Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Süpernova Nedir? Yıldızlar Neden Patlıyor ve Bir Sonraki Nesil Yıldızlar Yakıtını Nereden Buluyor?

Bir Sonraki Süpernova Hangi Yıldızda, Ne Zaman Yaşanacak?

Süpernova Nedir? Yıldızlar Neden Patlıyor ve Bir Sonraki Nesil Yıldızlar Yakıtını Nereden Buluyor?
18 dakika
41,399
Podcast
10:19
Boray Dinçer
Seslendiren
24
  • İndir
  • Dış Sitelerde Paylaş
Tüm Reklamları Kapat

Bir süpernova, büyük yıldızların ömürlerinin sonuna geldiklerinde çok parlak ve enerjik bir şekilde patlamasına verilen isimdir. Bu patlamalar öylesine şiddetlidir ki, uzayda meydana gelen en büyük patlamalardan birisi süpernovalardır. Tipik bir süpernova patlaması sırasında açığa çıkan enerji nedeniyle galaksilerin tamamının saçtığı ışıktan daha parlak bir ışık topu oluşabilir ve Güneş'imizin 8 milyar yıllık toplam ömründe yayacağından daha fazla enerji uzaya savrulur.

Süpernovalar öylesine ani bir şekilde yaşanır ki, sadece birkaç saat önce gökyüzünde olmayan bir nokta, birkaç saat içinde bir deniz feneri gibi parlayabilir! Ancak gökyüzünde görülen süpernovalar, gökteki diğer yıldızlar gibi değildir: Artık ölmüş bir yıldızdan arta kalanlardır...

Tüm Reklamları Kapat

"Hepimiz yıldız tozuyuz." Carl Sagan, bu sözü söylerken, aslında bir süpernova patlaması sonucunda etrafa saçılan muazzam düzeydeki malzemeden söz ediyordu. Bu malzeme sayesinde Güneş'imiz ve Dünya'mız var olabildi ve en nihayetinde biz bugün buradayız. Kim bilir, belki de bizim bugün burada olabilmemizi sağlayan süpernova, bizden daha önce var olmuş zeki bir medeniyetin sonu oldu. Ve yine... Kim bilir, bizim sonumuzu getirecek olan bir süpernova, bizden sonraki yaşamları mümkün kılabilecek...

NuSTAR, bir süpernovadan arta kalanları görüntülüyor.
NuSTAR, bir süpernovadan arta kalanları görüntülüyor.
AAS Nova

Süpernovalar Nerede Bulunur?

Bir süpernovanın çıplak gözle görülebilmesi için 3 temel faktör vardır:

Tüm Reklamları Kapat

  1. Süpernova bize yakın olmalıdır.
  2. Patlama çok güçlü ve parlak olmalıdır.
  3. Süpernovayla aramızda ışığı kesecek herhangi bir gaz ve toz bulutu olmamalıdır.

Bir süpernovayı çıplak gözle görebilmemiz için bu kriterlerin tamamı veya en azından çoğu sağlanmalıdır.

Süpernovaları genellikle diğer galaksilerde görmekteyiz; çünkü Samanyolu Galaksisi içindeki yoğun toz bulutu dolayısıyla kendi galaksimizdeki süpernovaları nadiren gözleyebilmekteyiz.

RCW 86 Süpernovası

Süpernovalara yönelik en eski gözlem, MS. 185 yılında Çinli astronomlar tarafından yapılmıştır. Bu astronomların gözlediği süpernovanın RCW 86 isimli bir süpernova olduğu düşünülmektedir. Ancak bu tarih ile 17. yüzyıl arasında çok az sayıda süpernova gözlenebilmiştir; çünkü teleskoplar henüz icat edilmemiştir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Sci News

SN 1054 Süpernovası

Buna rağmen, bu iki tarih arasında gözlenen en meşhur süpernova, 1054 yılında Çinli ve Koreli astronomların kayıtlarında eş zamanlı olarak kendine yer bulan, günümüzde Yengeç Nebulası olarak bilinen toz bulutunu oluşturan SN 1054 kod adlı süpernovadır. SN 1054 süpernovasından arda kalan Yengeç Nebulası (İng: "Crab Nebula"), bugün bile saatte 4 milyon kilometre hızla genişlemesini sürdürmektedir.

