Anne Karnından Timeline’a

Bir çocuğun dijital izi doğumdan önce başlıyor. Ultrason fotoğrafı sosyal medyada paylaşılıyor, isim açıklanıyor, cinsiyet partisi düzenleniyor ve fotoğraflar yükleniyor. Çocuk henüz dünyaya gelmeden bir profil oluşmaya başlıyor. Bu profilin sahibi çocuk değil, onu paylaşan ebeveynler ve bu profil, çocuk on sekiz yaşına geldiğinde onlarca yıllık veri birikimiyle karşısında duruyor olacak. Ama asıl mesele daha derin bir yerde.

Çocukların verisi veri simsarları ve reklam şirketleri için neden bu kadar değerli? Cevap basit ama düşündürücü: zaman. Bir yetişkinin verisi bugünü temsil ediyor. Bir çocuğun verisi onlarca yılı temsil ediyor. Sekiz yaşındaki bir çocuğun alışkanlıkları, ilgi alanları ve davranış örüntüleri üzerine inşa edilen bir profil, o çocuğu yirmi, otuz, kırk yaşında da etkilemeye devam edebilir. Marka sadakati çok erken yaşlarda şekilleniyor. Reklamcılar bunu onlarca yıldır biliyor ve dijital verinin bu bilgiyi çok daha hassas hale getirdiğini de biliyor.

Bir de şu var: çocuklar savunmasız bir demografik grup. Reklam fark etme kapasiteleri gelişmemiş, manipülasyona karşı dirençleri düşük, "bu benim için tasarlandı" hissine daha kolay kapılıyorlar. Bu savunmasızlık onları hedef almayı hem daha kolay hem de etik açıdan çok daha sorunlu kılıyor.

Peki hangi veriler toplanıyor?

Çocukların kullandığı uygulamalar, oyunlar, eğitim platformları, video servisleri bunların hepsi veri topluyor. Ne oynadıkları, ne kadar süre oynadıkları, hangi aşamada takıldıkları, hangi karakterleri seçtikleri, ne zaman uygulamayı kapattıkları... Youtube Kids milyonlarca çocuk tarafından kullanılıyor. İzlenen videolar, arama geçmişi, beğeniler, ne kadar izlendiği, hangi noktada atlandığı, bunların hepsi sisteme giriyor.

Okul uygulamaları ayrı bir kategori. EBA (Eğitim Bilişim Ağı) pandemi döneminde zorunlu bir platforma dönüştü. Milyonlarca öğrencinin giriş saatleri, hangi derslere katıldıkları, hangi içerikleri izledikleri, sınav performansları bu sistemde kayıtlı. Özel eğitim platformları da çeşitli sınav hazırlık uygulamaları da benzer veriler topluyor. Bu verilerin ne kadar süre saklandığı, kimlerle paylaşıldığı, ilerleyen yıllarda nasıl kullanılabileceği çoğu zaman belirsiz.

Oyun platformları meselesine de bakmak gerekiyor. Roblox, Minecraft, Fortnite çocuklar arasında son derece yaygın. Bu platformlar yaş doğrulaması yapıyor ama bu doğrulama çoğu zaman kolayca aşılıyor. Ebeveynin yaşını girmek yeterli. Platform çocuğun gerçek yaşını bilmiyor ama davranış verilerinden tahmin edebiliyor ve bu tahmin bile yeterli değil, çünkü sistem çocuğa yönelik içerik üretmek için değil, veri toplamak için tasarlanmış. Roblox vb. çocuklar oyun içi para birimi için gerçek para harcıyor. Hangi öğeleri satın aldıkları, ne kadar harcadıkları, hangi oyunlarda ne kadar zaman geçirdikleri kayıt altında. Bu veriler hem platformun kendi reklam sistemine hem de üçüncü taraf geliştiricilere akabiliyor.

