Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Merkezkaç Kuvveti Nedir? Merkezkaç Gibi, Kütleçekimi de Aslında Hayali Bir Kuvvet mi?

Kütleçekimi Olmasaydı Neler Olurdu?

Merkezkaç Kuvveti Nedir? Merkezkaç Gibi, Kütleçekimi de Aslında Hayali Bir Kuvvet mi? Inverse
6 dakika
27,034
Evrim Ağacı Akademi: Genel Görelilik Teorisi & Kütleçekim Fiziği Yazı Dizisi

Bu yazı, Genel Görelilik Teorisi & Kütleçekim Fiziği yazı dizisinin 4. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Kütleçekimiyle İlgili (Muhtemelen) Bilmediğiniz 20 Gerçek!" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Tüm Reklamları Kapat

Bizler bahçemizdeki ağacın altında otururken süzülen yapraklar, tenimizin herhangi bir noktasında hissettiğimiz sonbahar yağmurları, masadan yere düşen kahve dolu bardak ve daha niceleri, ısrarla bu soruyu saçma bulmamıza yeter; ama yine de soracağız: Kütleçekimi, gerçekte var olmayan bir kuvvet olabilir mi? Ya da sahte bir kuvvet?

Öncelikle olaya, kütleçekimi anlatımlarının vazgeçilmezi olan ''branda'' örneğiyle başlayalım: Siz ve 3 arkadaşınız brandayı gererken, 4. arkadaşınız bu brandanın üzerine demir bir top bıraksın. Bu top, brandayı, bu yazının görselinde olduğu gibi deforme eder. 4. arkadaşımızdan, bu demir topun yanından başka bir küçük top yuvarlamasını istediğimizde, bu küçük top, brandanın eğriliğinden dolayı, büyük demir topa doğru sapar. Esasında kütleçekiminin uzay-zaman üzerindeki etkisi, demir topun branda üzerindeki etkisiyle benzerdir.

Tüm Reklamları Kapat

Ancak bir sorunumuz var: Uzay-zamanı eğen bir kuvvet mi söz konusu, yoksa cisimlerin uzay-zamanda, bizlerin ''kütleçekimi'' gibi bir olguyu üretmemize sebep olan çeşitli hareketleri, zaten uzay-zamanı eğmelerinin bir sonucu mu? Bambaşka şekilde soracak olursak: Kütleçekimi kuvvetine aslında gerek yok mu? 

Kütleçekimini gözden çıkardığımızda, uzaydaki cisimlerin birbirlerini çekmelerini, uzay-zamanın dokusundaki eğrilik ile, deformasyon ile açıklayabiliriz. Diğer bir deyişle, Dünya ve uzaydaki cisimler uzayın dokusunu deforme edince, cisimler birbirlerini çekiyor izlenimi alınır. Görünürde bir sorun yok gibi. Albert Einstein'ın bu konuda kullandığı ifade ise gayet zarif: 

Tüm Reklamları Kapat

Tıpkı merkezkaç kuvveti gibi, kütleçekim kuvveti de hayalidir (sanaldır).

Büyük bilim insanının bu sözünden ne anlamalıyız? Ne anlamamız gerektiğini bize, benzetmede kullanılan ilk argüman olan, merkezkaç kuvveti söyleyecek.

Merkezkaç Kuvveti Nedir?

Bunu anlamak için bir virajı almakta olan otomobil, hepimiz için bilindik bir örnek olacaktır. Aşağıdaki videoda, pilotun döktüğü suyun yukarı akması da benzer bir örnektir:

Lukasz Czepiela

Otomobili sağa doğru yönelttiğimizde, bedenimizin hafifçe sola doğru savrulmasından sorumlu tutulan merkezkaç kuvveti, gerçekte var olan bir kuvvet değildir. Bizim sağa doğru hareket eden araçta sola doğru savrulmamız, biz insanların bu olaya bir açıklama getirmesini gerektirmiştir ve bu savrulmaya sebep olan olgunun adı da peşin olarak konmuştur: merkezkaç kuvveti.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Ancak ortada böyle bir kuvvet yoktur! Araç bir yöne dönüyor diye, bizim üzerimize binen ek bir kuvvet bulunmamaktadır! Bunun yerine olan, eylemsizlik adını verdiğimiz kavramdır. Yani kütle sahibi bir varlığın, dururken sürekli durma, hareket ederken de sürekli hareket etme ''ısrarı'' olarak tanımlanır. Bununla ilgili daha fazla bilgiyi buradaki yazımızdan alabilirsiniz. İşte bu olgu, bizleri araçta sola doğru savuran sebebin ta kendisidir; "merkezkaç kuvveti" isimli ek bir kuvvetin varlığına ihtiyaç yoktur. Bu kuvvet, sadece konuyu basitçe anlatmak ve aktarmak için uydurulmuş hayali bir kuvvettir.