Nebulanın merkezinde iç kısımlara mavi rengi veren bir nötron yıldızı vardır.
Nebulanın merkezinde iç kısımlara mavi rengi veren bir nötron yıldızı vardır.
NASA

Tarihsel verilere göre Yerli Amerikalılar da bu patlamayı gözleyip kaydetmişlerdir (bunlara dair izlere Arizona ve New Mexico eyaletlerindeki kaya resimlerinde rastlayabiliyoruz). Bu süpernova öylesine şiddetliydi ki, gündüzleri bile gökyüzünde ışığı görmek mümkündü! Ayrıca kayıtlara göre süpernovanın aydınlatması sayesinde geceleri ekstra bir ışık kaynağına ihtiyaç duymaksızın bir kâğıda yazı yazmak mümkündü.

SN 1054 süpernovasını anlatan bir çizim
SN 1054 süpernovasını anlatan bir çizim

Tycho Brahe ve "Nova"ları

Teleskopların icadından önce gözlenen diğer süpernovalar 393, 1006, 1181, 1572 ve 1604 yıllarında kaydedildi. Bunlardan 1572 yılında olan süpernova, ünlü astronom Tycho Brahe tarafından da yakından incelenmiştir. Brahe, yazdığı kitabına bu "yeni yıldız"ı De nova stella ismiyle kaydetmiştir - ki "süpernova" ismindeki nova sözcüğü de aslında buradan gelmektedir.

Tycho Süpernovası
Tycho Süpernovası
NASA

Nova ile Süpernova Arasında Ne Fark Var?

Ancak bir nova ile süpernova birbirinden farklı astronomik olaylardır. Her ikisinde de sıcak gazların hızla dışarı doğru patlaması sonucunda parlak ışıklar saçılsa da, süpernova dediğimiz olay son derece yıkıcıdır ve diğer novaların aksine bir yıldızın ölümü anlamına gelir.

Süpernova sözcüğü 1930'lu yıllara kadar kullanıma girmemiştir. İlk olarak Walter Baade ve Fritz Zwicky tarafından kullanılan bu sözcük, ikilinin Mount Wilson Gözlemevi'nde gözlediği S Andromedae (ya da SN 1885A) isimli süpernovaya ithafen kullanılmıştır. Bu patlama, Andromeda Galaksisi içinde yaşanmıştır ve bunu gözleyen ikili, gözledikleri olayın bir nötron yıldızına dönüşen sıradan bir yıldızın başından geçen şey olduğunu ileri sürmüşlerdir.

Tüm Reklamları Kapat

Gerçek bir süpernova verisi...
Gerçek bir süpernova verisi...
Syfy

SN 1987A Süpernovası

Daha modern çağlarda gözlenen meşhur süpernovalardan birisi ise SN 1987A isimli süpernovadır. Bu patlamaya yönelik gözlemler 1987 yılından beri devam etmektedir ve bu sayede araştırmacılar, bir süpernova yaşandıktan sonraki ilk birkaç on yılda neler olup bittiğini gözleme fırsatı bulmaktadırlar.

Bu patlama Dünya'dan 168.000 ışık yılı uzakta gerçekleşmiştir. Bir diğer deyişle patlama, aslında (yaklaşık) 168.000 yıl önce yaşanmıştır! Günümüzden 168.000 yıl önce Homo sapiens türü olarak biz, atalarımız olan Homo heidelbergensis türünden sadece birkaç on bin yıl önce ayrılmıştık ve yeni yeni modern evrimsel özelliklerimizi kazanıyorduk.

Bu patlamayı en önemli kılan özelliği ise teleskobun icadından bu yana gözlemlenmiş en yakın süpernova olmasıdır.

Hubble Uzay Teleskobu tarafından çekilen 1987A süpernova patlamasının kalıntısı
Hubble Uzay Teleskobu tarafından çekilen 1987A süpernova patlamasının kalıntısı
NASA

Modern Süpernova

1604 yılında Johannes Kepler, Samanyolu Galaksisi'nde gözlenen son süpernovayı keşfetti. NASA’nın Chandra Teleskopu daha güncel zamanda patlamış bir diğer süpernovaya ait kalıntıları gözlemeyi de başardı. Chandra'nın gözlediği bu süpernova, Samanyolu Galaksisi'nde en az 100 yıl önce yaşanmıştı.

Tüm Reklamları Kapat

Bir Sonraki Süpernova Patlaması Hangi Yıldızda Yaşanacak?

Yaşandı bile! Hatta 30 tane yaşandı bile... Siz bu cümlenin sonuna gelene kadar 50-60 tane daha patlamış olacak! Çünkü istatistiki olarak Evren'de her saniye 30 civarında yıldız, süpernova patlamasıyla içindeki malzemeyi etrafa saçmaktadır. 

Tabii ki Evren devasa bir yer. Dolayısıyla hepsi bizi ilgilendirmeyebilir. Eğer sadece Samanyolu Galaksisi'ne odaklanacak olursak, önümüzdeki 50 sene boyunca herhangi bir yıldızın süpernovaya dönüşmesini beklemiyoruz (iki sayı arasındaki farktan da, Evren'in yanında koskoca Samanyolu Galaksisi'nin bile ne kadar ufak kaldığını anlayabilirsiniz).[3]

Ola ki bu patlayan yıldızlardan birisi Betelgeuse veya Eta Carinae olsaydı, kozmos içerisinde görülebilecek en nefes kesici olaylardan birine çıplak gözle tanıklık etmeniz mümkün olabilirdi! Fakat ne yazık ki bu pek muhtemel gözükmemektedir.

Fotoğrafta, Orion Takımyıldızı içerisinde bulunan ve bizden 643 ışık yılı uzaktaki Betelgeuse yıldızının süpernovaya patlaması canlandırılmaktadır. Bir sanatçı tarafından yapılan bu çizimde, Güneş'ten ortalama 14 kat büyük olan yıldızın patlaması sonucu etrafa saçılan maddeler görülmektedir. Eğer Betelgeuse bugün patlayacak olsa, gökyüzünde dolunaydan daha büyük bir şekilde gözükürdü ve gündüzleri bile görülür olurdu!
Fotoğrafta, Orion Takımyıldızı içerisinde bulunan ve bizden 643 ışık yılı uzaktaki Betelgeuse yıldızının süpernovaya patlaması canlandırılmaktadır. Bir sanatçı tarafından yapılan bu çizimde, Güneş'ten ortalama 14 kat büyük olan yıldızın patlaması sonucu etrafa saçılan maddeler görülmektedir. Eğer Betelgeuse bugün patlayacak olsa, gökyüzünde dolunaydan daha büyük bir şekilde gözükürdü ve gündüzleri bile görülür olurdu!

Hatta önümüzdeki 20, 30 veya 50 yıl içerisinde bir süpernova yaşansaydı bile, bunu gökyüzümüzde göremeyebilirdik, çünkü ne yazık ki şu anda astronomi ve istatistik dahilinde süpernovaya dönüşmesi en muhtemel olan, patladığında da net bir şekilde görebileceğimiz kadar bize yakın olan yıldız, bizden 240 ışık yılı uzaktaki Spica'dır. Spica, Başak Takımyıldızı içerisindeki en parlak yıldızdır; gökyüzümüzdeki ise en parlak 15. yıldız. Fakat Spica'nın önümüzdeki birkaç milyon yılda patlaması beklenmemektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
I Am a Cat (Natsume Sōseki)

I Am a Cat is a satirical novel written in 1905–1906 by Natsume Sōseki about Japanese society during the Meiji period (1868–1912); particularly, the uneasy mix of Western culture and Japanese traditions.

Sōseki’s title, Wagahai wa Neko de Aru, uses a very high-register phrasing more appropriate to a nobleman, conveying grandiloquence and self-importance. This is somewhat ironic, since the speaker, an anthropomorphized domestic cat, is a regular house cat of a teacher, and not of a high-ranking noble as the manner of speech suggests.

The book was first published in ten installments in the literary journal Hototogisu. At first, Sōseki intended only to write the short story that constitutes the first chapter of I Am a Cat.  However, Takahama Kyoshi, one of the editors of Hototogisu, persuaded Sōseki to serialize the work, which evolved stylistically as the installments progressed. Nearly all the chapters can stand alone as discrete works.

Warning: Unlike most of the books in our store, this book is in English.
Uyarı: Agora Bilim Pazarı’ndaki diğer birçok kitabın aksine, bu kitap İngilizcedir.

Devamını Göster
₺240.00
I Am a Cat (Natsume Sōseki)
  • Dış Sitelerde Paylaş

Bir Süpernova Dünya'nın Sonu Olabilir mi?

Her ne kadar gözleyeceğimiz görüntü güzel olabilecek olsa da şu gerçek asla unutulmamalıdır: Süpernovalar oldukça ölümcül olaylardır ve etrafa bolca (ölümcül derecede enerjik olan) gama ışınları saçarlar. Yakınımızda meydana gelecek bir süpernova, Dünya'yı ve üzerindeki canlılığı ciddi şekilde tehdit edecektir.

Böyle bir durumda gezegenimiz ve canlılık yok olmasa bile patlamadan yayılacak ışınlar canlılarda oldukça zararlı mutasyonlara sebep olacaktır. Bunun sonucunda gelecek nesillerde sakat doğma gibi çeşitli sorunlarla karşılaşılabilecektir ve birçok türün soyu tükenecektir. Ayrıca bu muazzam radyasyon, Dünya'da hâlihazırda yaşadığımız iklim değişimini daha da kaotik hâle getirebilecektir. Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nde kıdemli bir astronom olan Mark Reid, bu konu hakkında şunları söylüyor:

Yaklaşık 30 ışık yılı yakınımızda patlayacak olan bir süpernova; Dünya üzerinde büyük etkilere, muhtemelen kitlesel yok oluşlara yol açardı. Süpernovadan gelen X ışınları ve daha enerjik olan gama ışınları, bizi Güneş'ten gelen ultraviyole ışınlarından koruyan ozon tabakasını yok ederdi, aynı zamanda atmosferdeki azotu ve oksijeni iyonize ederek büyük miktarlarda duman benzeri azot oksit oluşumuna yol açardı.

Ozon tabakasının alacağı hasardan dolayı yer seviyesindeki ultraviyole ışın miktarındaki sadece %10'luk bir artış, okyanus yüzeyine yakın olan fitoplanktonlar ve diğer birçok organizma için öldürücü olurdu. Bu organizmalar, Dünya'daki oksijen üretiminin ve deniz ekosisteminin temelini oluşturduğu için bunlarda meydana gelebilecek herhangi bir önemli bozulma, gezegen çapında büyük bir soruna dönüşebilirdi.

Böyle bir felaketin yaşanmaması için Dünya'nın patlayan yıldızdan en az 50-75 ışık yılı uzakta olması gerekmektedir. Neyse ki bize bu kadar yakın olup kendi içine çökerek patlayacak herhangi bir yıldız yoktur - Güneş'imiz de buna dahildir (Güneş'in süpernovaya dönüşmesi beklenmemektedir).

Dünya Yakınında Meydana Gelen Süpernova Sıklığı

Tahminlere her 15 milyon yılda bir bize yakın bir süpernova gerçekleşmektedir. Yine bazı tahminlere göre her 240 milyon yılda bir Dünya'ya 10 parsek (33 ışık yılı) uzakta bir süpernova meydana gelmektedir. Her türlü durumda da Dünya'nın tarihi boyunca ciddi süpernova patlamalarının etkilerine maruz kaldığı ortadadır.

Öyle ki canlılık tarihinde meydana gelen bazı kitlesel yok oluş olayları süpernovaların radyoaktif etkisinden kaynaklanıyor olabilir. 2.6 milyon önce yaklaşık 150 ışık yılı uzaklıkta gerçekleşen bir/birkaç süpernovanın iyonize radyasyon etkisi, Pliyosen-Pleyistosen Yok Oluşu'na, yani o dönem yaşamış 18 metrelik megalodon gibi büyük deniz canlılarının neslinin tükenmesine neden olmuş olabilir.

Aynı zamanda 2002'de yapılan bir çalışmaya göre 130 ışık yılı uzakta lokal kümede gerçekleşen bir süpernova nedeniyle ozon tabakası zarar görmüş ve Güneş'ten gelen ultraviyole ışınlarının etkisi ile deniz faunasındaki ufak canlılar yok olmuş olabilir.

Süpernova Olayının Sebebi Nedir?

Bir süpernova, bir yıldızın çekirdeğinde veya merkezinde bir değişiklik olduğunda gerçekleşir. Sözünü ettiğimiz süpernovayla sonuçlanan bu değişim, iki farklı şekilde bir değişim meydana gelebilir.

Tip-1 Süpernova

İlk süpernova tipi, ikili yıldız sistemlerinde gerçekleşir. İkili yıldızlar, isimlerinden de anlaşılabileceği gibi, aynı noktanın etrafında dönen iki yıldıza verilen isimdir. Bu ikiliden biri karbon-oksijen yapılı bir beyaz cüce ise, ikizi olan yıldızdan durmaksızın madde çalar. Sonunda, bu beyaz cüce içinde çok fazla madde bikiri ve nihayetinde, aşırı fazla madde birikimi dolayısıyla yıldız şiddetle patlar ve süpernova dediğimiz olay yaşanır.

Oldukça soluk olan bu yıldızların tespit edilmesi zordur, ne zaman patlayacakları pek ön görülemez, beklenmedik bir zamanda komşu yıldızlarından gaz çalmaya başlayabilirler. Muhtemelen Dünya'nın etrafındaki 50 ışık yılı çapında olan bir alanda bunlardan yüzlerce vardır. Fakat patlamaya hazır herhangi bir tanesi bilinmemektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Hubble tarafından gözlenen bir süpernova
Hubble tarafından gözlenen bir süpernova
Space

IK Pegasi B, Tip I Süpernova adaylarından birisidir ve yaklaşık 150 ışık yılı uzaktaki bir ikili yıldız sisteminin parçasıdır. Sistemdeki ana yıldız IK Pegasi A, aynı bizim Güneşimiz gibi bir anakol yıldızdır. IK Pegasi B ise A'nın etrafında dönen bir beyaz cücedir. A yıldızı büyümeye başlayıp kırmızı deve dönüştüğünde dış katmanları beyaz cüce olan B'ye yaklaşacak ve B yıldızı, ondan gaz çalarak büyümeye başlayacaktır. Yeterince büyüdüğünde ise kendi üzerine çökerek patlayacaktır. Fakat IK Pegasi A'nın kırmızı dev evresine geçmesine daha milyarlarca yıl bulunmaktadır.

Solda IK Pegasi A, alt ortada IK Pegasi B ve sağda Güneş'in boyutlarının kıyaslanması
Solda IK Pegasi A, alt ortada IK Pegasi B ve sağda Güneş'in boyutlarının kıyaslanması
EarthSky

Tip-2 Süpernova

İkinci tip süpernova ise tek bir yıldızın ömrünün sonunda ortaya çıkar. Yıldızlar normalde iki ayrı kuvvetin birbirini dengelemesi sayesinde varlıklarını sürdürebilen gök cisimleridir. Bunlardan birincisi, kütleçekimidir. Yani yıldızı oluşuturan malzeme, kendi üzerine çökmeye çalışır. Zaten nebulalarda (bulutsular içerisinde) yeni yıldız ve gezegenlerin oluşabilmesini sağlayan ana mekanizma, nebulayı oluşturan gaz ve toz parçacıklarının kendi üzerine çökerek bir yığılma, bir birikim oluşturma eğilimidir. Ama yıldızın kendi üzerine çökmesine engel olan, yani ters yönde, dışa doğru etki eden ikinci bir kuvvet mevcuttur: Bu da, yıldızı oluşturan ana malzeme olan hidrojen helyuma dönüşümü; yani füzyon tepkimesidir. Bunlar sayesinde açığa çıkan enerji, kütleçekiminin yıldızın kendi üzerine çökmesi etkisini dengeleyerek, yıldızın stabil bir şekilde yaşamını sürdürebilmesini sağlar.

Popüler bilim sitelerinde şu meşhur lafı duymuşsunuzdur: "Yıldızın yakıtı tükendi." İşte burada kastedilen şey, artık helyuma dönüştürülebilecek kadar hidrojenin kalmaması, dolayısıyla yıldızı denge halinde tutan ikinci kuvvetin ortadan kalkmasıdır. Hidrojen, helyuma dönüşemediği zaman, kütleçekimi baskın hale geçer ve yıldız, kendi üzerine çökmeye başlar.

Yıldızın nükleer yakıtı tükendiğinde, kütlesinin bir kısmı çekirdeğine doğru akar. Sonunda, çekirdek o kadar ağır hale gelir ki kendi kütleçekim kuvvetine dayanamaz. Buna bağlı olarak çekirdek çöker ve bu çöküş sonucunda süpernova dediğimiz patlama yaşanır. Bu patlamadan geriye kalan, aşırı yoğun bir gök cismi olan bir nötron yıldızıdır. Bu yıldızlar bir şehir büyüklüğünde olsa da, Güneş kadar maddeyi bünyelerine barındırırlar!

Tüm Reklamları Kapat

Ancak Tip-2 bir süpernovanın yaşanabilmesi için bir yıldızın Güneş'ten (tahminlere göre) en az 15 kat büyük olması gerekmektedir (fakat bu aralığa yönelik tahminler, 7-8 Güneş kütlesinden 20 Güneş kütlesine kadar değişebilmektedir). Yani bir yıldızın tam olarak nasıl öleceğine, kütlesi karar vermektedir. Örneğin Güneş'imiz için vaziyeti merak ediyorsanız: Güneş tek bir yıldızdır; ikizi yoktur. Yani ilk tip süpernova yaratması imkansızdır. Fakat ikinci tip süpernova görmeyi de beklemiyoruz; çünkü Güneş'in kütlesi böyle bir patlamaya sebep olmak için fazlasıyla küçüktür.

Universe Today

Süpernovalar Ne Sıklıkta Yaşanır?

Aslında süpernovalar, Evren içerisinde çok sık gerçekleşen doğa olaylarıdır: Her saniye, Evren içerisinde yaklaşık 30 süpernova yaşandığı hesaplanmaktadır. Dolayısıyla, siz bu cümlenin sonuna gelene kadar Evren içerisinde onlarca yıldız ölmüş olacak. Öte yandan, Samanyolu Galaksisi büyüklüğündeki galaksilerde istatistiki olarak her 50 yılda 1 defa yaşanırlar. Bu iki sayı arasındaki uyumsuzluk, Evren'in ne kadar büyük bir yer olduğunu anlamanın bir başka yoludur: Bir yanda, her saniye ölen onlarca yıldız; diğer yanda Samanyolu Galaksisi içerisinde sadece 50 yılda 1 yaşanan bir olay...

Bir diğer deyişle, Evren içinde her bir saniye, bir yerlerde yıldızlar patlamaktadır ve bu patlamaların hepsi Dünya'dan pek de uzakta değildir. Örneğin bundan 10 milyon yıl kadar önce meydana gelen bir dizi süpernova, bugün Yerel Baloncuk olarak bildiğimiz, 300 ışık yılı genişliğinde ve yer fıstığı şeklinde olan, Güneş Sistemi'ni sarmalayan yıldızlararası ortamı yaratmıştır.

Eğer Yıldızlar, Yakıtı Tükenince Patlıyorsa, Yeni Yıldızlar Nereden Yakıt Buluyor?

Tip-2 süpernovaların ana nedeninin, tekil yıldızların yakıtlarının tükenmesi sonucu, dengelerini yitirerek kendi üzerlerine çökmeleri ve geri kalan malzemelerini etrafa şiddetle saçmaları olduğunu söylemiştik. Bu durum, akıllara bir soruyu getirebiliyor: Madem yıldızlar bütün hidrojeni helyuma dönüştürdükten sonra yakıtları tükenmiş oluyor, süpernovadan saçılan malzemeden doğacak yeni yıldızlar nereden hidrojen buluyorlar?

Tüm Reklamları Kapat

Bu sorunun cevabı olan anahtar sözcük, bütün sözcüğüdür. Bir yıldızın süpernovaya dönüşmesi için bünyesindeki bütün hidrojeni tüketmesi gerekmez. Önemli olan, yıldızın çekirdeğindeki hidrojenin tükenmesidir - ki bu, yıldızın toplam hidrojen kütlesinin ufak bir kısmıdır. Örneğin Güneş, her ne kadar bir süpernovaya dönüşmeyecek olsa da, bünyesindeki toplam hidrojenin sadece %5-10 civarını çekirdeğinde bulundurmaktadır. Çekirdekteki yakıt bittikten sonra, kabuktaki hidrojen füzyona uğramaya başlar; ancak bunun tamamı kullanılamaz. Örneğin Güneş'in ölümü, bünyesindeki toplam hidrojenin %50 civarı tükendiğinde gelecektir.

Bu, süpernovaya dönüşebilecek kadar büyük yıldızlar için de geçerlidir. Süpernovadan arta kalan kabukta, bol miktarda hidrojen bulunmaya devam eder ve dış kısımlardan etrafa bol miktarda hidrojen saçılır. Dahası, devasa yıldızların çekirdek haricindeki hidrojeni füzyona sokma oranı çok daha düşüktür; yani Güneş'imize göre hidrojen tüketiminin çok daha erken bir noktasında öleceklerdir (ama Güneş'in aksine, süpernova ile patlayacaklardır).

Görebileceğiniz gibi süpernovalardan doğacak yeni yıldızların yakıtı bulunmaktadır; fakat bu, galaksi ve yıldız silsilelerinin yeni yakıt bulamayacak noktaya ulaşmadıkları anlamına gelmemektedir. En nihayetinde bir yıldız, bünyesindeki hidrojenin yüzde, binde, milyonda biri gibi ufak bir kısmını yakmamaktadır; %10-50 gibi bir oranını kullanmaktadır. Eğer bir galaksiye dışarıdan gaz girişi olmazsa, nihayetinde galaksi bünyesinde yıldızların kullanabileceği hidrojen oranı fazlasıyla düşecektir ve yeni yıldızların oluşma ihtimali de azalacaktır.[1]

Ancak bu, çok yavaş olan bir süreçtir. Aşağıdaki formül, bir galaksinin yeni yıldız üretme oranına bağlı olarak ne kadar sürede artık yeni yıldızları üretemeyecek noktaya geleceğini hesaplamaktadır:[2]

Tüm Reklamları Kapat

tdepl∼1sSFR\LARGE{t_{depl}\sim{\frac{1}{sSFR}}}

Burada tdeplt_{depl}, galaksinin tükenme süresidir. sSFRsSFR ise bir galaksinin spesifik yıldız oluşum oranıdır. Spesifik yıldız oluşum oranı, bir galaksinin yıldız oluşum oranının yıllık Güneş kütlesi cinsinden ölçülmesiyle elde edilir. Bununla ilgili detayları formüle ekleyecek olursak:

tdepl∼M∗/M⊙SFR/M⊙yr−1\LARGE{t_{depl}\sim{\frac{M_*/M_{\odot}}{SFR/M_{\odot}yr^{-1}}}}

Burada M∗M_*, galaksinin yıldız kütlesinin Güneş kütlesi cinsinden büyüklüğüdür. M⊙M_{\odot}, Güneş'in kütlesidir. SFRSFR, galaksinin yıldız oluşum oranıdır. Dolayısıyla Güneş'ten 109 kat büyük kütleye sahip bir galakside her yıl 10 Güneş kütlesinde yıldız oluşuyorsa, yaklaşık olarak 100 milyon (108) yıl içinde o galaksi tükenecektir. Evren'deki bütün galaksiler bu şekilde tükendiğinde, artık yeni yıldız üretilemeyecek ve Evren, statik bir noktaya gelecektir. Tabii o noktadan önce bir diğer nedenle yok olmayacak olursa...

Tüm Reklamları Kapat

ASASSN-15lh isimli süpernova, 14 Haziran 2005 yılında tespit edilmiştir. Tam olarak ne olduğu halen belirlenemeyen bu aşırı parlak olayın, bugüne kadar gözlenmiş en parlak tip-1 süpernova, bir kara delik gelgit etkisi, kütleçekimsel lensleme sonucu oluşan bir parlama, bir Wolf-Rayet yıldızı içerisindeki bir kuark novası veya bir aşırı hızlı magnetarın dönüşünün parlaması olduğu gibi hipotezler üzerinde durulmaktadır. Bu aşırı parlak gök olayı, Dünya'dan 1171 megaparsek, yani 3.82 milyar ışık yılı, yani 36 sekstilyon (trilyon kere milyar) kilometre uzakta yaşanmıştır. Eğer ki bu patlama Dünya'dan bu kadar uzakta değil de, sadece 10.000 ışık yılı uzaklıkta olsaydı, parlama Güneş'ten 570 milyar kat daha parlak gözükürdü! Bunu anlaması zorsa şöyle söyleyelim: Eğer parlama Dünya'dan sadece 10.000 ışık yılı uzakta meydana gelseydi, gökyüzünde Samanyolu Galaksisi'ndeki bütün yıldızların parlaklığının toplamından 20 kat daha parlak bir olay görürdük!
European Southern Observatory (ESO)

Bilim İnsanları Süpernovaları Neden İnceliyorlar?

Bir süpernova çok kısa bir süreliğine parıldar, ancak bu kısacık patlama sırasında bile bilim insanlarının Evren hakkında birçok şey öğrenmesini sağlayabilir.

Örneğin süpernovalardan birisi, durmaksızın genişleyen bir Evren içinde yaşadığımız gerçeğini göstermiştir. Hatta sadece bu da değil; bu genişleme hızının giderek arttığını doğrulamamızı sağlamıştır.

Benzer şekilde uzmanlar, süpernovalardan önce yıldızların tıpkı devasa bir hoparlörmüşçesine titreştiğini ve tespit edilebilir bir uğultu çıkardıklarını göstermişlerdir. Örneğin 2008 yılında bilim insanları, ilk defa bir süpernovayı patlama anında yakalamayı başarmışlardır. Keşfi yapan Alicia Soderberg ve ekip arkadaşları, gözlem ekranında ufak bir parıldama beklerken, 5 dakika boyunca devam eden, tuhaf ve aşırı parlak bir X-ışını yağmuru gözlemişlerdir. Bu sayede yıldızların doğasına dair daha fazla bilgi edinmemiz mümkün olmuştur.

Stoplusjednicka

Ayrıca süpernovalar, elementlerin Evren'e dağılmasında da anahtar rol oynamaktadırlar. Yıldız patladığında, uzaya elementler ve artık maddeler saçılır. Örneğin Dünya üzerinde bulunan elementlerin çoğu, bir zamanlar yaşamış yıldızların çekirdeğinde üretilmiştir. Süpernovalar sonucu Evren'e saçılan bu elementler, yeni yıldızlar, gezegenler ve Evren'deki diğer her şeyin oluşmasını mümkün kılar.

Tüm Reklamları Kapat

NASA'daki Bilim İnsanları Süpernovaları Nasıl Araştırıyor?

NASA'daki bilim insanları süpernovaları aramak ve üzerlerinde araştırmalar yürütmek için farklı türlerde teleskoplar kullanıyorlar. Örneğin bazı teleskoplar, patlama sırasında saçılan görünür dalgaboyundaki ışığı gözlemlemek için kullanılmaktadır. Bazı diğer teleskoplar, süpernovalar sırasında üretilen X-ışınları ve gama ışınları gibi dalgaboylarını kaydederler. Bu teleskoplardan en meşhurları, bugüne kadar süpernovalar gözlememizi mümkün kılan Hubble Uzay Teleskobu ve Chandra X-ışını Gözlemevi'dir.

Haziran 2012'de NASA, elektromanyetik ışık spektrumunun yüksek enerji bölgesine odaklanan ilk teleskobu yörüngeye fırlattı. NuSTAR adı verilen bu teleskop, birçok görevi yerine getirmek amacıyla üretildi. Bu görevlerin arasında kendi üzerine çöken yıldızları ve kara delikleri tespit etmek de var. Bu teleskop ayrıca süpernovalardan arta kalan kalıntıları da araştıracak. Bu araştırmalar sayesinde bilim insanları, yıldızların nasıl patladığı ve süpernovalar sonrasında ne tip elementler üretildiğine yönelik daha fazla bilgi edinmeyi umuyor.

Fanpop

Nasıl Yardım Edebilirsiniz?

Süpernova avlamak için bilim insanı olmanız, hatta teleskobunuz olması bile gerekmiyor! Örneğin, 2008 yılında bir genç bir süpernova keşfetti. Ardından, Ocak 2011'de, Kanada'dan 10 yaşındaki bir kız, gece çekilmiş gökyüzü fotoğraflarına bilgisayarındad bakarken yeni bir süpernova keşfetti. Amatör bir astronom tarafından çekilen görüntülerde bir süpernova olduğunu fark eden o olmuştu!

Birazcık pratik yaparak ve doğru ekipmanlarla (veya fotoğraflarla) siz de bir süpernova keşfedebilirsiniz! Örneğin Zooniverse projesi, bilime katkı sağlamak isteyen 7153 gönüllünün katılımıyla, 19.129 ayrı nesneye ait 1.8 milyon sınıflandırmayı tamamlamıştır.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
169
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 33
  • Muhteşem! 22
  • Merak Uyandırıcı! 18
  • Bilim Budur! 15
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 9
  • İnanılmaz 9
  • Umut Verici! 3
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 15/04/2024 12:43:19 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4244

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Biyoçeşitlilik
Tarih
Anksiyete
Etoloji
Yıldız
Ay Görevleri
Elektrokimya
Bağışıklık
Yeme
Sıvı
Taksonomi
Popülasyon
Taklit
Habercilik
Amerika
Yaşamın Başlangıcı
Ara Tür
Madde
Tekillik
Genetik Müdahale
Zehirli Mantar
Göz
Nanoteknoloji
Stephen Hawking
İklim Değişimi
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı, et al. Süpernova Nedir? Yıldızlar Neden Patlıyor ve Bir Sonraki Nesil Yıldızlar Yakıtını Nereden Buluyor?. (10 Kasım 2019). Alındığı Tarih: 15 Nisan 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/4244
Bakırcı, Ç. M., Evren, . (2019, November 10). Süpernova Nedir? Yıldızlar Neden Patlıyor ve Bir Sonraki Nesil Yıldızlar Yakıtını Nereden Buluyor?. Evrim Ağacı. Retrieved April 15, 2024. from https://evrimagaci.org/s/4244
Ç. M. Bakırcı, et al. “Süpernova Nedir? Yıldızlar Neden Patlıyor ve Bir Sonraki Nesil Yıldızlar Yakıtını Nereden Buluyor?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 10 Nov. 2019, https://evrimagaci.org/s/4244.
Bakırcı, Çağrı Mert. Evren, . “Süpernova Nedir? Yıldızlar Neden Patlıyor ve Bir Sonraki Nesil Yıldızlar Yakıtını Nereden Buluyor?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, November 10, 2019. https://evrimagaci.org/s/4244.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close