Sharenting meselesi bu tabloya ayrı bir boyut ekliyor. Sharenting, ebeveynlerin çocuklarının fotoğraflarını ve bilgilerini sosyal medyada paylaşmasını tanımlayan bir kavram. Sosyal medya da çocuk fotoğrafı paylaşımı çok yaygın. Doğum günü partileri, okul kıyafetleri, tatil anları, ilk gün fotoğrafları. Bu paylaşımlar ebeveyn için masum bir anı paylaşma eylemi. Ama her paylaşım çocuğun rızası olmadan yapılan bir veri yayınıdır. Bu fotoğraflar yüz tanıma veritabanlarını besliyor. Meta, yüklenen fotoğraflardaki yüzleri analiz ediyor. Avrupa'da bu özellik devre dışı bırakıldı ama veri toplandığında bu analizin yapılıp yapılmadığını dışarıdan doğrulamak mümkün değil. Bir çocuğun on yıl boyunca yüzlerce fotoğrafı paylaşılmışsa, o yüz sisteme çok iyi tanıtılmış demektir.

Daha uzun vadeli bir risk daha var. O çocuk büyüdüğünde ebeveyninin paylaştığı içerikler hâla orada olabilir. İş başvurusu yapıyor, ilişki kuruyor, sosyal çevresini genişletiyor. Çocukluk fotoğrafları, ebeveynin yaptığı yorumlar, paylaşılan anlar dijital geçmişinin bir parçası haline gelmiş durumda. Bu geçmiş üzerinde hiçbir kontrolü olmadı. Avrupa'da bazı genç yetişkinler ebeveynlerini mahkemeye verdi. Ebeveyn paylaşımına karşı hukuki tartışmalar ve dava tehditleri görülmeye de başlandı. Türkiye'de bu tür davaları henüz göremiyoruz ama yasal çerçeve gelişiyor. KVKK çocukların verilerini de kapsıyor. Ebeveynin çocuk adına veri işleme yetkisi var ama bu yetki sınırsız değil.

Ne yapılabilir?

Paylaşmadan önce sormak. Çocuk konuşabilecek yaştaysa "bunu paylaşsam olur mu" diye sormak hem hakkını tanımak hem de dijital sınırlar konusunda erken bir farkındalık oluşturmak demek. Küçük çocuklar için bu soruyu soramıyorsanız kendinize sorun: bu fotoğraf on yıl sonra o çocuğu nasıl etkiler? Yüz görünür paylaşımları sınırlamak. Yüzün açıkça göründüğü fotoğraflar yerine arka plan, el, ayak fotoğrafları ya da bulanıklaştırılmış görüntüler tercih edilebilir. Bu tamamen kısıtlayıcı olmak zorunda değil ama yüz tanıma sistemlerine hammadde sağlamamak için bir önlem.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Sosyal medya hesaplarını gizli tutmak. Herkese açık profilde paylaşılan çocuk fotoğrafları indirilebilir, kopyalanabilir, başka platformlarda kullanılabilir. Gizli hesapta paylaşmak bu riski tamamen ortadan kaldırmıyor ama önemli ölçüde azaltıyor.

Okul ve eğitim uygulamalarını gözden geçirmek. Çocuğunuzun kullandığı uygulamaların gizlilik politikalarına bakın. Hangi veriyi topluyor, nerede saklıyor, kimlerle paylaşıyor? Bu soruların cevabı çoğu zaman gizlilik politikasının içinde, zor bulunacak şekilde yazılmış ama aramak mümkün.

Oyun içi satın alımları sınırlamak sadece finansal bir karar değil. Satın alma davranışı veri üretiyor ve bu veri profilini besliyor. Çocukların verisi değerli çünkü uzun vadeli. Bu uzun vade onların aleyhine çalışmaması için bugün dikkatli olmak gerekiyor. Veri bir kez toplandıktan sonra geri almak çok güç ama toplanmadan önce sınırlamak hâla mümkün. Çocuklar dijital dünyada haklarını savunamıyor çünkü henüz ne olduğunu bilmiyorlar. Bu savunuculuk şimdilik ebeveynlere düşüyor...