Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Bir Yıldızı Patlatan Şey Tam Olarak Nedir?

Bir Yıldızı Patlatan Şey Tam Olarak Nedir? NASA
Kabarcık Bulutsusu (NGC 7635)
11 dakika
4,805

Bir süpernovanın patlamasında açığa çıkan enerji, evrende gerçekleşen pek çok patlamayı gölgede bırakır. Büyük bir yıldızın patlaması sonrasında oluşan nötrino dalgası, görünür evrenin geri kalanının çıkaracağından daha fazla ani bir güç açığa çıkarır. Bu tür patlamalar yıldızlararası gaz ve tozu karıştırarak yeni yıldızların doğacağı toz bulutlarını meydana getirir. Daha önemli olan şey, süpernova karbondan ağır pek çok elementi (kanımızdaki demir gibi) uzay boşluğuna saçar ve nötron yıldızlarını ve karadelikleri meydana getirir.

On yıllarca süren tartışmalardan sonra astrofizikçiler hâlâ bir yıldızın nasıl evrendeki en görkemli patlamaya sebep olduğu konusunda emin değiller. En karmaşık süper bilgisayar simülasyonları bile problemi hala tam olarak çözebilmiş değil, fakat bazı ipuçları veriyorlar. Örneğin, bir beyaz cüce yıldızın patlaması, yıldızın kütleçekiminin kendi üzerinde bir termonükleer ateşleme başlatılmasına sebep olurken, çökmekte olan bir yıldızın kalbindeki ses dalgaları çekirdekte gecikmiş bir patlamayı tetikleyebiliyor.

Bu Reklamı Kapat

Büyük Resim

1930'lardan itibaren "nova" denilen ve aniden parlayan bazı yıldızlar astronomide yeni bir kategori oluşturmuşlardı. 1933’te, astronom Walter Baade ve Fritz Zwicky çok büyük parlamalara süpernova adını vermeye başladı. Patlamanın büyük kütleli bir yıldızın kendi içine çöktüğünde ve bir nötron yıldızı doğduğunda ortaya çıktığını öne sürdüler. Unutulmamalı ki bu, bir süpernova kalıntısı olan Yengeç Bulutsusunun yaydığı radyo sinyal dalgalarının, nötron yıldızlarının varlığını kanıtlamasından 30 yıl sonraydı.

1941’de, Rudolph Minkowski süpernovaların parlaklıklarının tepe noktalarında güçlü hidrojen tayf çizgilerinin eksikliğine (Tip I) ve varlığına (Tip II) dayanarak iki çeşidi olabileceğini öne sürdü. Daha sonra astronomlar bu iki yeni alt tipi tanıdıkça gözlemsel tablo daha karmaşık hale geldi. Buna rağmen astronomlar genel olarak bu iki senaryonun muhtemelen çoğu süpernova için açıklayıcı olduğu konusunda hemfikir oldular.

Bu Reklamı Kapat

Tip Ia süpernova daha yaşlı yıldızların hepsinde meydana geliyor. Diğer tipler (Tip II ve gama-ışın patlamalarıyla ilgili olan Ib ve Ic tipleri) ağır yıldızların bulunduğu genç ve sıcak galaksileri tercih ediyorlar. Böyle yıldızlar nükleer yakıtlarını tükettiklerinde patlıyor ve kendi içlerine çöküyorlar.

Süpernova patlaması
Süpernova patlaması
Adolf Schaller (Astronomy magazine)

Çekirdek Çökmesi

Güneşin kütlesinden 8 kat daha fazla ağır yıldızlar hidrojen yakıtlarını çok hızlı bir şekilde yakarlar, fakat büyük kütleli bir yıldızın yakıtı azaldıkça bir diğer yakıta geçer. Çekirdek sıkışır, sıcaklık ve yoğunluk bir önceki nükleer reaksiyondan geri kalan “kül” (öncelikle helyum) füzyona uğrayana kadar artmaya devam eder. Her yakıt bittiğinde yıldızın çekirdeği aynı işlemi tekrar eder. Bu işlemler sırasında sırasıyla şu elementler açığa çıkar: hidrojen, helyum, karbon, neon, oksijen ve silikon.

