Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Ömürleri 10 Trilyon Yıl Olan Kızıl Cüceler, "Donarak" Yok Olabilir mi?

Ömürleri 10 Trilyon Yıl Olan Kızıl Cüceler, "Donarak" Yok Olabilir mi?
Donmuş yıldızlar.
Brian Koberlein
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
6 dakika
1,010 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Evrenimiz öyle uçsuz bucaksız ki, bizim gibi hacimsel olarak pek de bir anlam ifade etmeyen ancak bilinçleriyle evreni kapsayacak sorgulamalarda bulunan canlılar için her yeni asır, yeni bir teoriyi ve beraberinde yeni bir keşfi getirebiliyor. Henüz keşfi yapılmasa da teorik olarak mümkün olan bir varlıktan söz edelim: donmuş yıldızlar! "Yıldızın donduğu nerde görülmüş?!" demeniz muhtemel. Evet, henüz böyle bir şeyin varlığından kesin olarak bahsedemiyoruz; ancak mevcut kimya, fizik ve astronomi bilgileri ile, böyle bir olasılığının var olduğunu öngörebiliyoruz.

Öncelikle "yıldız" nedir, onu netleştirelim: Yıldız; evrende genelde Güneş kütlesinin en az %7’si kadar maddenin bir araya gelip, nükleer füzyonu başlatıp etrafa yüksek miktarda radyasyon yayan gök cisimlerine verilen isimdir. Bu gök cisimlerinin oluşması için nükleer füzyon, nükleer füzyonun oluşması için de çok fazla miktarda maddenin uzay boşluğunda kütleçekim kuvveti ile bir araya gelmesi, yani birikmesi gerekmektedir. Tahmin edebileceğiniz gibi, bu miktarda kütlenin bir araya gelmesi, çoğu zaman milyonlarca yıl, hatta milyarlarca yıl sürmektedir. Genellikle bu maddeler yığını, daha önce bir yıldızın öldükten sonra patlamasıyla etrafa yayılmış maddelerinden oluşmaktadır.

Tıpkı Hücre Teorisi'ndeki şu varsayım gibi: Bütün hücreler, kendilerinden önce gelen atasal hücrelerin bölünmesiyle var olmuştur. Bunu yıldızlara uyarlayacak olursak: Bütün yıldızlar kendinden önce yaşamış, hüküm sürmüş ve miadını doldurup gösterişli bir patlamayla etrafa yayılmış bir yıldızın kalıntılarından var olmuştur. Elbette bu dediğimizden evrenin ilk yıllarında hidrojen ve helyum ağırlıklı bir ortamda var olmuş yıldızları muaf tutmak zorundayız; çünkü bu yıldızlar, zaten uzay boşluğunda çok yoğun miktarda bulunan hidrojen ve helyum elementlerinin kütleçekim kuvvetiyle bir araya gelmesiyle oluştular. Yani ilk yıldızlar işte tam da onlar!

Buradan şunu da çıkarabiliriz: Bugün var olduğunu bildiğimiz elementlerin ataları da hidrojen ve helyum elementleridir. Demir, bakır, altın, oksijen... Hepsinin ataları hidrojen ve helyum elementleridir. Çünkü az önce bahsettiğimiz, bir yıldızın oluşması için başlaması gereken tepkime olan nükleer füzyon yıldıza hayat olurken bir yandan hidrojen ve helyum dışında bildiğimiz diğer elementlerin de oluşmasına ortam hazırlamaktadır. Nükleer füzyon, en basit tabiriyle anlatılacak olursa, iki lego parçasının birleştirilip daha büyük bir lego parçasına dönüşmesine benzetilebilir.

Reklamı Kapat

Füzyon tepkimesinde, element atomları aşırı basınçlı bir ortamda kaçacak yer bulamayıp mecburen birbirleriyle kaynaşıyorlar ve kaynaşmadan önceki element atomundan daha ağır yeni bir element atomu oluşuyor. Yıldızlar hakkında daha teknik ve detaylı bilgi almak isterseniz şuradaki ve buradaki yazılarımızı okuyabilirsiniz. Ayrıca nükleer füzyon ile ilgili bilgi almak için de şu yazımızı okuyabilirsiniz.

Güneş’imiz. Her saniye tonlarca maddeyi füzyon için yakıt olarak kullanmakta.
Güneş’imiz. Her saniye tonlarca maddeyi füzyon için yakıt olarak kullanmakta.
NASA

Yıldızların nasıl oluştuğunu kabaca anladığımıza göre, yıldızların ölümünden söz edelim: Neredeyse tüm canlıların bir gün ölmesi gibi, yıldızlar da tıpkı canlılar gibi, doğduktan bir müddet sonra yok olmaktadır. Hatta yıldızların tiplerine göre bu sürenin aşağı yukarı ne kadar sürdüğünü de kestirmek zor değildir.

