Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Satranç ve Zeka: Chaturanga'dan Deep Blue'ya Satrancın Evrimi ve Bilişsel Kabiliyetler Üzerindeki Etkileri

The Queen's Gambit ile Popüler Gündeme Yeniden Yerleşen Satrancın, Zihinsel Sorunlar veya Farklarla İlişkisi Olabilir mi?

Satranç ve Zeka: Chaturanga'dan Deep Blue'ya Satrancın Evrimi ve Bilişsel Kabiliyetler Üzerindeki Etkileri Lifestyle Asia
The Queen’s Gambit
12 dakika
4,735
  • Sinirbilim (Nörobiyoloji)
  • Kültürel Araştırmalar

Satranç, "satranç tahtası" olarak bilinen 64 kareden oluşan bir platform üzerinde, her bir tarafın farklı kuralları olan bir şah, bir vezir, iki kale, iki fil, iki at ve sekiz piyondan oluşan (6 ayrı nitelikte 16'şar) oyun taşıyla oynadığı, iki kişilik bir oyundur. Oyunun amacı, rakip oyuncunun bu 6 farklı taş türünden biri olan "şah" isimli taşını, "mat" adı verilen, taşın kaçabileceği hiçbir yer bırakmayan duruma zorlamaktır ve bu süreçte, rakibin taşlarını belirli kuralları takip ederek "yemeniz" veya "almanız" mümkündür. Alınan taşlar, oyundan çıkarılır ve bazı kısmen nadir durumlar haricinde oyuna geri alınamaz. Bir satranç oyununu bitirmenin tek yolu "şah mat" denen bu durum değildir; başka birçok yöntem vardır (hatta profesyonel oyunların çoğu "oyundan çekilme" veya "beraberlik" ile biter). Bu yazıda göreceğimiz gibi, satranç tarih boyunca memetik bir evrimsel süreçten geçmiş ve değişmiştir; dolayısıyla coğrafyaya ve zamana bağlı olarak bambaşka görünümlü ama günümüzedeki oyunu da andıran satranç türleri görmek mümkündür.

Son zamanlarda adını sıkça duyduğumuz Netflix yapımı The Queen’s Gambit sayesinde belki de Yapay Zeka'ya sahip Deep Blue'nun Gary Kasparov'u yenmesinden yıllar sonra yeniden popüler gündemde yer edinen satranç oyununun, sinirbilim ile yakından ilişkisi vardır. Bu yazımızda, satrancın kökenine dair elde edilen bilgilere, "dahilerin oyunu" olarak bilinen satranç ile nöropsikiyatrik bozukluklar arasındaki olası ilişkilere, satrancın bilişsel kabiliyetler üzerinde etkilerine ve satranca yönelik modern bilimdeki görüşler ile satrancın sinirbilim ile ilişkisine bir bakış atacağız. O halde başlayalım…

Bu Reklamı Kapat

Satranç tahtası insan zihninin jimnastik salonudur. - Blaise Pascal
Satranç oyununun açılışındaki taş pozisyonları.
Satranç oyununun açılışındaki taş pozisyonları.
Wikipedia
Modern satrançta kullanılan 6 taş türü. Soldan sağa: piyon, kale, şah, vezir, fil, at. Her bir taşın ayrı hareket kuralları vardır.
Modern satrançta kullanılan 6 taş türü. Soldan sağa: piyon, kale, şah, vezir, fil, at. Her bir taşın ayrı hareket kuralları vardır.

Kökeninden Günümüzdeki Konumuna Satranç Oyununun Evrimi

Satrancın kökeni, M.S. 4-6. yüzyıl civarında ilk defa oynandığı tahmin edilen Çaturanga adlı, Hindistan'daki Gupta İmparatorluğu'nda türetilmiş bir oyuna dayandırılmaktadır. Kısaca catur olarak da bilinen caturaṅga (चतुरङ्ग) Sanskritçede "4 kol/parçadan oluşan" anlamına gelmektedir; çünkü bu antik oyunda da, günümüzdeki satrancı andıran bir şekilde "ordunun 4 kolu" bulunmaktaydı: piyadeler, süvariler, filliler ve savaş arabalılar. Bunlar, kültürel evrim sürecinde modern piyon, at, fil ve kaleye evrimleşmiştir. Çaturanga’nın modern satrançtan oldukça farklı kurallara sahip olmasına karşın, bu oyun ile modern satranç arasında bulunan, adeta "geçiş formları" veya "ara türler" gibi düşünebileceğimiz, her ikisine dair özellikleri de taşıyan birçok satranç (veya "satrancımsı") oyun türü bulunmaktadır. Tarih boyunca evrimleşmiş ve evrimleşmeye devam eden xiangqi, shogi, sittuyin ve makruk gibi oyunların evrimsel ortak atasının çaturanga olduğu düşünülmektedir.[1]

Ortaya çıktığı ilk tarihten bu yana, satrancın farklı türevleri ortaya çıkmış ve bu türevler birçok topluluk ve kültür tarafından benimsenmiştir. Bu türevlere bir örnek olarak satrancın evriminde ikinci aşama olarak kabul edebileceğimiz, M.S. 6. yüzyılda İran’da oynandığı tahmin edilen ve Çaturanga’nın evrimleşmiş bir türevi olarak kabul edilen, öncelikle Chatrang, sonrasında Arap Müslümanlarında ch ve ng seslerinin olmamasından ötürü Shatranj adıyla anılmaya başlanan oyunu gösterebiliriz (sanıyoruz ismin nereden geldiğini görmeye başladınız).

Bu Reklamı Kapat

"Şah" Sözcüğü Nereden Geliyor?

Shatranj, modern satrancın Çaturanga ile birlikte en eski çeşitlemelerinden olarak kabul edilmektedir. Bu oyunda ilk defa oyuncular, Perçede "kral" anlamına gelen "şah" adını verdikleri taşı almakla tehdit ettiklerinde "Şah!" diye bağırmaya, şahın hareket edebileceği yer kalmadıysa da "Şah çaresiz." anlamına gelen "Şah mat!" (veya durumu ilan etmeye) başlamışlardır. Bu sözcüğün kökenlerini Arapçada "hükümdar" anlamına gelen, Türkçeye "şeyh" olarak geçen "sheikh (شيخ‎)" sözcüğüyle ilişkilendirmek mümkündür.

"Mat" Sözcüğü Nereden Geliyor?

"mat" sözcüğünün kökenlerini Sanskritçedeki "māta" veya "māt" sözcüklerine kadar takip etmek mümkündür ki bu, "krallığın boydan boya geçildiği, ölçüldüğü ve bölüştürüldüğü" anlamına gelmektedir. Kelimenin bazı diğer etimolojik köken yorumlarına göreyse kelime Sanskritçeye dayanmaz ve direkt olarak Arapçadaki māta (مَاتَ‎), yani "öldü" sözcüğünden köken alır - ki bu sözcük de Persçedeki "mandan (ماندن‎)", yani "kalmak" fiilinden türetilmiş olabilir.[2], [3]

Bu, Yunancadaki "menō (μένω)" ve Latincedeki "maneō" sözcükleriyle, yani her ikisi de "kalmak", "terk edilmek", "şaşırmak" ve "pusuya düşürülmek" gibi anlamlara gelen sözcüklerle de örtüşmektedir. Günümüzde Arapçada māta, ağzı açık, şaşkın, kafası karışmış biçimde ölmüş kişiler için kullanılmaktadır. Bu sözcük sonradan Anglo Fransızcaya eschec mat olarak girmiş, İngiltere'ye chekmate olarak geçmiş, nihayetinde Orta İngilizcede chekmaten sözcüğüne dönüşmüş ve sonrasında "checkmate" olarak evrimleşmiştir. Hatta uluslararası ölçekte satranç kurallarını düzenleyen Uluslararası Satranç Federasyonu ya da Fransızca ismiyle "Fédération Internationale des Échecs" adlı oluşumun ismindeki "Échecs" yani "satranç" sözcüğü de "şeyh" sözcüğünün bozulmuş bir versiyonudur.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Kuralların Evrimi

Ortaçağ’da da birçok farklı versiyonunun oynandığı bilinen satranç, bugün bildiğimiz ve oynadığımız formuna ulaşana dek onlarca kural değişikliğinden geçmiştir.[4] Örneğin Çaturanga oyununda şah aynı şekilde hareket edebilse de, eskiden "danışman" adıyla bilinen "vezir" isimli tş sadece çaprazda 1 kare ilerleyebiliyordu (günümüzde ise her yönde, bir başka taşa veya oyun alanının sınırına ulaşana dek ilerleyebilir). Eskiden "ayak asker" olarak bilinen "piyon" ise eskiden hiçbir şekilde ileri 2 kare ilerleyemiyordu (günümüzde açılış sırasında bu yapılabilmektedir) ve yalnızca vezire terfi edilebiliyordu (günümüzde herhangi bir taşa terfi edilebilir ama genelde en güçlü taşlardan biri olan vezir seçilir).

En bariz değişim, filin hareketlerindeydi; bunun en olası nedeni, Hindistan haricindeki ordularda fil kullanılmaması ve dolayısıyla değişime en açık olanın (adeta, "mutasyon birikimine en açık olanın") fil olmasıydı: Hindistan'da fil taşı sağa-sola veya yukarı-aşağı 2 kare ilerleyebiliyordu; ancak arada bir taş varsa bunun üzerinden de atlayabiliyordu. İran'da bu, çaprazlara doğru sadece 2 kare ilerleyebilme şeklinde değişti ama burada da 1 taş üzerinden atlayabiliyordu. Güneydoğu ve Doğu Asya'da ise çaprazlara doğru veya sadece ileri doğru 1 kare ilerleyebiliyordu.

Satrancın evrimi, Çaturanga ile başlayıp, yapay zeka satranç programı olarak da bilinen Deep Blue'nun "satranç şampiyonu insan" Kasparov’u mağlup ettiği 1997 mayısına, oradan da günümüze dek devam etmiştir.

“Kaybeden her zaman hatalıdır.” diyen ünlü satranç ustası Vasily Nikolayevich Panov, eğer daha ileri bir tarihte; Kasparov’un zamanında yaşasaydı, Deep Blue (v3.4) karşısında da aynı cümleyi kurabilecek miydi, merak konusu. Deep Blue gibi yapay zekaya sahip satranç programları için “Kazanan her zaman hatasızdır.” önermesini doğrulayacak bir zamanda yaşıyor olabilir miyiz?

Satranç ve Karar Verme Süreci

Neredeyse her gün, farklı seçenekler arasından birine odaklanmamızı gerektiren, değerlendirmeler veya seçimlerden oluşan birçok karar alma sürecinden geçeriz. Kahvaltıda çay yerine son tüketim tarihi yaklaşmakta olan kahveyi tüketmek, içerisinde karar verme sürecini barındıran türde eylemlerden biridir. Karar verme, alternatiflerin değerlendirilmesi ve bu alternatifler arasında problemin en makul çözümünün seçilmesini anlatan bilişsel süreci ifade eder. Karar verme sürecinin sonunda, mutlaka nihai bir tercih bulunmalıdır. Bu sayede, bir adımın tamamlanmasının ardından, gelecek adımlar zihinde tasarlanarak alternatifler arasında yeni seçimler üretilir. Satranç oyunu, satranç oyuncusunun hem kendi hamlelerini planlayıp hem de rakip oyuncunun hamlelerini tahmin etmesi üzerine kuruludur. Art arda birçok karar verme sürecini barındıran oyunun sonunda, en doğru tahminleri ve seçimleri yapan oyuncu kazanır.[5]

Bu Reklamı Kapat

Satranç, oynanmaya başladığı ilk dönemlerden bu yana, bilişsel eğitim ve uzmanlık gerektiren karmaşık bir oyun olarak kabul edilir.[6] Bu kabul doğrultusunda, belirgin bazı özelliklere sahip satranç oyuncusu stereotipi oluşturulmuştur. Örneğin; ilkokulda diğer çocuklar daha fazla fiziksel beceri gerektiren aktivitelere yönelirken, elinde satranç çantası ile okula gelen çocuğun açıkça zihinsel aktivitelerle daha ilgili olduğu göze çarpmaktadır. Bu ilginin, satranç oynayan çocuk hakkında yarattığı stereotipin özelliklerinin başında "zeki" olması gelmektedir. Profesyonel satranç oyuncuları için de durum böyledir. Satranç oyuncularının genellikle toplumun geriye kalanından ayırt edilmesine yarayan bilişsel becerilere sahip insanlar olmaları beklenir.

Günümüzdeki satranç ustası Magnus Carlsen
Günümüzdeki satranç ustası Magnus Carlsen

Satranç oyunculuğunun zeka ile ilişkilendirilmesiyle birlikte, profesyonel satranç oyuncularının beyin aktivitelerinin araştırılması, bilim insanları için de ilgi çekici bir konu hâline gelmiştir. Öyle ki, birçok bilim insanı profesyonel satranç oyuncularının bilişsel faaliyetlerini değerlendirmek amacıyla, oyuncunun satranç performansının, beynin hangi alanları ile ilişkili olduğunu göstermeyi amaçlayan nöropsikiyatrik testler kullandıkları çalışmalar yapmışlardır.[7], [8], [9], [10] Bu çalışmalarda özellikle dikkat çeken konular, profesyonel satranç oyunculuğunun, karar verme sürecine, bilişsel faaliyetlere ve hafızaya etkileridir.

Satranç oyuncuları, oyunu kazanmak için kısıtlı zamanda doğru hamleleri yapmalıdırlar. Peki karar verme sürecinin satranç oyuncularında böylesine hızlı işlemesini sağlayan temel kabiliyet, diğer bilişsel alanlara da aktarılabilir mi?

2016 yılında Michigan State University araştırmacıları tarafından, bilişsel yetenekler ile satranç becerisi arasındaki ilişkiyi değerlendirmek amacıyla kapsamlı bir meta-analiz çalışması yapıldı. Bahsi geçen çalışmanın sonuçlarına göre satranç oyunculuğunun; muhakeme yeteneği, anlama, kısa süreli bellek ve karar verme hızı ile pozitif yönde ve anlamlı bir ilişkisi bulunmaktadır[11]. Araştırmacılardan Alexander Burgoyne çalışma hakkında şu sözleri söylemiştir:

Bu Reklamı Kapat

Satranç, uzmanlık araştırmasında muhtemelen en çok çalışılan alandır… Zeka ve satranç becerisi üzerine yarım yüzyıllık bir araştırmayı analiz ettik ve bilişsel yeteneğin satranç becerisindeki bireysel farklılıklara anlamlı bir şekilde katkıda bulunduğunu gördük.

Peki, satrancın günümüzdeki yeri ve önemi, tarihi arka planı ve bilişsel kabiliyetler üzerindeki etkisi ile tutarlı bir gelişim seyretmektedir diyebilir miyiz? Satranç, günümüzde de zeka oyunu (ya da zeka sporu) şeklinde tabir edilen iki kişilik bir oyun olarak her ne kadar video oyunlarının gölgesinde kalsa da önemini korumaktadır. Zeka ile ilişkilendirilmesi sebebiyle satranç, özellikle okul öncesi dönemdeki ve ilkokul dönemindeki çocukların zihinsel gelişimine fayda sağladığı düşünülerek birçok ülkenin eğitim programına eklenmiştir.

Satrancın zeka üzerindeki etkilerinin araştırıldığı, okul öncesi ve ilkokul dönemindeki çocukların katılımıyla gerçekleştirilen yüzlerce akademik çalışma literatüre kazandırılmıştır. 2016 yılında İspanya’da yapılan, satranç eğitimi almış 41 çocuk ve satranç eğitimi almayan 46 çocuk olmak üzere toplam 87 çocuğun katılımı ile gerçekleştirilen, satrancın çocuklar üzerindeki bilişsel etkisinin incelendiği bir çalışmanın sonucu, satrancın çocukların zihinsel gelişimini desteklediği yönündedir. Öyle ki, çalışma sonucunda elde edilen bulgulara göre, satranç eğitimi alan çocukların hem yaratıcı düşünme hem de zihin kuramı testlerinden aldıkları puanların diğer çocukların puanlarından daha yüksek olduğu ve bu iki grubun puanları arasındaki farkın da istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmüştür.[12]

Deccan Herald

Satranç’ın Kişilik Özellikleri Üzerindeki Etkileri Nelerdir?

Satranç oyuncularının kişilik özelliklerine yönelik; Edward J. Kelly tarafından, 209 usta ve 270 orta dereceli satranç oyuncusu ile yapılan bir çalışmanın sonuçları da oldukça ilgi çekici olmuştur. Örneklem analizinin sonucu; satranç oyuncularının içe dönüklük yüzdesinin önemli ölçüde yüksek olduğudur. Elde edilen bir diğer sonuç ise satranç oyuncularının, oyuncu olmayanlara göre daha samimi ve sezgisel olma eğiliminde olduklarıdır.[13]

Yine, kişilik ve satranç oyunculuğu arasındaki ilişkinin araştırıldığı, Personality and Individual Differences dergisinde yayınlanan bir diğer çalışmada, satranç oyuncuları ile oyuncu olmayanlar arasında kişilik özellikleri bakımından farklılıklara rastlanmıştır. Bu çalışmada katılımcılar, yüksek derecede rekabetçi satranç oyuncuları, orta derecede rekabetçi satranç oyuncuları ve oyuncu olmayan bir karşılaştırma grubundan oluşuyordu. Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri'nin seçilmiş ölçeklerinin kullanıldığı çalışmanın sonuçları ise araştırılan gruplardan, satranç oyuncularının karar verme süreci oyuncu olmayanlardan düşünce ve beyin aktiviteleri açısından farklı olduğu yönünde olmuştur. Üç grup arasında nevrotiklik, saldırganlık eğilimi ve düşmanlık açısından anlamlı bir farklılık görülmedi. Bütün bunların yanı sıra, yüksek derecede rekabetçi olan oyuncular, oyuncu olmayanlardan önemli ölçüde daha şüpheci olmaları bakımından farklı çıkmıştır.[14]