Fakat bu bir verimin sürekli azaldığı bir oyundur (azalan verim kanunu). Her yeni yakıt daha düşük enerji salar, böylece yıldız onu daha hızlı yakar. Dahası, karbon bir kez ateşlendiğinde çekirdek sıcaklığı bir milyar dereyece ulaşır, nötrinolar daha büyük sayılarda yıldızdan kaçmaya başlar. Çok fazla nükleer reaksiyonda oluşan nötrinolar diğer maddelerle kolay etkileşmez ve yıldızdan hızlıca kaçarlar. Enerji kaybını karşılamak için çekirdek nükleer yakıtını daha hızlı yakar.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Böyle bir yıldızın başlangıç olarak hidrojen yakıtını tüketmesi 10 milyon yıldan fazla sürerken, oluşan helyumu tüketmesi 2 milyon yıl, karbonu tüketmesi sadece 2000 yıl sürer. Son aşamada çekirdeğin silikonu tamamen tüketmesi 3 haftadan kısa sürer.

Silikon füzyonu sona erdiğinde yıldızın merkezinde, dünya büyüklüğünde ve güneşin 1.5 katı kütlesine sahip bir demir-nikel çekirdeği yer alır. Fakat demir grubundaki elementler doğadaki en sıkı bağlı çekirdek yapılarına sahiptir, dolayısıyla yıldızın çekirdeği diğer elementlerde yaptığı işlemi yapamaz, demirin füzyonu yıldızın toplam enerjisini tüketir. Çekirdeğin içinde nötrino akışı başlar. Çekirdeğin merkezdeki yoğunluğu o kadar yükselir ki elektronlar çekirdek içinde sıkışır. Elektronlar bazı protonları nötronlara dönüştürür. Her iki süreç -nötrinoların akışı ve protonların elektronlarla sıkışması- yıldızı bir arada tutan basıncı ortadan kaldırır. Basınç kaybı arttığı ve kullanılacak yeni bir enerji kaynağı olmadığı için, yıldızın kütleçekimiyle olan savaşı biter.

Demir çekirdek 1/4 ışık hızında içe doğru çöker. Yarım saniyeden daha kısa sürede, dünya büyüklüğünde bir yıldız çekirdeğinden, yaklaşık 30 kilometre çapında sıcak ve yoğun bir ön-nötron yıldızına dönüşür. Merkezdeki yoğunluk bir atom çekirdeğinin yoğunluğunun iki katına ulaştığında çekirdek kaskatı kesilir ve güçlü nükleer kuvvetin itici unsuru sayesinde geri teper. Çekirdeğin bu “geri tepmesi”, yıldızın gaz akışına giren küresel bir piston gibi davranır. Princeton Üniversitesi’nden süpernova modellemesi üzerine çalışan Adam Burrows şöyle diyor:

Bu pistonun yıldızın bebeklik döneminde süpernova olacak bir şok yaratacağını düşünüyorduk. Bu kulağa hoş geliyor ve aynı zamanda anlamlı, fakat çalışmıyor. Şok dalgası oluşurken, enerjiyi tüketen çok fazla sayıda nötrino da yayılıyor. Aynı zamanda, tüm bu şeylerin üstünden gelmeye çalışırken, yine içe doğru çöküyor ve patlama gerçekleşmiyor.

Şok başladıktan birkaç milisaniye sonra duruyor ve orada kalıyor, içerideki gaz ısınıyor. Eğer sonraki bir saniyede hiçbir şey değişmezse, ortaya çıkan nötron yıldızı her an bir güneş kütlesinin onda biri kadar kütle kazanarak büyüyor ve bir süpernovaya değil, karadeliğe dönüşüyor.

Tip Ia süpernovası olan SN 1994D (sol altta parlak nokta olarak görülüyor)
Tip Ia süpernovası olan SN 1994D (sol altta parlak nokta olarak görülüyor)
Wikiwand

Yenileyen Duraklama

Çekirdek çökmesinin en temel gizemi, bu durumun kendi kendini nasıl tersine döndüğüyle ilgilidir. Burrows şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

İnsanların önerdiği şey, bir süre bekleyip nötrinoların nihayet şoku oluşturacak malzemeyi, bir patlamayı yeniden başlatacak kadar ısıtmasını görmekti.

Burrows, bu olaya “yenileyen duraklama” adını veriyor. Çekirdekten ayrılan çok fazla sayıdaki nötrino, tek bir nötrinonun yıldızdan ayrılır ayrılmaz madde ile etkileşime girme olasılığını düşürüyor. Aksiyon birkaç milisaniye için duruyor fakat Burrows “bu süre, bu oyun için çok uzun çünkü her şey çok hızlı gerçekleşiyor” diyor.

Eski bilgisayar simülasyonlarında, yıldız çökmelerinin küresel olarak simetrik olduğu varsayılıyordu, bu yöntem işe yaramadı. Bu tür 1 boyutlu hesaplamalar, yıldızın dönüş ekseninde simetri olduğunu varsayan daha zorlu 2 boyutlu modellere öncü oldu. Geciken patlamayı açıklayacağı beklenirken akışkan kararsızlıklarını ve türbülansı ortaya çıkardı. Burrow şöyle devam ediyor:

Bir an için, bu geçerli bir görüştü. Fakat 2 boyutta en iyi nötrino fiziğinin böyle çalışmadığı görülüyor. 3 boyutlu simülasyonların yeni uygulamaları, nötrinoların enerjiyi depoladığını daha etkili bir şekilde açıklayacak mı? Bunu umuyoruz.

2005 yılında, Burrows ve çalışma arkadaşları, çöken yıldızların içinde muhtemel yeni önemli bir enerji kaynağı keşfetti: ses dalgaları. Ekibin 2 boyutlu modelinde, gecikmiş şok yıldızı dönüş ekseni boyunca baştan aşağı yalpalamaya başladı. Burrows şöyle söylüyor:

İnsanlar bunu daha önce hiç görmemişti çünkü sıçramadan sonra belki 200 milisaniye beklemişlerdi. Ve sonra şok bir anda gitti, durakladı ve kayboldu. Hiçbir şey olmadı, sonra çalışanlar bu pahalı bilgisayar işlemini sonlandırdılar.
2 boyutlu ve 3 boyutlu simülasyonların karşılaştırması
Adam Burrows, NCSAatIllinois

Madde ön-nötron yıldızının içinde akarken çekirdeğin etrafındaki türbülans yaklaşık 300 hertz (akustik olarak do ile fa notaları arasında) dalga yayar. Akustik dalgalar çöken kabuğun içine geri yayılır. Nötrinoların enerjisi çok büyükken yalnızca bir kısmı gecikmiş şokun içinde depolanır, halbuki madde neredeyse sesi tamamen absorbe eder. Burrows’un simülasyonunda çekirdeğin şişmesinden yarım saniye sonra yıldızın patlaması için yeteri kadar akustik güç vardır.

Bu Reklamı Kapat

Bu sürecin ne kadar önemli olduğu bir soru işaretidir. Patlamayı önleyen ve nötrinoların şoku oluşturmasını engelleyen şey biriken maddedir. Burrows “eğer nötrino mekanizması çalışırsa, bunu modelimizde görürdük” diyor.

Ses dalgaları çekirdeğin bir tarafında şok oluşması için enerji verirken diğer tarafında biriken madde akımlarını çekirdeğin diğer tarafına doğru iter. Böylece direncin az olduğu bir yol oluşur ve ses dalgaları geciken bir şoku uyandırabilir. Burrows, “Bu ispatlanmadı, ama oldukça ilginç” diyor. Diğer taraftan, salınım yapan çekirdek kütleçekimsel radyasyonun belirgin bir kaynağı olabilir.

Parçalanan Cüceler

Geniş ölçekli bilgisayar simülasyonları beyaz cücelerin (düşük kütleli yıldızların son aşaması) kendilerini nasıl Tip Ia süpernova olarak yok ettiği hakkında yeni görüşler sağlıyor. Çekirdek-çökmesi patlamalarından daha parlak ve daha homojen olan Ia tipi patlamalar evrenin uzaklarında daha önemli bir rol oynuyor. Karanlık enerji ve evrenin genişlemesi hakkındaki yeni keşifler, nasıl çalıştıklarını anlamak konusuna aciliyet kazandırıyor.

Güneş benzeri bir yıldızın karbon ve oksijen açısından zengin olan çekirdeği, dünya boyutlarına sıkışarak bir beyaz cüce haline gelir. Milyarlarca yıllık parlaklığı, kademeli olarak soğuyarak bir kara cüceye dönüşür. Elektron basıncı çekirdeğin daha fazla çökmesini engeller, fakat bu durum yalnızca cücenin kütlesi 1.44 Güneş kütlesinden küçük olduğu durumda gerçekleşir; bu kütle sınırına Chandrasekhar limiti de denmektedir. Bu limiti aştığında çekirdek çökmesi cüce yıldız, bir nötron yıldızına dönüşene dek devam eder.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Yaratıcı Tür: Fikirler Dünyayi Nasıl Yeniden Yaratıyor?

INCOGNITO VE BEYİN’İN YAZARINDAN

“Gerçekleri öğrenir, kurguyu üretiriz. Olanı kavrar, olabilecekleri düşleriz.”

İnsan dünyanın yeni versiyonlarını yaratıyor, hem de her gün. Yenilik üretme yeteneğimizin canlılar arasında eşi benzeri yok. İnekler koreografi hazırlamıyor, sincaplar ağaç tepelerine ulaşmak için asansör inşa etmiyor, timsahlar sürat motorları tasarlamıyorlar. Bizler ise, binlerce yıl önce meydana gelmiş bir evrimsel ince ayar sayesinde, deneyimlerimizi özümseyip onlardan “şöyle olsa ne olur”lar türetebiliyoruz.

Ünlü nörobilimci David Eagleman ve besteci Anthony Brandt şu sorunun peşine takılıyor: İnsanlığın yaratma becerisi ve güdüsünün temelinde yatan şey nedir? Zihnimizdeki yaratıcı yazılım nasıl çalışıyor, ona neden sahibiz ve bizi nereye götürüyor? Yaratıcı Tür, Picasso’dan konsept arabalara, şemsiyelerden Ay’a seyahate, eğitim sistemimizden ketçap şişelerine kadar uzanıp yaratıcı zihni mercek altına alan etkileyici bir yolculuk. Nörobilimdeki en yeni bulgulardan faydalanarak sahip olduğumuz bu derin, gizemli ve en önemli insan becerisinin temel işleyişini ilk kez böylesine görünür kılıyor ve hepimiz için daha yaratıcı bir geleceğin kapılarını aralıyor.

“İnsan yaratıcılığına görseller eşliğinde bir yolculuk… Zihnin işleyişine ilgi duyanlar mutlaka okumalı.” –WIRED

“Ağzı açık bıraktıracak kalitede… Deha kalitesinde.” –GEOFF DYER, OBSERVER

Bilgiler ve Uyarılar:

  1. Bu ürün sipariş alındıktan 1-3 gün içinde postalanacaktır.
  2. Lütfen sipariş vermeden önce iade ve ürün değişikliği ile ilgili bilgilendirmemizi okuyunuz.
  3. Bu kampanya, Domingo Yayınevi tarafından Evrim Ağacı okurlarına sunulan fırsatlardan birisidir.
Devamını Göster
₺70.00
Yaratıcı Tür: Fikirler Dünyayi Nasıl Yeniden Yaratıyor?

Tip Ia süpernovanın oluşumu
Tip Ia süpernovanın oluşumu
Wikimedia

1960 yılında Fred Hoyle ve William Fowler bu limite yaklaşmakta olan beyaz bir cüce yıldızın devasa bir termonükleer bomba etkisi yaratabileceğini fark ettiler. Normal bir yıldızın yakınına beyaz bir cüce yerleştirildiğinde, cüce yıldız 1.44 güneş kütlesine ulaşana kadar diğer yıldızdan kütle kazanabilir ve patlar. Cüce yıldız, yanındaki yıldızdan bir yılda yaklaşık 1/30 Dünya kütlesi kadar hidrojen gazı sömürür. Eğer bu daha yavaş gerçekleşirse cücenin yıldız rüzgarı gazın yüzeye ulaşmasını engeller; eğer daha hızlı olursa gaz birikmeden önce hızlıca yanar.

Bir beyaz cüce güneşin 1.44 kütlesine ulaştığında çekirdeğindeki karbon ateşlenir. 2004 yılından önce hiç kimse bir karbon-oksijen yıldız patlamasının nasıl oluştuğunu bilemiyordu, bu yüzden teorisyenler öncelikle türbülanslı termonükleer füzyonu söz konusu yaptılar. Bu simülasyonlar, Tip Ia patlamalarının enerji ve element karışımını açıklayamadı. Bir patlamanın gerçekleştiği türbülanslı yanma periyodunu takip eden modeller gerçek verilerle daha uyumluydu, fakat teorisyenler patlamanın nerede ve ne zaman meydana geleceğine basitçe karar veriyorlardı ve simülasyona yerleştiriyorlardı. Chicago Üniversitesi’nden Don Lamb şöyle diyor:

Bazen bu şeye ‘işte, bir mucize gerçekleşiyor’ mekanizması diyorum.

Bu sebeple, Wolfhang Hillebrandt ve grubu Almanya’da, Munich’teki Max Planck Astrofizik Enstitüsünde farklı bir yol denediler. Sadece türbülanslı yanmayı kullanan simülasyonların gözlemlerle daha iyi eşleşebileceğini buldular fakat bunun olması için cüce yıldızın termonükleer yangınının yaklaşık 100 farklı noktada tek seferde ateşlenmesi gerekiyor.

