenebileceğimizi ispatlamaktadır.

Ya da ispatlamakta mıdır?

Bu durumda korelasyon, nedensellik göstermekte midir?

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 29
  • Bilim Budur! 15
  • Muhteşem! 8
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 6
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • İnanılmaz 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 29/07/2021 19:46:32 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4277

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
İspat Yükü
İnfografik
Süpernova
Kimyasal
Kuantum
Epistemik
Meteor
Elektron
Ağız Sağlığı
Ölümden Sonra Yaşam
Pandemik
Diş Hekimi
Balıkçılık
Entropi
Avrupa
Abd
Genetik Müdahale
Bebek
Gen İfadesi
Tedavi
Devir
Primatlar
Kadın
Korku
Şempanzeler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın