Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Şempanzeler ve Bonoboların (Pan Cinsi) Evrimi

Şempanzeler ve Bonoboların (Pan Cinsi) Evrimi Pixabay
12 dakika
4,867
  • Evrimsel Biyoloji
Evrim Ağacı Akademi: Primatlardan İnsana Evrim Yazı Dizisi

Bu yazı, Primatlardan İnsana Evrim yazı dizisinin 9. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "İnsanın Soy Ağacı: Homo sapiens Türüne Ait En Detaylı Taksonomik Sınıflandırma!" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

İnsan ve kuyruksuz büyük maymunlar aynı üst aileye Hominoidea’ya (hominoidler) dahildirler. En eski primatların ağaçta yaşamları nedeniyle modern primatlar, temelde ağaç yaşamına ilişkin atalarının mirasını yansıtan benzerlikleri paylaşırlar. Anthropoidea alttakımını oluştururlar.

Pan Genusu (Şempanze Cinsi) Hominidae familyasının Homininane alt familyasının bir cinsidir.

Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı
Evrim Ağacı

Pan Genusunun Primat Takımında Taksonomik Yeri:

Takım: Primat

    Alt takım: Prosimii

Bu Reklamı Kapat

        Üst Familya: Lemuroidea

        Üst: familya: Lorisoidea

        Üst Familya: Tarsioidea

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

   Alt takım: Anthropoidea

        Üst familya: Hominoidea

             Familya: Hominidae

                  Alt Familya: Ponginae

                       Cins: Pongo

Bu Reklamı Kapat

                  Alt Familya: Homininae

                       Cins: Homo

                            Tür: Homo sapiens                 

                       Cins: Gorilla      

Bu Reklamı Kapat

                            Tür: Gorilla beringei - doğu gorili

                             Tür: Gorilla gorilla- batı gorili

Cins: Pan

                            Tür: Pan paniscus

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Yaratıcı Tür: Fikirler Dünyayi Nasıl Yeniden Yaratıyor?

INCOGNITO VE BEYİN’İN YAZARINDAN

“Gerçekleri öğrenir, kurguyu üretiriz. Olanı kavrar, olabilecekleri düşleriz.”

İnsan dünyanın yeni versiyonlarını yaratıyor, hem de her gün. Yenilik üretme yeteneğimizin canlılar arasında eşi benzeri yok. İnekler koreografi hazırlamıyor, sincaplar ağaç tepelerine ulaşmak için asansör inşa etmiyor, timsahlar sürat motorları tasarlamıyorlar. Bizler ise, binlerce yıl önce meydana gelmiş bir evrimsel ince ayar sayesinde, deneyimlerimizi özümseyip onlardan “şöyle olsa ne olur”lar türetebiliyoruz.

Ünlü nörobilimci David Eagleman ve besteci Anthony Brandt şu sorunun peşine takılıyor: İnsanlığın yaratma becerisi ve güdüsünün temelinde yatan şey nedir? Zihnimizdeki yaratıcı yazılım nasıl çalışıyor, ona neden sahibiz ve bizi nereye götürüyor? Yaratıcı Tür, Picasso’dan konsept arabalara, şemsiyelerden Ay’a seyahate, eğitim sistemimizden ketçap şişelerine kadar uzanıp yaratıcı zihni mercek altına alan etkileyici bir yolculuk. Nörobilimdeki en yeni bulgulardan faydalanarak sahip olduğumuz bu derin, gizemli ve en önemli insan becerisinin temel işleyişini ilk kez böylesine görünür kılıyor ve hepimiz için daha yaratıcı bir geleceğin kapılarını aralıyor.

“İnsan yaratıcılığına görseller eşliğinde bir yolculuk… Zihnin işleyişine ilgi duyanlar mutlaka okumalı.” –WIRED

“Ağzı açık bıraktıracak kalitede… Deha kalitesinde.” –GEOFF DYER, OBSERVER

Bilgiler ve Uyarılar:

  1. Bu ürün sipariş alındıktan 1-3 gün içinde postalanacaktır.
  2. Lütfen sipariş vermeden önce iade ve ürün değişikliği ile ilgili bilgilendirmemizi okuyunuz.
  3. Bu kampanya, Domingo Yayınevi tarafından Evrim Ağacı okurlarına sunulan fırsatlardan birisidir.
Devamını Göster
₺70.00
Yaratıcı Tür: Fikirler Dünyayi Nasıl Yeniden Yaratıyor?

                            Tür: Pan troglodytes

 

İnsanla kuyruksuz büyük maymunların ataları Miyosen devirde ayrılmıştır. Orangutanlara yönelen evrimsel hat olasılıkla yaklaşık 16 milyon yıl önce, insanlar, şempanzeler ve gorillerin hattından ayrılmıştır. Afrika kökenli kuyruksuz büyük maymunlarla insanlar arasındaki ayrılma daha geç tarihlerde gerçekleşir.

Evrim Ağacı - 2
Evrim Ağacı - 2

Homo, Goril ve Pan tür adlarından türeterek Hogopanlar olarak adlandırılabilecek Miosen hominoidlerinin ata popülasyonu, zamanla insanlar, goriller ve şempanzeler şeklinde üç yola ayrılarak yayılacaklardır. Kısacası, hogopanlar, insanlarla Afrika kökenli kuyruksuz büyük maymunların ortak atalarına uyabilecek bir isimdir.

Hogopanlar, 10 milyon yıl öncesinden daha eski olmayan (ve olasılıkla 8-5 milyon yıl arasındaki) bir zamanda üç gruba ayrılmışlardır. Bu ayrılma, niş farklılaşması, coğrafi ayrışma ve üreme tecritini içerdiğinden, türleşmeye yol açmıştır.

Hominoid türlerinin mitokondriyal filogenetik ağacı
Hominoid türlerinin mitokondriyal filogenetik ağacı
Hogopanların evrim ağacı
Hogopanların evrim ağacı

Evrim ağacından yola çıkarak Panlara giden evrimsel süreçteki türleri şöyle sayabiliriz:

Aegyptopithecus

30 milyon yıl önce yaşamış olan bu ilkel anthropoid fosili Mısır’da bulunmuştur. Davranış ve ebat olarak günümüz uluyan maymununa benzer. 32 dişi vardır ve meyve yer. Erken memeliler ve Miosen Ape (Kuyruksuz maymun)’leri arasındaki geçiş halkasıdır. Beyninin görece küçük bir limon kadar olmasıyla ebatı ve görsel korteksin gelişkinliği dikkati çeker. Göz yuvalarından gündüz aktif olduğu anlaşılmıştır.

Aegyptopithecus (Fosil)
Aegyptopithecus (Fosil)
Aegyptopithecus (Rekonstrüksiyon)
Aegyptopithecus (Rekonstrüksiyon)

Proconsul

20 milyon yıl öncesi ile tarihlendirilmiştir. Erken miyosen Hominoidleri genelde Proconsül genusuna dahil edilir. Afrika’da yaşadığı bilinen en ilkel Ape(Kuyruksuz Maymun)’dir. Proconsül yaşayan kuyruksuz büyük maymunlara benzerlik gösterir. Orbit(Göz)ler tamamı ile önde yer alır. Beyin kutusuna oranla, yüz ve burun çıkıntısı iyice küçülmüştür. Vücut büyüklüğüne oranla, kesinlikle gelişmiş olan beyin mevcuttur. Eski Dünya Antropoidlerinde tipik olan 2-1-2-3 diş kalıbına sahiptir. Hominoidlerde alt molarlardaki cusp (Azı dişlerindeki tüberküllerde)’ta görülen 5Y örgüsü vardır. Dişlerindeki ince mine katmanı ise meyve yediğini gösteriyor. Orta ve Geç Miyosenle birlikte iklimde değişiklikler gözlenmeye başlanır. Batı Afrika’da tropikal ormanlıklar azalmakta ve bunların yerine daha açık tropikal ağaçlıklar yer almaktadır. Afrika kıtasının bu bölümünde, orta ve özellikle geç miyosen dönem fosilleri, erken miyosene oranla çok daha azdır. Batı Afrika’da Proconsül, en azından 14 my öncesine kadar yaşamını sürdürmüştür.

Proconsul
Proconsul
Proconsul (Rekonstrüksiyon)
Proconsul (Rekonstrüksiyon)

Kenyapithecus

Bu Reklamı Kapat

14 milyon yıl öncesi ile tarihlendirilmiştir. Proconsül den daha kaba yapıda alt çenesi, daha irileşmiş üst premolarlar(Küçük azı dişi)ı, kalın mine tabakası ve daha gelişmiş özellikleri ile ayrılır. Bacak yapısından Homininlerin evrimleştikçe knuckle-walking (el parmak/tarak kemikleri eklemleri üzerine yürüme hareketi) aşamasına geçişi takip edilebilmesi açısından önem taşır. Kenyapithecus’un Siyamanglar ve gibonların atası olduğu düşünülüyor.

Kenyapithecus (Fosil)
Kenyapithecus (Fosil)
Kenyapithecus (Rekonstrüksiyon)
Kenyapithecus (Rekonstrüksiyon)

Sivapithecus

10-7 milyon yıl önce ile tarihlendirilen bir türdür. Asya Apelerinin bilinen birçok formunun (Lufengpithecus, Ankarapithecus, Gigantopithecus) atası olarak kabul ediliyor. Günümüz orangutanlarının bu koldan evrimleştiği düşünülüyor. Pongo(Orangutan) alt ailesine aittirler. Moleküler biyolojinin sunduğu bilgilere dayanarak Asya ve Afrika Sivapithecuslarının birbirinden bağımsız olarak evrimleştiği ileri sürülmektedir. Bu bağlamda Asya Sivapithecuslarının ~16 myö orangutana doğru bir evrim çizgisi oluşturduğu, Afrika Sivapithecuslarının ise goril-şempanze-insan ailesinin ortak atasal formları olabileceği yaygın ölçüde kabul edilmektedir.

Sivapithecus (Fosil)
Sivapithecus (Fosil)
Sivapithecus (Rekonstrüksiyon)
Sivapithecus (Rekonstrüksiyon)

Oreopithecus

9-7 milyon yıl önce ile tarihlendirilmiştir. Uzun kolları dallarda uzmanlaştıklarını gösterir. Bipedal (İki ayak üzerinde yürüme) olduğu da iddia edilmiştir. Ancak bu iddia sağlam temellere dayandırılamamıştır.

Oreopithecus (Fosil)
Oreopithecus (Fosil)
Oreopithecus (Rekonstrüksiyon)
Oreopithecus (Rekonstrüksiyon)

Lufengpithecus (8 milyon yıl önce)

Yaşayan Büyük Maymunların son ortak atası mı yoksa orangutan atası mı olduğu halen tartışmalıdır. Daha önce Ramapithecus olarak sınıflandırılmıştır. Ancak sonrasındaki çalışmalarla ayrı bir tür sayılabileceği düşünülmüş ve Lufengpithecus olarak isimlendirilmiştir.

Bu Reklamı Kapat

Lufengpithecus
Lufengpithecus
Lufengpithecus
Lufengpithecus

Gigantopithecus

9-6 milyon yıl önce yaşamış olan bir türdür. Bu türün azı dişleri oldukça kalın mineli ve iridir. Köpek dişleri sivri olmasına karşılık, bir yandan diğer yana çiğnemeye ve öğütmeye dayalı beslenme sonucu aşağı doğru aşınmıştır. Hindistan’ daki Gigantopithecus fosilleri 7 myö tarihlendirilmişlerdir, ama bu kuyruksuz büyük maymunlar Çin’ de belki de günümüzden 500 bin yıl öncesine dek varlıklarını sürdürmüşlerdir. Yaşamış olan en büyük primattır. Çin’de yaşayan ve bambu ile beslenen günümüz dev pandasına benzer.

Gigantopithecus fosilleri bulunduğunda bilim dünyası uzun sürecek tartışmaların içine girmiştir. Şöyle ki; Bazı bilim adamları da olası Hominid atası için Gigantopithecus’u önermişlerdir. Ne var ki birleşen evrimden çok yakın bir filojeni örneği teşkil eden Gigantopithecus’un diş yapısı sadece Hominid benzeridir. Gigantopithecus’lara bazı spesifik özellikler açısından benzeyen kesin Hominidler 4 myö de Doğu Afrika’da yaşamışlardır. Erken Hominidler Gigantopithecus’un torunlarından çok çağdaşları olmalıydı. Gigantopithecuslar ve Hominidler arası benzerlik, eşkökenli değil bir analoji olmak durumundadır. Benzer beslenme baskıları altındaki biri Afrika’da diğeri Asya’da olmak üzere iki ayrı Hominoid grubu arasında diş yapısı benzerliği (paralel evrimin bir örneğini oluşturmak üzere) bağımsız olarak ortaya çıkmıştır ( Cottak, 1997).

“Gigantopithecusları atalarımız olmaktan uzaklaştıran kuvvetli bir neden daha vardır. İnsanla Afrika kökenli kuyruksuz büyük maymunlar arasındaki birçok biyokimyasal ve genetik benzerliği açıklayabilmek için bir Afrikalı ata bulmak durumundayız” der Conrad Philip Cottak.

Gigantopithecus (Rekonstrüksiyon)
Gigantopithecus (Rekonstrüksiyon)
Gigantopithecus (Fosil Çizim)
Gigantopithecus (Fosil Çizim)

Ouranopithecus

9–6 milyon yıl öncesi ile tarihlendirilmiş bir türdür. İyi gelişmiş kaş kemerlerine ve geniş göz çukurlarıyla çenesine bakınca Hogopan ailesine dâhil gibidir. Ancak, babun, gibon, orangutan, goril ve şempanze özellikleriyle karmaşık bir diş yapısı olduğundan, sınıflandırılmasında tartışmalar yaratmıştır.

Bu Reklamı Kapat

Ouranopithecus (Çizim)
Ouranopithecus (Çizim)

Ouranopithecus (Fosil Çizim)
Ouranopithecus (Fosil Çizim)

Dryopithecus

Dryopithecuslar 16-8 milyon yıl önce, ormanlarda yaşayan ve çoğunlukla ağaç hayatına uyarlanmış birçok türden meydana gelir. Dryopithecine’ler ile Hominidler arasında evrimsel ilişkiler olup olmadığı tartışmalıdır. Bazı bilim adamlarına göre bunların Pongid ve Hominidlerin ortak atası olduğu ileri sürülmektedir. Dryopithecusların, hominoidleri Eski Dünya maymunlarından ayıran alt dişlerdeki Dryopithecine örüntüleridir. Eski Dünya maymunlarının azı dişlerinde birbirine paralel iki sıra halinde dizili dört çıkıntı (Dryopithecine örüntüleri) ya da tümsek ve bunları ayıran derin bir çukurluk bulunmaktadır. Buna karşılık, Hominoidlerin alt öğütücülerinde beş tümsek bulunur ve konturları şekilsel olarak Y harfine benzeyen bir vadi ile birbirlerinden ayrılırlar (Y5 planı).

Dryopithecus (Fosil)
Dryopithecus (Fosil)
Dryopithecus (Rekonstrüksiyon)
Dryopithecus (Rekonstrüksiyon)
Evrim Ağacı - 3
Evrim Ağacı - 3

Finarelli’ye göre bonobo-şempanze soy ağacı Dryopithecus ve Australopithecus arasında kola ayrılmıştır. Dryopithecus bilinen fosil kaydı içerisindeki Afrika Ape’lerinin (goril, şempanze-bonobo) ve insanın ortak atasına en yakın hominoiddir. Australopithecus’u da içeren insan ailesi, şempanzelerle olan ortak atadan 5-7 milyon yıl once kola ayrıldığı düşünülmektedir. Evrime göre şempazeler, orangutanlar, goriller ve insanlar aynı atadan gelir. Ancak bizim 46 kromozomumuz var, onların ise 48dir. 46 kromozom aslında 23 çift halinde, anne ve babadan gelenler şeklinde. Bu üçü ise ebeveynlerinden 24’er tane almışlar. Eğer ortak ata var ise; ya 48 ya da 46 kromozomu vardı. Eğer 48 kromozomu vardıysa –ki bu muhtemel, zira 4 canlıdan 3’ü 48 kromozoma sahip- bir çift kromozom birleşmiş olmalıdır. İşte genomuza bakıp, kromozomlarımızdan birinin iki primat kromozomunun birleşimiyle oluştuğunu gözlüyoruz. Kromozomların bazı işaretler taşır. Ortada, mitoz sırasında kromozomları ayırmaya yarıyan sentromerler, uçlarda ise telomerler vardır. Birleşme, telomerleri ait olmadıkları bir yerde, yani orada bırakırlar. Ortaya çıkan kromozomun da iki sentromeri olur. Biri faaliyetini kaybedebilir, ama yinede orada olmalıdır. İki numaralı kromozom bizim soyumuza özgüdür ve diğer primatlarda ayrı kalan iki kromozomun kafa-kafaya birleşmesiyle oluşmuştur. Birleşme yeri:114 455 823. baz ile 114 455 838. baz arası olarak saptanmıştır. Yani 15 baz çifti. Mükerrer telomer-altı diziler görülmüştür. Faaliyetini kaybeden sentromer 13 numaralı şempaze kromozomuna denk geliyor. Genetik analizler şempanzenin bir dizilime göre insana, farklı bir dizilime göre gorile daha yakın olduğunu göstermektedir. Moleküler saatin geriye doğru işletilmesindeki temel ilke, DNA molekülünün belirli bir zaman dilimindeki değişme hızıdır, insan ve şempanzenin DNA moleküllerinde ve albumin proteinlerinde % 99 oranında benzerlik vardır, ancak önemli olan % 1'lik az ama öz ayrılıktır. Araştırmaya göre, özellikle dişi eşey hücresi X kromozomlar seviyesinde belirgin şekilde görülüyor. Kromozomlardaki benzerlik, her iki evrim çizgisi -şempanze ve insan- arasında uzun süreli melezleşme olduğunu düşündürüyor. Uzmanlar, bu iki çizgi arasındaki nihai ayrılığın, belki de 4 milyon yıl gibi uzun süren bir melezleşme döneminin sonunda ortaya çıkmış olabileceğini düşünüyor. iki tür, yaklaşık 5.4 milyon yıl önce ayrılmıştır ancak gen alışverişleri yani çiftleşmeleri devam etmiştir.

Şempanzeler yani Pan Genusu Orta Afrika’da batıda Senegal’den, doğuda Tanzania’ya kadar geniş bir alana dağılmışlardır. Yaşam alanları, yağmur ormanlarından az ağaçlıklı savanlara dek değişkenlik gösterebilir.

Bu Reklamı Kapat

Şempanzeler yaşadıkları tüm çevrelerde mevsimine bağlı olarak günlerini genellikle ağaçta beslenerek ve beslenme alanlarına yerde yürüyerek ziyaret yaparlar.

Şempanzeler gorillerden daha hafiftir ve daha fazla ağaçta yaşarlar. Erişkin erkeğin ağırlığı (45-90 kg arasında) erkek gorilinkinin yaklaşık 1/3 kadardır.

Şempanzeler arasında gorillerdekinden çok daha az cinsel boyut farklılığı mevcuttur. Kadınların ortalaması, erkeklerin ağırlığının %88’idir. Bu Homo Sapiens’deki boyut farklılığı oranına yakındır. Şempanzeler hepçildirler, genellikle meyva ve kabuklu yemişlerle beslenirler. Böcek ve yumurtalarla dietlerine protein eklerler. Pek çok bitkiyi de ilaç olarak tükettikleri gözlenmiştir. Şempanzeler meyvalardan sıvıyı çıkarmak için dudaklarını kullanırlar ve lifleri tükürürler.

Şempanze
Şempanze
Şempanze
Şempanze

Şempanzeler günlük aktivitelerinde değişik türlerde aletlerden faydalanırlar; ince dalları sondaj veya kazmak için kullanma, su içmek için yapraklardan sünger yapma, sopaları sert kabuklu yemişleri kırmak için kullanma, hedeflere bir şey atma gibi. Yaşadıkları çevreye göre alet kullanımlarının değişiklik gösterdiği gözlenmiştir. Şempanzeler termit yuvalarını sondayla araştırmak üzere alet yaparlar. Şempanzeler, bir ağaç filizini seçerler, yapraklarını koparır, alttaki yapışkan yüzeyi açığa çıkarmak için kabuğu sıyırarak elverişli hale getirirler. Hazırlanmış filizleri termit yuvalarına götürürler, parmaklarıyla bir delik açıp filizi bu deliğe sokarlar. Sonuçta, filizi çıkarıp yapışkan yüzeye yakalanan termitleri yerler.

Bu Reklamı Kapat

Şempanzelerde Alet Kullanımı
Şempanzelerde Alet Kullanımı
Şempanzelerde Alet Kullanımı
Şempanzelerde Alet Kullanımı

Kabuklu yemişleri kırmak için aynı zamanda taş aletleri de kullandıkları Batı Afrika’da gözlenmiştir. Ancak bu taş aletleri ürettiklerine dair bir kanıt bulunamamıştır. Bunları buldukları zaman yanlarına alarak taşıdıkları ve sonradan kullanmak üzere istifledikleri düşünülmektedir.

Şempanze grupları yarı kapalıdır. Her iki cinsiyetten yetişkin şempanzeler zamanlarının büyük bir kısmını tek başlarına ve yiyecek bulmak için araştırma yaparak geçirirler. Ancak zaman zaman diğer bireylere katılarak geçici topluluklar oluşturabilirler. Alet kullanma ve beslenme alışkanlıkları gibi sosyalleşmeleri de gruptan gruba farklılık gösterir. Yetişkinlerin komşu topluluklarla ilişkileri genellikle agresiftir. Genç dişiler düzenli olarak topluluklar arası göç ederken, erkekler doğduğu grupta kalma eğilimindedir. Şempanzeler arasında uzun vadeli toplumsal yapı, seyyar dişilerden çok, erkek bireylerin devamı temeline dayanır. Sonuç olarak topluluktaki yetişkin erkekler işbirliği yapabilmek için birbirleriyle yakın ilişki kurar ve sürü içinde kalır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 5
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Evrim Ağacı Akademi: Primatlardan İnsana Evrim Yazı Dizisi

Bu yazı, Primatlardan İnsana Evrim yazı dizisinin 9. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "İnsanın Soy Ağacı: Homo sapiens Türüne Ait En Detaylı Taksonomik Sınıflandırma!" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 10/08/2022 07:23:57 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/136

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Gün
Modern
Evrimsel
Evrim Kuramı
Biyoloji
Hayvanlar Alemi
Güve
Beslenme Bilimi
Sosyal Medya
Sars-Cov-2
Diyabet
Nöron Hücresi
Mühendislik
Araştırma
Astronomi
Onkoloji
Balıklar
Obezite
Diş Hekimliği
Arkeoloji
Goril
Ara Geçiş Türleri
Kilo
Antropoloji
Kan Hastalıkları
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.