2004 yılında, daha sonra Lamb’ın da katılacağı Alan Calder’in liderlik ettiği bir ekip Chicago Üniversitesi’nde, bir beyaz cücenin patlamasını açıklayacak bir yol buldu. Amerika Enerji Departmanı’nın bilgisayar kaynakları sayesinde ekip tüm bir beyaz-cüce yıldızı simüle etmek için bir bilgisayar donanımı kurdular. Ateşleme sonrasında nükleer alevin küçük bir bölgesi yıldız boyunca, arkasında 10 milyar derecelik bir kül kabarcığı bırakarak genişledi. Bu kabarcık cücenin kabuğunu kırıp geçtiğinde, yıldızın kütlesinin %10’dan azı kaynadı fakat cücenin parçalanması ve güçlü bir patlama oluşması için çok küçüktü.

Sonra ekip üyelerinden Tomasz Plewa, kabarcığın yıldızın yüzeyinde bir gedik açtıktan sonra neler olduğunu görmek için ilave olarak 2 boyutlu simülasyonları canlandırdı. Nükleer toz bulutu yaklaşık saatte 10.8 milyon kilometre hızla püskürüyordu. Sıcak bulut cücenin milyar derece sıcaklığındaki yüzeyiyle kavuşuyor ve hızla yayılıyordu. Bunu yaparak daha soğuk kaynamamış yüzey materyalini sürüklüyordu. Süper kaynamış toz bulutu beyaz cücenin etrafını sarıyor ve ortaya çıktığı noktanın karşı tarafında kendisiyle çarpışıyordu. Bu çarpışma, yıldızı patlatan ve parçalayan kaynamamış tüm yüzey malzemelerini sıkıştırıyordu.

Ultra soğuk bir cüce olan TRAPPIST-1 ile Güneş'in boyut kıyaslaması
Ultra soğuk bir cüce olan TRAPPIST-1 ile Güneş'in boyut kıyaslaması
Wikiwand

“Kütleçekimsel sınırlanmış patlama” olarak adlandırılan bu model, bugüne kadar Ia tipi bir süpernovayı diğer modellere göre daha eksiz bir şekilde açıklıyor ve aynı zamanda tam ölçekli bir patlamanın doğal olarak meydana geldiği tek model olarak kabul ediliyor. Lamb şöyle diyor:

Çoğu Ia tipi süpernova için umut verici bir model. Şans eseri bir keşifti. Bu, büyük ölçekli numerik simülasyonların, karmaşık ve öncesinde hayal etmesi çok zor olan non-lineer fenomenlerin keşfine öncülük edebileceğini gösteren mükemmel bir örnekti.

85 yıldan fazladır astronomlar yıldızların ölümlerini, evrendeki en güçlü patlamalar olan süpernovalarla ilişkilendiriyor. Fakat en eksiksiz simülasyonlar bile patlayan bir yıldızın çevresinde ne olup bittiğini hala tam olarak gösteremiyor. Modeller üzerine çalışan araştırmacılar, nötrino emisyonu, manyetik alanlar ve rotasyonların sonuçları nasıl etkilediğini derinlemesine araştırmaya başladılar. Gözlemciler yeni olayları izliyor, kataloglara ekliyorlar ve bunları hem kozmik bir kıstas olarak kullanıyorlar, hem de mevcut kuramlarda olabilecek sorunları arıyorlar. Ve patlayan bir yıldızın doğrudan çekirdeğinden kaçan nötrinoları ve bize günün birinde bir süpernovanın kalbinde neler olduğunu söyleyeceğini umduğumuz kütleçekim dalgalarını yakalamak için yeni olanaklar geliştiriyorlar.

Düzeltmeler: Yazının bir önceki versiyonunda, süpernova patlamasının büyüklük tanımı (yazının ilk cümlesi) düzenlenmiş ve daha uygun bir çeviri eklenmiştir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 11
  • Merak Uyandırıcı! 9
  • Bilim Budur! 4
  • Muhteşem! 3
  • İnanılmaz 2
  • Umut Verici! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Astronomy | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 26/06/2022 01:52:11 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8770

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Orman
Eşeyli Üreme
Filogenetik
Köpekler
Hayatta Kalma
Asit
Eczacılık
Evrimsel Antropoloji
Köpekbalığı
Böcek Bilimi
Biyografi
İklim Değişikliği
Uzun
Böcekler
Hamile
Homeostasis
Teori
Yas
Genetik Mühendisliği
Mistik
Editör Seçkisi
Gaz
Bilim Felsefesi
Botanik
İnsanın Evrimi
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.