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı

Satranç, Popüler Kültür ve Nöropsikiyatrik Bozukluklar

Şimdi The Queens Gambit’e geri dönelim ve diğer detayları Walter Tevis’in kurgusal karakteri ve profesyonel satranç oyuncusu Beth Harmon’ın hayatını ele alan seri üzerinden yorumlayalım. Beth’in çocukluk trajedisi, hırsı, bağımlılıkları, satranç tutkusu ve yükselişinin anlatıldığı dizi, bir Netflix yapımı olması sebebiyle tüm dünyada geniş bir izleyici kitlesine ulaştı. Dizide de üzerinde durulan ana konulardan biri ise satranç profesyonellerinin nöropsikiyatrik rahatsızlıklara, oyuncu olmayanlardan daha yatkın olup olmadığı sorusu idi. Bunun bir gerçeklik payı var mı yoksa bu tamamen spekülasyonlara dayalı bir düşünce mi?

Arquivos de Neuro-Psiquiatria dergisinde yayınlanan ve nöropsikiyatrik rahatsızlıklar ile satranç ilişkisini araştıran bir çalışmada, ünlü satranç oyuncularının sahip olduğu rahatsızlıklar ile satrancın bilişsel yetenekler, karar verme süreci ve nörolojik/psikiyatrik hastalıklar üzerindeki etkisi ile bağlantılı olarak araştırıldı. Satrancın, beyin fonksiyonları, hafıza ve davranış üzerindeki etkisini araştırıldığı çalışmada ünlü satranç ustaları ile ilgili mevcut literatür taranmış ve dikkat çekici sonuçlara ulaşılmıştır. Pek çok usta oyuncu, satranç tahtası üzerindeki üstün başarıları ile ünlenmiş ancak yine birçoğu mustarip oldukları nöropsikiyatrik bozukluklardan dolayı hem kariyerlerinden olmuşlar, hem de hayatlarını erken yaşta kaybetmişlerdir.[15]

Aynı çalışmada, ünlü satranç profesyonelleri ve sahip oldukları nöropsikiyatrik rahatsızlıklar şu şekilde tablo haline getirilmiştir:

Ünlü Satranç Profesyonelleri ve Sahip Oldukları Nöropsikiyatrik Rahatsızlıklar
Ünlü Satranç Profesyonelleri ve Sahip Oldukları Nöropsikiyatrik Rahatsızlıklar
Arquivos de Neuro-Psiquiatria

Çalışma sonucunda elde edilen bulgulara göre, her ne kadar ünlü satranç oyuncularının bir kısmının hikayelerinde nörolojik / psikiyatrik bozukluklar bulunsa da satrancın böyle bir etkisi olduğunun kanıtlamadığı net bir biçimde ortaya konmuştur. Satrancın bilişsel pozitif etkilerine vurgu yapılmış ve bu tür bozukluklar ile olan ilişkisine dair daha çok çalışmaya gerek duyulduğu ifade edilmiştir.

Sonuç olarak; satrancın kökeni, evrimsel gelişimi ve insan beynine etkileri ile bir bütün olarak düşünüldüğünde, bu köklü oyuna tarih boyunca bahşedilen önemin nedenini kavramak mümkün olacaktır. "Dâhilerin oyunu" mu yoksa "delilerin oyunu" mu olduğu konusu ise, şimdilik, dâhilik ile delilik arasındaki sınır kadar bulanık görünmektedir. Yolculuğuna "insan" ile devam etmekte ısrarcı olan satrancın evriminin bir sonraki aşaması ne olacak? Bekleyip göreceğiz.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İçerikle İlgili Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Merak Uyandırıcı! 18
  • Tebrikler! 14
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 9
  • Umut Verici! 7
  • Muhteşem! 5
  • İnanılmaz 4
  • Bilim Budur! 2
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 04/10/2022 15:35:15 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9816

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Astronot
Regülasyon
Kütleçekimi
Tarih
Teori
Orman
Transkripsiyon
Astrofotoğrafçılık
Uçuş
Parazit
Albert Einstein
Mikroevrim
Küresel
Zihin
Genetik
Toplum
Doğa Olayları
Eşeyli Üreme
Fosil
Hormon
Hidrotermal Baca
Savaş
Balık
Yüz
Canlılık Cansızlık
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.