Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Atalet (Eylemsizlik) Nedir? Cisimlerin Doğasıyla ve Sağduyularımızla İlgili Bize Neler Söyler?

Atalet (Eylemsizlik) Nedir? Cisimlerin Doğasıyla ve Sağduyularımızla İlgili Bize Neler Söyler? Deviantart
6 dakika
59,366
Tüm Reklamları Kapat

Dünya'yı gözlemek ile Dünya'yı anlamak farklı şeylerdir. Sağduyu bir şeydir, çevremizde süregelen olayları bilimsel bir şekilde, gerçeğe en yakın olacak şekilde açıklamak ise bambaşka bir şeydir. Büyük oranda sağduyularımız gerçekleri yansıtır; ancak süreçlerin görünmeyen yüzlerine ve detaylarına girmeye başladıkça, sağduyularımızın "olması gerektiğini söylediği" şeylerle "gerçekte olan şeyler" tamamen farklı bir hal almaya başlar.

Bunun en güzel örneklerinden birini Facebook üzerinden buraya tıklayarak, YouTube üzerinden buraya tıklayarak izleyebileceğiniz, Brian Cox tarafından hazırlanan bovling topu ile tüylerin aynı anda, aynı yükseklikten bırakıldığında hangisinin önce düşeceğiyle ilgili videodur. O videoda yüzleşeceğiniz sıra dışı bir gerçeğe, etrafımızdaki cisimlerin hareketiyle ilgili bir diğer konuda daha rastlıyoruz: Eylemsizlik (atalet) konusunda... Newton'un Birinci Yasası şöyle der:

Tüm Reklamları Kapat

Eğer bir cismin üzerine etki eden net/toplam kuvvet sıfır ise, durmakta olan bir cisim durmayı, hareket etmekte olan bir cisim ise aynı yönde ve hızda hareket etmeyi sürdürür.

Fizikte bu, "eylemsizlik" ya da "atalet" olarak tanımlanır. Daha basit bir tanımıyla eylemsizlik, cisimlerin o anda bulundukları hareket durumunu korumaya olan eğilimleridir. Duran bir cisim durmayı sürdürmek ister. Hareket halindeki bir cisimse aynı şekilde hareket etmeyi...

Bunu bu şekilde söyleyince sanki cisimler bunu "bilinçli bir şekilde" yapıyormuş gibi anlaşılıyor olabilir; elbette böyle bir durum söz konusu değil. Yanlışlıkla elinizin çarpması sonucu masanıza dökülen suyun, masanın kenarından aşağı akmaya meyilli olması (ama yukarı akmaması) gibi, cisimlerin hareket konumlarını sürdürme eğilimleri de tamamen temel fizik yasalarının dikte ettiği bir durumdur. 

Tüm Reklamları Kapat

Sağduyumuz eylemsizliği genellikle "fren-gaz ilişkisi" ile bilir (okullarımızdaki eğitimin de bunda etkisi büyüktür). İçinde bulunduğunuz araba birden gaza bastığında, geriye doğru savrulursunuz. Çünkü fiziksel bir nesne olarak vücudunuz, halen bulunduğu yerde kalmak "istemektedir"; ancak içinde bulunduğunuz ve fiziksel olarak bağlı olduğunuz araba "ileriye doğru" hareket etmeye başlamıştır. Bu nedenle vücudunuz, adeta "arabanın gidişinin gerisinde kalarak" geriye savrulur.

Benzer ama aksi şekilde, sabit bir hızla giden araba içerisinde ne zaman fren yapılacak olsa, vücudunuz ileri savrulur. Çünkü arabanın hızıyla eşit hızda ileriye doğru gitmekte olan vücudunuz, fren sonrasında da bu hareketi sürdürmek "ister". Bu da, araba giderek yavaşlarken, vücudunuzun halen aynı hızla devam etmeye çabası nedeniyle öne gitmenizle sonuçlanır. Tabii iki durumda da, poponuzu koyduğunuz koltuğun neden olduğu sürtünme kuvveti dolayısıyla bu "istek" çok uzun sürmez ve kısa sürede dengelenerek eşitlenir. Araba yavaşlamayı veya hızlanmayı bıraktığı anda, vücudunuz da bu sürtünme kuvvetinin etkisiyle yeni duruma adapte olur ve araba ile bir bütün olarak hareketini sürdürür. Eğer ki sürtünme kuvveti olmasaydı, bir arabanın içerisinde oturup, onunla birlikte seyahat etme imkanınız olmazdı. 

Burada odaklanmak istediğimiz konu ise daha ziyade, etrafımızdaki cisimler ile onların üzerine etki eden kuvvetler arasındaki ilişkilerin, sağduyularımızı nasıl kandırdığı üzerinedir. Sağduyu dediğimiz şey, olaylara en basit ve düz mantık açıklamaları yapmaya genetik olarak, evrimsel süreç içerisinde proglamlanmış bir "çözümleme algoritmasıdır" diyebiliriz. Bu nedenle de, sıklıkla yanılır. Çünkü etrafımızdaki her olay, göründüğü kadar basit değildir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Cisimlerin Hızlarını Değiştirmeye Karşı Direnci...

Örneğin, bir alışveriş arabasını ele alalım. Bunu itmeye başladığınızda, elinizdeki atomlar, alışveriş arabasının tutacak kısmındaki atomlara bir kuvvet uygular ve bu kuvvet, alışveriş arabasının tekerlekleri ile yer arasındaki sürtünme kuvvetini yendiği anda, araba ileri gitmeye başlar. Buraya kadar sorun yok, sıradan bir gerçek. Ancak çoğumuzun sağduyusu, arabanın bir kere hareket ettirildikten sonra, hareketine devam etmesi için bir "teşvik" olarak kuvvetin uygulanmaya devam etmesi gerektiğini düşünürüz. Ki bu, yüzeysel olarak baktığımızda doğrudur. Hepimiz, arabayı itmeyi bırakırsak bir miktar daha gidip duracağını biliriz. Hatta bunun sürtünme kuvveti nedeniyle olduğunu da biliriz. Belki bir kısmımız, sürtünme olmasaydı o aracın sonsuza kadar gideceğini de öngörecektir. Fakat çoğumuz, bunu eylemsizlik prensibiyle ilişkilendirmekte güçlük çekeriz. Şöyle ki:

Bu alışveriş arabasıyla yaptığımız basit düşünce deneyi, bize cisimlerle ilgili çok tuhaf bir gerçeği vermektedir: aslında fiziksel bir cisim, yapısı gereği "durmaya çalışan" bir varlık değildir. Fakat çoğumuz etrafımızda süregelen olayları böyle düşünürüz: "Hareket halindeki her cisim, durmaya meyillidir." deriz. Durmayan cisimlerin durmama nedeninin ise, "durma isteğine karşı koyan bir kuvvetin varlığı" olarak değerlendiririz. Halbuki tam tersine, cisimler durmak değil, hareketlerini sonsuza kadar sürdürmek isterler! Onları "durduran" şey, yapıları değil, üzerlerine etki eden sürtünme ve direnç (hava direnci gibi) kuvvetleridir! Burada çok ufak bir nokta olduğunun farkındayız; ancak eğer o noktayı yakalayabilirseniz, fiziksel dünya ile ilgili sağduyularımızın ne kadar yüzeysel temeller üzerine oturtulduğunu fark edebilirsiniz.

Atalet, Cisimlerin Hareket Gösterdiği Dirençtir!

Bu açıdan bakıldığında ataleti bir diğer şekilde de tanımlayabiliriz: Atalet, cisimlerin hareket etmeye karşı gösterdiği dirençtir. 

Burada, yine sağduyularımızın yüzeyselliğinden ötürü gözden kaçırdığı bir nokta karşımıza çıkar: Bir su şişesini, içindeki suyu içmek üzere elinize alıp, ağzınıza götürmeye çalıştığınızda, şişenin daha siz ona kuvvet uyguladığınız anda harekete geçtiğini sanarız. Halbuki ağır çekimde izlenecek olursa, kaslarımız kasılıp, kuvveti uygulamaya başladıktan sonra birkaç milisaniyeliğine şişe yerinden hareket etmez. Biz ona kuvvet uygularız, ancak şişe olduğu gibi durmaktadır!

Bunun nedeni, şişenin kütlesinden ötürü sahip olduğu ağırlığı yenmek için, belli bir kuvvet seviyesine ulaşmamız gerekmesidir. Elbette, şişe çok hafif olduğu için, neredeyse anlık olarak bu ağırlık kuvvetini yenebiliriz ve şişe hareket eder. İşte şişenin durduğu noktadan harekete geçmek konusundaki "isteksizliğine", atalet (eylemsizlik) denir.

Tüm Reklamları Kapat

Ataletin etkisini net bir şekilde gösteren üzücü bir kaza...
Ataletin etkisini net bir şekilde gösteren üzücü bir kaza...

İçinde eski eşyaların bulunduğu 25 kilogramlık bir kutuyu kaldırmaya kalktığınızda, bu ataletin çok daha fazla olduğunu deneyimleyebilirsiniz. Kutunun isteksizliği, şişeninkinden çok daha fazladır. Bu da, cisimlerin kütleleri ile ataletleri arasında bir ilişki olduğunu göstermektedir.

Kütle, Bir Cismin Atalet Miktarıdır!

İşin aslına bakacak olursanız, "kütle" dediğimiz şey, "cismin atalet miktarı"ndan ibarettir! Yine bir sağduyu yanılgısı: Olayları yüzeysel değerlendiren beynimiz, cisimlerin belli bir kütleye sahip olduğu için harekete geçmek istemediklerini düşünmeye yatkındır. Halbuki fiziksel gerçeklik, tam tersini söylemektedir: Cisimlerin ataleti oldukları için, "kütle" dediğimiz şeyi deneyimlemekteyiz.

İşte Higgs Bozonu ve Higgs Alanı gibi modern bilimin keşfetmeyi başardığı gerçekler, bize bunu daha net bir şekilde anlamamızı sağlar: Evren'in tamamı, Higgs Alanı denen bir alan ile sarılıdır. Bu alan içerisinde durduğu yerden harekete geçmeye çalışan (ya da daha doğru ifadesiyle bu harekete "zorlanan") cisimler, bu alanın "yoğunluğuna" karşı koymak durumundadır. Bu tıpkı havada yumruk savurmanın, deniz içinde savurmaktan çok çok daha kolay olması gibidir.

Higgs Alanı'nın farkı, hava gibi büyük moleküllerden değil, ondan yaklaşık 30 milyar kat daha küçük atom altı parçacıklar olan Higgs Bozonu'ndan ötürü böyle bir etkinin oluşuyor olmasıdır. 

Tüm Reklamları Kapat

Evde Denenmemesi Gereken Bir Deney...

Son olarak, atalet ile kütle arasındaki ilişki en güzel şekilde, evde denememenizi tavsiye ettiğimiz bir deneyle gösterilebilir: Eğer ki bir arkadaşınızı alıp, kafasının üzerine 5-6 tane çok kalın kitap koyup, o kitapların üzerine de bir tahta koyacak olursanız ve tahtaya, çekiç yardımıyla bir çivi çakmaya çalışırsanız, çekicin darbelerini arkadaşınızın hissetmediğini göreceksinizdir.

Sağduyumuz açısından değerlendirecek olursak, eğer ki kitapların yeterince fazla kütlesi varsa, yeterince fazla ataleti (eylem direnci) var demektir. Çekicin şiddetli olsa da çok kısa süre etki eden darbeleri, bu eylemsizlik bariyerine takılacaktır ve kitaplar hareket etmeyecektir. Bu nedenle kuvvet, arkadaşınızın kafasına aktarılamayacaktır. Yani bu, kalın kafalı olmasından değil, basit bir fizik yasasından kaynaklanmaktadır.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
41
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İçerikle İlgili Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 35
  • Bilim Budur! 19
  • Muhteşem! 13
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 9
  • İnanılmaz 8
  • Merak Uyandırıcı! 7
  • Güldürdü 1
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 01/12/2023 16:31:18 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3076

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Anne
Epigenetik
Beslenme
Hastalık Kontrolü
Epistemik
Samanyolu Galaksisi
Kalıtım
Mutasyon
Astrobiyoloji
Gelişim
Irk
Diş Hekimliği
Balık Çeşitliliği
Abiyogenez
Sahte
Doğa Yasaları
Köpek
Zeka
Hız
Kitap
Wuhan Koronavirüsü
Koruma
Genler
Tıp
Egzersiz
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
"Güneş Tanrıçası": Var Olmaması Gereken Bir Parçacık Daha Keşfedildi!
Lisede Öğretilen
Lisede Öğretilen "Mendel Genetiği" TAMAMEN Hatalı mı?
Umut: Her Şey Çok Güzel Olacak mı?
Umut: Her Şey Çok Güzel Olacak mı?
Tek Eşli vs. Çok Eşli: İnsanlar Hangisi?
Tek Eşli vs. Çok Eşli: İnsanlar Hangisi?
"Marslı" Filmindeki Gerçek Gözyaşları!
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Atalet (Eylemsizlik) Nedir? Cisimlerin Doğasıyla ve Sağduyularımızla İlgili Bize Neler Söyler?. (4 Aralık 2014). Alındığı Tarih: 1 Aralık 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/3076
Bakırcı, Ç. M. (2014, December 04). Atalet (Eylemsizlik) Nedir? Cisimlerin Doğasıyla ve Sağduyularımızla İlgili Bize Neler Söyler?. Evrim Ağacı. Retrieved December 01, 2023. from https://evrimagaci.org/s/3076
Ç. M. Bakırcı. “Atalet (Eylemsizlik) Nedir? Cisimlerin Doğasıyla ve Sağduyularımızla İlgili Bize Neler Söyler?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 04 Dec. 2014, https://evrimagaci.org/s/3076.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Atalet (Eylemsizlik) Nedir? Cisimlerin Doğasıyla ve Sağduyularımızla İlgili Bize Neler Söyler?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, December 04, 2014. https://evrimagaci.org/s/3076.
Geri Bildirim Gönder
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close