O Paylaşır Ben Anlam Yüklerim

Bir isim var. Bir şarkıcı, bir aktör, bir youtuber, bir sporcu, bir karakter. Onları takip ediyorsunuz, içeriklerini izliyorsunuz, haberlerini takip ediyorsunuz. Bir şey hissediyorsunuz onlar için, güçlü, gerçek, hissedilen bir şey. Belki hayranlık, belki sevgi, belki koruyucu bir his, belki derin bir tanıdıklık. Ama hiç tanışmadınız ve büyük ihtimalle hiç tanışmayacaksınız. Bu ilişki nasıl bu kadar güçlü olabiliyor?

Önce şunu söylemek lazım: hayran olmak çok eski, çok insani bir şey. Sosyal medyadan önce de vardı. İnsanlar pop starlarından, film yıldızlarından, yazarlardan etkilendiler, poster astılar, konserlerine gittiler, hayatlarını takip ettiler. Bu yeni değil ama sosyal medya bir şeyi değiştirdi. Mesafeyi.

Eskiden yıldız uzaktaydı. Dergilerde, televizyonda, röportajlarda. Bir camın arkasında. Siz bakıyordunuz, onlar bilmiyordu. Şimdi o cam inceldi. Story paylaşıyor, sabah kahvesini gösteriyor, sinirli olduğunda yazıyor, evinin bir köşesini gösteriyor. Siz orada, o an, birlikte gibi. Doğrudan konuşuyor, size bakıyor, bazen yorumlarınıza cevap veriyor. Yakınlık hissi çok gerçek ama ilişki tek taraflı. Buna parasosyal ilişki deniyor.^[1] Psikolojide yerleşmiş bir kavram. Gerçek bir sosyal ilişkinin tek taraflı yaşanan versiyonu. Siz onları tanıyorsunuz, onlar sizi tanımıyor. Siz yatırım yapıyorsunuz, onlar bilmiyor. Siz üzülüyorsunuz, onlar farkında değil. Bu tanımlama soğuk geliyor ama o hissin sahte olduğu anlamına gelmiyor. Beyin fark etmiyor. Kızgınlıkları, endişeyi, bağlanmayı. Bunlar gerçek bir insan için hissedildiğinde nasılsa, parasosyal ilişkide de öyle hissediliyor. Beyin için fark yok, bu yüzden o his çok güçlü.

Bir de şeffaflık yanılsaması var. İçerik üreticisi her gün paylaşım yapıyor. Hayatının bir kısmını gösteriyor. Siz bu parçaları birleştirip bütün bir insan kuruyorsunuz. "Onu tanıyorum" diyorsunuz. Ama aslında göstermeyi seçtiği kadarını tanıyorsunuz. Göstermeyi seçtiği, yönetilmiş, filtrelenmiş, bazen büyütülmüş bir versiyon.

Gerçek insan çok daha karmaşık, o karmaşıklığa erişiminiz yok. Eriştiğiniz şey bir kurgu. İyi niyetle yapılmış, sahte olmak zorunda olmayan ama tam da gerçek olmayan bir kurgu. Fandom kültürü bu parasosyal bağı çok güçlü tutuyor. Bir fandom içinde olmak aidiyet hissi veriyor. Aynı kişiyi seven insanlar bir araya geliyor, ortak dil oluşuyor, ortak referanslar oluşuyor. Bu topluluk gerçek. İçindeki bağlar gerçek ama merkezindeki figür hâla uzakta. Ve o figür bazen bu bağı besliyor bilerek. "Sizin için yaptım", "siz olmasaydınız olmazdım", "sizi seviyorum." Bu cümleler milyonlara söyleniyor ama her hayran kendine söylendiğini hissediyor. Bu çok iyi tasarlanmış bir iletişim. Bazen bilinçli, bazen içgüdüsel, ama etkisi aynı.

Bir de kahramanın düşüşü meselesi var. Hayran olduğunuz biri bir şey yaptı. Hayal ettiğinizden farklı bir şey. Bir açıklama, bir haber, bir görüntü ve o an çok ağır geliyor. Gerçek bir kayıp gibi hissettiriyor. Çünkü kurduğunuz ilişki gerçekti, hissettiğiniz şey gerçekti ama kurduğunuz o insan, kısmen siz kurmuştunuz. Gerçek kişi değil, onun hakkındaki versiyonunuz. O versiyonun çöküşü, gerçek bir ilişkinin bitmesine benzer bir yas üretiyor. Bu aşırı tepki olarak görülüyor dışarıdan. "Neden bu kadar üzülüyorsun, tanımıyordun ki" ama içeriden yaşanan çok farklı.

Ülkemizde bu kültür çok güçlü. K-pop fanları, Türk pop fanları, futbol kulübü taraftarlığı. Taraftarlık ayrı bir boyut, hem takıma hem oyunculara hem de o kimliğe bağlanma. Herhangi bir takımın formasını giymek sadece bir takımı desteklemek değil, kim olduğunuzun bir parçası.

Bu bağlanma bir zaafiyetten gelmiyor. İnsanlar anlam arıyor, aidiyet arıyor, hayranlık duyacak şeyler arıyor. Bunlar gerçek ihtiyaçlar. Hayran kültürü bu ihtiyaçlara cevap veriyor. Sorun o ihtiyacın karşılanmasında değil, nasıl karşılandığında.

Parasosyal ilişki gerçek bir ilişkinin yerini almaya başladığında bir şeyler kayıyor. Gerçek insanlarla kurulan bağlar daha zor, daha riskli, daha karmaşık. Hayran olduğunuz kişi sizi reddetmiyor, hayal kırıklığına uğratmıyor en azından yakından, sizi terk etmiyor. O ilişki öngörülebilir ve güvenli. Gerçek ilişkiler öyle değil. Zamanla gerçek ilişkilerdeki zorluktan kaçınmak için parasosyal ilişkiye daha çok sığınılıyorsa, denge bozuluyor.

Ama bunu söylerken şunu da söylemek lazım: hayran olmak güzel bir şey. Birileri tarafından ilham almak, motive olmak, bir şeyin parçası hissetmek. Bunlar değerli. Mesele o bağı nereye koyduğunuz. Hayatınızın merkezine mi, yoksa bir köşesine mi?

O figür hakkında hayal ettiğiniz versiyonu mu seviyorsunuz, yoksa o insanın gerçekten var olan karmaşıklığını mı?

Ve en önemlisi, o parasosyal bağ gerçek hayattaki bağların önüne mi geçiyor?

Bu soruları sormak hayran olmayı bitirmiyor. Sadece nerede durduğunuzu görmenizi sağlıyor ve görmek, her zaman, iyi bir başlangıç...