Yani bu kuvvetin var olmadığını söyleme nedenimiz, eylemsiz bir referans düzleminden bakıldığında böyle bir kuvvetin oluşmuyor olmasıdır; dolayısıyla böyle bir kuvvet gerçek değildir. Uzun lafın kısası, böyle hayali bir kuvvetten bu kadar sık bahsetme nedenimiz, anlatımları ve hesapları fazlasıyla kolaylaştırıyor oluşudur. Bir şey işleri kolaylaştırıp, hem de hata vermiyorsa... Kullanın gitsin!

Kütleçekimi de Hayali Olabilir mi?

Einstein'ın kütleçekimini de bu şekilde yorumlaması, bizlere garip gelebilir. Zira bizler, kütleçekimini sürekli olarak dalga dalga yayılan, graviton dediğimiz özel parçacıklarla taşınan bir kuvvet olduğunu kabul ediyoruz ve deney ve gözlemlerimizi buna göre yapıyoruz (tıpkı ışığın fotonlarla taşınması gibi). Bu noktada, henüz gravitonlara dair bir bulgu elde edemediğimizi de ekleyelim. 

Kütleçekimini, merkezkaç kuvvetiyle aynı statüde değerlendirebiliyoruz. İki nesne arasındaki çekim kuvvetinin, aralarındaki uzaklığın karesi ile orantılı olduğunu da biliyoruz. Bu durumda şu soruyu soralım: Kütleçekimi kuvvetini nasıl sıfırlarız?

Kolay: uzaklığı ''sonsuz'' yaparak. Böylelikle, ''sonsuzun karesi''ne bölünen sonlu büyüklükler söz konusu olacaktır. Sonuç ise 0'ı verecektir. Ancak bir nesne çekim alanına yaklaşırsa, o alandan enerji çalar ve bu enerjiyi hareket enerjisine çevirir. Barajlarda belli bir potansiyel enerjiyle biriken su kütlesi serbest bırakıldığında, çekimsel alandan, kendi hareketi için gerekli enerjiyi sağlar. Söz konusu enerjinin kökeni, çekim alanıdır. 

Tüm Reklamları Kapat

Aslında çekim alanının enerjisi, bir üst paragrafta değindiğimiz gibi, sıfırdır. "Sıfırdan başlayan" bu söz konusu enerji, kendisine yaklaşan su kütlesinin enerjisinin kaynağı olduğuna göre, geride negatif enerji kalmış olmalıdır. Sonuç olarak, "Çekim kuvveti negatiftir." veya "Çekim kuvvetinde negatif enerji depolanır." diyebiliriz. 

Bu bakımdan, kütleçekiminin hayali bir kuvvet olduğunu söylemek pek mümkün değildir. Kütleçekimi, klasik mekanikte kullandığımız eylemsiz referans düzleminde de gözlenebilen, gerçek bir kuvvettir. Merkezkaç kuvvetinin etkisinin kaybolacağı bir referans düzlemi seçebiliriz; ancak kütleçekimini sıfırlamak mümkün değildir - kuvvete neden olan faktörler bulunduğu müddetçe, her referans düzleminde karşımıza çıkacaktır.

Ancak Genel Görelilik Teorisi'ne geçtiğimizde işler birazcık değişir: Çünkü görelilikte kuvvetler tek bir hat halinde işleyen olgular olarak ele alınmazlar. Daha ziyade, uzay-zaman düzleminin bükülme miktarı işin içine girer (yukarıdaki örneği hatırlayın). Bu durumda, kütleçekimini gerçek bir kuvvet olmaktan çıkarabiliriz.

Yani kütleçekiminin gerçek bir kuvvet olup olmadığı, hangi fiziği kullandığınıza bağlıdır. Zaten hatırlayacak olursanız, Newton kütleçekimini cisimler arasındaki bir hat boyunca etkiyen kuvvet gibi düşünürken, Einstein uzay-zaman düzleminin bükülmesi sonucu cisimlerin davranışı olarak açıklamıştır. İşte aradaki bu yorum farkı, kütleçekiminin doğasını da etkilemektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Kütleçekimsiz Evren Nasıl Olurdu?

Gelin şimdi, hayali de olsa kütleçekimsiz bir evren nasıl olurdu, buna göz atalım. Evrenden kütleçekimini atıyoruz; ancak bir de bakıyoruz ki, iç organlarımız yerli yerinde! Saçlarımız yerlerinden kopmamış. Tabii ki de, bunlar öngörülebilir; zira saçlarımızı derimizde, iç organlarımızı ise bir arada tutan kuvvet, kütleçekimi değildir. Söz konusu olması gereken kuvvet, moleküler bağ kuvvetidir, ki, bu da elektromanyetizmaya dayanır. Evet, kütleçekiminden bahsetmiyor olabilirdik; ancak kestiğimiz elma, yine aynı şekilde kesilecekti; patlamayacaktı. 

En büyük yanılgı, belki de yere basan ayaklarımız konusunda beklenebilir. Ayakkabımızın yere değen kısımlarında bulunan molekülleri yukarı doğru iten şey, yeryüzünün ayağımızla temas eden kısımlarındaki manyetizmadır: dış yörüngelerdeki elektronlar, birbirlerini iterler. Esasında yüksek bir yerden düşüp, acıklı biçimde can veren herhangi bir canlının faili, kütleçekim değildir; bu manyetik kuvvettir.

Peki değişen ne olacaktı? Atomlar parçalanmayacak, moleküller bölünmeyecekti. Evet, Dünya'mızdayız ve kütleçekimi artık yok. Güneş yavaş yavaş genişliyor. İki büyük aktör, hidrojen ve helyum uzaya dağılıyor ve Güneş'imiz büyüyerek sönmeye başlıyor. Dünya'mıza bakıyoruz; bastığımız yerdeki moleküller, yine birbirlerine moleküler bağlarla bağlıdır ve pek bir değişim gözlenemez. Ancak unutmamamız gereken biri var: atmosferimiz. Uzaya kaçıyor. Artık onu tutan bir kuvvet yok; dolayısıyla serbest kaldı ve dağıldı. Bu, bizim için sıkıntılı günlerin başlaması demek olur; zira soluduğumuz hava da yavaş yavaş uzaya dağılacaktır.

Patlamayacağız, etrafı kan götürmeyecek, ancak bir süre sonra, iki ayağımızı yerden kaldırdığımızda uzaya gidebilecek kadar ''şanslı'' olabileceğiz. Şu durumda yeryüzüne sarılmak veya kendimizi bir yerlere bağlamak, en iyisi gibi görünüyor.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: Genel Görelilik Teorisi & Kütleçekim Fiziği Yazı Dizisi

Bu yazı, Genel Görelilik Teorisi & Kütleçekim Fiziği yazı dizisinin 4. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Kütleçekimiyle İlgili (Muhtemelen) Bilmediğiniz 20 Gerçek!" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
55
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İçerikle İlgili Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 32
  • Muhteşem! 18
  • İnanılmaz 11
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 10
  • Merak Uyandırıcı! 8
  • Bilim Budur! 7
  • Umut Verici! 5
  • İğrenç! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • M. Barton. Is Centrifugal Force A Type Of Gravity?. (5 Haziran 2015). Alındığı Tarih: 19 Temmuz 2019. Alındığı Yer: Quora | Arşiv Bağlantısı
  • F. Rohrlich. (2007). Classical Charged Particles. ISBN: 9789812700049. Yayınevi: World Scientific.
  • H. Stefani. (2004). Relativity: An Introduction To Special And General Relativity. ISBN: 9780521010696. Yayınevi: Cambridge University Press.
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 28/02/2024 22:42:15 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/895

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Evrim Kuramı
Dağılım
Mantık Hatası
Mavi
Renk
Komplo
Dünya
Kuş
Doğa Olayları
Skeptisizm
Protein
Alzheimer
Doğal Seçilim
Karadelik
Goril
Kartal
Hava
Biyoçeşitlilik
Sürüngen
Erkek
Sinek
Uçuş
Bilinç
Nükleik Asit
Optik
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
Bir Beyin Cerrahının Gözünden BEYNİN İÇİ! | Mehmet Çağlar Berk (Anadolu Sağlık Merkezi Hastanesi)
Bir Beyin Cerrahının Gözünden BEYNİN İÇİ! | Mehmet Çağlar Berk (Anadolu Sağlık Merkezi Hastanesi)
Alper Gezeravcı, Dünya'ya Dönüyor! (Ax-3 Görevi Ortak Yayını)
Alper Gezeravcı, Dünya'ya Dönüyor! (Ax-3 Görevi Ortak Yayını)
Et Yemek, Beyni Uyuşturuyor Olabilir mi?
Et Yemek, Beyni Uyuşturuyor Olabilir mi?
Filler Neden Farelerden Korkar?
Filler Neden Farelerden Korkar?
Hastalıklar Konusunda Google Sizi Nasıl Aldatıyor?
Hastalıklar Konusunda Google Sizi Nasıl Aldatıyor?
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
E. Oral, et al. Merkezkaç Kuvveti Nedir? Merkezkaç Gibi, Kütleçekimi de Aslında Hayali Bir Kuvvet mi?. (6 Ocak 2013). Alındığı Tarih: 28 Şubat 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/895
Oral, E., Bakırcı, Ç. M. (2013, January 06). Merkezkaç Kuvveti Nedir? Merkezkaç Gibi, Kütleçekimi de Aslında Hayali Bir Kuvvet mi?. Evrim Ağacı. Retrieved February 28, 2024. from https://evrimagaci.org/s/895
E. Oral, et al. “Merkezkaç Kuvveti Nedir? Merkezkaç Gibi, Kütleçekimi de Aslında Hayali Bir Kuvvet mi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 06 Jan. 2013, https://evrimagaci.org/s/895.
Oral, Emre. Bakırcı, Çağrı Mert. “Merkezkaç Kuvveti Nedir? Merkezkaç Gibi, Kütleçekimi de Aslında Hayali Bir Kuvvet mi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, January 06, 2013. https://evrimagaci.org/s/895.
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close