Örneğin Güneş’imiz boyutundaki yıldızlar, ortalama 10 milyar sene ömre sahipken, çok daha büyük yıldızların ömürleri milyonlarca seneye kadar düşebilmektedir. Tam tersi, "kızıl cüce" denilen ve Güneş’in kütlesinin ortalama %7,5’i ile %50’si arasında değişen kütleye sahip yıldızların ömürleri, kimi zaman trilyonlarca (yani evrenimizin var olduğu tarihten bu yana geçen zamanın binlerce katı) seneye ulaşabilmektedir. Bunun sebebi, yıldızın kütlesinin artmasıyla düzeninin korunması için gereken enerjinin, dolayısıyla maddenin parabolik olarak artmasından kaynaklıdır. Yani yıldızın kütlesi arttıkça varlığını koruyabilmesi için ihtiyaç duyduğu enerji de hızla artmaktadır. Bu sebepten kızıl cüce gibi Güneş’e göre çok küçük yıldızlar, trilyonlarca sene hayatta kalabilirler.

Ancak ne kadar uzun süre hayatta kalırlarsa kalsın, bir noktada ölmek zorundadırlar. Peki yıldızlar ölünce ne oluyor? Genellikle patlıyorlar. Hem de muazzam bir şekilde patlıyorlar! Yani bir süpernova! Ancak her yıldızın ölümü süpernova ile olmaz. Güneş’imizden örnek vermek gerekirse, ömrünün yarısını doldurmuş Güneş’imiz ömrünün sonuna doğru çekirdeğinde biriken ağır metallerden ötürü bir kızıl deve dönüşecek, sonrasında hızla kendi içine çekilerek, dış kısımlarındaki malzemeyi etrafa saçacak ve Güneş’ten geriye sadece bir beyaz cüce kalacak. Ancak bir yıldızın süpernova (ve hatta büyüklüğüne göre hipernova) adı verilen patlamalar yaşaması için, Güneş'ten 8-15 kat daha iri olması gerekiyor. Yıldızların ölümleriyle ilgili şu yazımızı okuyarak çok daha detaylı bilgiler elde edebilirsiniz.

Bir Süpernova!
Bir Süpernova!
Nasa

Ancak her yıldızın Güneş’imiz gibi son bulacağını söylemek doğru değil. Örneğin kızıl cücelerin nasıl son bulacağını kestirmek hayli zor. Çünkü 10 trilyon sene sonrasından bahsederken ihtimaller bizi binlerce ayrı sonuca ulaştırabilir. Kızıl cücelerin nasıl son bulacağı hakkında bir teori söz konusu: Bu kızıl cücelerin, ömürlerinin sonunda "buz gibi bir hâl" alması muhtemel. Yazıda bahsettiğimiz üzere, nükleer füzyon bir yıldızın tıpkı kan pompalayan kalbi gibidir. Füzyon yoksa, yıldız da yoktur.

Peki neden bu cüce yıldızlar donacak? Çünkü evrendeki kirlilik artacak. Hidrojen ve helyum dışındaki elementlerin asıl kaynağı, ölü yıldızlardır. Zaman ilerledikçe evrendeki hidrojen ve helyum oranı, diğer elementlere, özellikle ağır metallere oranla iyice azalacak ve yeni oluşacak olan yıldızlardaki (ki evrendeki yıldızların çoğu kızıl cücelerden oluşmakta) ağır metal ve diğer elementlerin oranı iyice artacak. Kızıl cüceler ömürlerinin sonuna yaklaşırken bünyelerindeki çoğu elemente füzyon uygulamış ve sıra ağır elementlere gelmiş olacak.

Ağır elementlere (örneğin demire) füzyon uygulayabilseler dahi, bunlardan ekstra bir enerji elde edemeyecek ve bu yüzden ısı ve ışık yayamayacaklar. Çekirdekleri aktif kalsa dahi, ekstra bir enerji söz konusu olmadığından yüzeyleri bünyelerinde birikmiş olan ağır metallerin soğumasıyla, kalın bir metal tabakasıyla kaplanacaklar. Ve hatta bu tabakanın hemen üstünde donmuş buz bulutları yer alacak. Bu ölüm senaryosuna göre, oluşacak olan "donmuş yıldızlar", çevrelerine ısı-ışık yaymayacak ve boyutları önceki hâllerinden çok daha ufak olacak.

Buradaki boyutu şöyle düşünün: Ortalama Jüpiter, hatta Jüpiter’den bile daha küçük bir boyuttan söz ediyoruz! Sadece kızıl cüceler değil, nötron yıldızlarının da böyle bir son ile karşı karşıya kalması ihtimaller dahilinde olabilir.

Reklamı Kapat

Peki kara delikler? Kara deliklerin sonuyla ilgili hâli hazırda bir teori söz konusu. Hawking Radyasyonu’nu buradaki yazımızdan öğrenebilirsiniz.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 4
  • Muhteşem! 2
  • Tebrikler! 2
  • İnanılmaz 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Korkutucu! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 05/03/2021 06:59:38 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9980

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Yas
Çocuklar
Dünya
Köpekgil
Viral Enfeksiyon
Evrim Ağacı Duyurusu
Popülasyon
Diş Hekimliği
Atmosfer
Renk
Afrika
Hastalık Kataloğu
Yapay Seçilim
Evren
Çekirdek
Arı
Epigenetik
Klinik Mikrobiyoloji
Cinsellik
Öğrenme Teorileri
Türkiye
Bilim Felsefesi
Akciğer
Dünya Sağlık Örgütü
Veri
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Reklamı Kapat
Soru Sor
Not Ekle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Ne kadar çok okursanız, o kadar çok bilirsiniz. Ne kadar çok bilirseniz, o kadar çok yere gidebilirsiniz.”
Theodor Seuss Geisel
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku