Bir Hapşırık, İki Kelime: “Çok Yaşa” Teriminin Anatomisi

Hiç bilinenin aksine, en sıradan olanın bile içinde gizli bir hazine saklı olduğunu düşündünüz mü?

Basit bir hapşırık, ardından dilimizden çıkıveren o ani “çok yaşa” refleksi gibi…

Hepimizin her gün kullandığı ama kullanırken sorgulamadığı alışık olduğumuz o iki kelime, masum bir iyi niyet göstergesi gibi dursa da esasında biyolojiden inanca, dilden bilinçaltına, bireysel niyetten kolektif zihne kadar uzanan çok katmanlı bir yapının ürünü.

Anlayacağınız bu yazı sıradan bir “çok yaşa” hikayesi değil yani…

Sık sık kızım da sitem eder, “hapşırdım annem, neden çok yaşa demedin” der… Halbuki o her hapşırdığında beynimde bin bir türlü soru nükseder… Bir an için istemsizce duraksayıp acaba çok mu yaşasa, sağlıklı mı yaşasa yoksa huzurlu mu yaşasa falan filan diye… Bu nedende refleksim her defasında en doğru olanı seçebilip cevap verebilene kadar, hemen çarpar pervasızca ve kahkahasıyla suratıma sözde umursamazlığımı…

Halbuki bilmez içimden geçeni…

Bir insan alelade hapşırır. Diğeri ona “çok yaşa” der. Bu kısacık anın içinde aslında şu üç şey aynı anda gerçekleşir; bedensel bir kontrol kaybı, zihinsel bir anlamlandırma refleksi ve belki de sosyal bir bağ kurma ihtiyacı…

Ve insan, bu üç boşluğu tek bir öğretilmiş sözle, refleksif olarak öylesine doldurur. Kimse bu sözün gerçekliğini de gerçekleştirdiğini de düşünmez.

“Çok Yaşa” Deyimi Sandığımızdan Daha Fazla Şeyi Şekillendiriyor Olabilir mi?

Hapşırma, biyolojik olarak insanın istemsizce yaşadığı en güçlü reflekslerden birisi. Gözler kapanır, nefes kontrolü kaybolur, kalp ritmi anlık olarak değişir ve “ııııaapphhhssshhhuuu.”

Bu kısa an, ilkel insan için belli ki bir boşluktu. Çünkü vahşi doğada yerleşik düzene geçilse de tarım devrimi ile yaşam koşulları bir nebze düzelse de yetersiz tıbbi bilgi ve teknoloji eksiği, dahası bitmeyen toprak savaşları, erklerin er meydanları, salgın hastalıklar ve sair, yaşamın ömrünü oldukça kısa tutuyordu…

Kaldı ki antik kültürlerde nefesin ruh ile aynı tutulduğunu, yaşam ile bağdaştırıldığını hepimiz çeşitli kültürel öğretilerden muhakkak biliriz… Belki de bu yüzden bir anlık hapşırma refleksi ile kaybolan nefes kontrolü ruhun bedenden çıkabileceği bir an olarak algılandı da işte bu korku ile kendiliğinden ilk dualar doğdu kim bilir…

“Tanrı seni korusun…”

“Çok yaşa…”

“Uzun ömürlü ol…”

Bu hali ile düşününce bir nezaket ifadesi değil de ilkel dualar gibi hissettirmedi mi size de?

Kaldı ki neredeyse tüm Avrupa’yı kasıp kavuran, Dünya nüfusunda da büyük düşüşe sebep olan Orta Çağ Vebası sırasında veba hastalığının belirtisi bile sayılamayacak düz bir hapşırmanın bir ölüm habercisi olduğunu izlemiştim bir filmde… Ama tıp demek ki ne kadar çaresizse, ufacık grip ya da nezle olan için bile hapşırık bir ölüm habercisi niteliğindeymiş.

Belki “God bless you” da sevdiklerimiz için bir nevi “ölme” yakarışımız idi… Dahası, bugün “çok yaşa” dediğimiz o şey esasında geçmişte ölümle burun buruna gelen insanların olabildiğince naif bir çığlığı, kim bilir…

İnsanın doğası gereği kontrol edemediği şeyleri anlamlandırmak isteğini duymuş muydunuz hiç? Bilinmezden hem çok korktuğu hem de çok kutsadığını? Ama ille de merakını uyandırdığını? Anlayamasa da illa bir mana yüklediğini, yüklediği mana ölçüsünde dili döndüğünce ya da bedenen hitap ettiğini? İşte dua dili böyle böyle doğmuş galiba…

Bir inançtan öte psikolojik ihtiyaç gibi…

Sanki söz söyleyerek kaderi değiştirebilecekmişçesine… Gerçi kalp ile beynin doğru frekansta olması ile vicdanen kurulan cümlelerin mucizevi bir şekilde gerçekleştiğine çok kere şahit oldum ben de ama her duam kabul oldu da diyemem körü körüne… Her dua kabul olsaydı tüm din adamlarının Dünya’daki en zengin insanlar olması, onların çocuklarının ya da soylarının da Dünya’daki tüm gücü yönetenler olması gerekmez miydi? Hatta bazıları Cennet gibi bir Dünya için bile dua ediyordur… Kimisi saygın, kimisi bilgin, kimisi sağlıklı bir insanoğlu için dua etmiyor mudur sürekli?

Neyse…

İnsanoğlunun da kimisi çorak topraklarına yağmur istedi, kimisi birazcık güneş… Kimisi ölümü uzaklaştırmak istedi, kimisi hastalığı… Zamanla bu büyüsel dil ya da içten gelen dilek bir ritüele dönüştü… Gerçekliği değiştirmekten çok insanı yatıştırdığını inkar edemem. Gerçeklik değişseydi şayet hepimiz tam iman eden dindarlar olurduk…

İşte şimdilerde refleksif olarak tepki ile dile getirdiğimiz “çok yaşa” bu ikinci aşamanın ürünü… Kaderi değiştirmese de duyanı psikolojik olarak mutlu ettiği kesin.

Agora Bilim Pazarı

"Be an Outlier" Sweatshirt

İstatistikte değil, hayatta da sıradışı olun! “Be an Outlier” tasarımı, özgünlüğüyle dikkat çekenler için üretildi.

Bilgiler ve Uyarılar:

1. Renk Bilgileri: Sweatshirt siyah olarak üretilebilmektedir.
2. Beden Bilgileri: Stokta kalan ürünlerimiz arasından dilediğiniz bedeni seçebilirsiniz. Sweatshirt ilgili beden bilgisi almak ve ölçüleri öğrenmek için buraya tıklayınız.
3. Cinsiyet Bilgileri: Bu ürünümüz unisex üretilmektedir ve her cinsiyete uygundur.
4. Kargo Bilgileri: Bu ürün sipariş alındıktan sonraki 2 iş günü içinde postalanacaktır. Kargo yöntemimiz hakkında daha fazla bilgiyi buradan alabilirsiniz.
5. Yıkama/Ütü Bilgileri: Sweatshirt üzerindeki görsellerin korunması için sweatshirtlerin ters yüz edilerek yıkanması ve ütülenmesi tavsiye edilir. Siyah sweatshirtlerin en fazla 30 derecede yıkanması gerekmektedir.
6. İade/Değişiklik Bilgileri: Lütfen sipariş vermeden önce iade ve ürün değişikliği ile ilgili bilgilendirmemizi okuyunuz.

Devamını Göster

₺1,200.00

Satın Al Tüm Ürünler

Zamanın Bilgeliği mi Bilinç Altı Kodları mı?

İnsanlar dili sadece kullanmaz, aynı zamanda günün gereksinimlerine, ticari ilişkilerine ya da kollektif gerçekliklere göre de sürekli olarak geliştirir… Sürekli gelişen dil benim için yaşayan bir hikâye gibidir. Dahası dilin de nesiller nezdinde evrimleştiğini düşünürüm ben. Ama evrimleşen her dil, insanı da kendiliğinden şekillendirir.

Atasözlerimizi düşünün; “damlaya damlaya göl olur” “sakla samanı gelir zamanı” “zaman her derde deva” “mum yanmadıkça ışık saçmaz” ve sair…

Peki ya gün içerisinde kullandığımız terimler; “Bismillah” “Çok yaşa” “Allah korusun” “Geçmiş olsun” “Günaydın” “Kolay gelsin” ve daha niceleri…

Bu sözcükler öylesine sıradan bir anlam ifade eden terimler değil, bilinçaltımıza yazılan mikro kodlar gibi. İlk nereden çıktığını çoğunlukla bilmediğimiz, doğur doğmaz belleğimizde yeşeren bilgi filizcikleri… Zamanın bilgeliğinin öğretileri… Her tekrarla bir korkumuzu bastırdığımız, bir anlam ürettiğimiz ya da bir gerçeklik çerçevesi oluşturduğumuz…

“Çok yaşa” dediğimizde aslında “ölebilirsin” ihtimalini “yaşayacaksın, yaşamanı diliyorum, yaşamana ihtiyacım var” gibi dileklerle azaltmayı umarız. Bu gerçekliği değiştirmez ama dilimizde gerçekleşen söylemin sesi, yaşama biçimimizi değiştirir, en azından değiştirebilir.

Dil, Ölüm ve İnsan Bilinci

İnsan, öleceğini bilen ve bu bilgi ile her gün baş eden tek varlıktır. Hayvanlar da elbette ölüm tehlikesini algılar ya da pek çok ağır hastalığının sonunda iyileşemeden öleceğini bilir ancak bu insanda gerçekleşen ölüm algısından çok ama çok farklıdır. Hayvan ölümü bir kavram olarak geliştirmez, bir refleks olarak yok olma güdüsü şeklinde nitelendirir, insan ise “bir gün öleceğim nasılsa” korkusu ile her gün ölümü kendi korkusuyla diriltir.

Ve bu ölüm gerçekliğini çıplak hali ile taşıyamaz. Hikayeler üretir. İnançlar kurar. Dil geliştirir… Belli ki hepsi bir nevi ölüm ile baş etme sanatının öncüsü gibi nitelendirilebilir.

“Çok yaşa” bu bağlamda şudur; “senin yok oluşuna hazır değilim ya da kabul etmiyorum.” Bir alışkanlıktan ziyade ölümün varlığına dair minik bir direniş misali…

Kollektif Rezonansın Söz ile Bütünleşmesi

Söz ile kaderi değiştirme düşüncesi esasında tamamen yanlış değildir. Psikoloji doğrudan değil ama dolaylı etkisini kabul etmiştir. Tekrar edilen düşünce dikkati yönlendirir, davranışı etkiler, değişime öncülük eder ve sonuç üretebilir. Kollektif düzeyde ise tekrarlar normları ya da bazen dogmaları, normlar gerçekliği, dogmalar ise öğretilmiş çaresizliği simgeler.

Bu yüzden atasözleri ve deyimler sadece yan yana dizilmiş öylesine söz dizileri değil toplumsal yazılımın bugüne mirası niteliğindedir.

Aslında dil zihni, zihin de kollektif bilinci, dolayısıyla Dünya’yı şekillendirir ve fakat; ben yine de kötü birine “çok yaşa” denmesini içselleştirip o kötüyü ödüllendirebilenlerden değilim.

Etik Kırılma

Birisine çok yaşa dediğimde yaşamın süresi mi niteliği mi değerlidir, hep soru işaretimdir benim. Çünkü “çok yaşa” deyimi sadece süreci kutsar ben yaşamın içeriğini sorgularım.

Herkesin yaşamı iyi değildir… 90 yaşında ve yatalak bir hasta olduğunuzu düşünün… Size de eziyet, sizinle ilgilenmek zorunda olanlara da…

Ya da yaşamını iyi kullanmayanları düşünün, insanlığa felaket saçan, kan döken, şahıslara da diğer canlılara da kendine de nesillere de eziyet edenleri mesela… Her yaşama ama bir refleks olarak ama öğretilmiş bir norm olarak, uzun ömür dilemek doğru mu? İşte dil burada nötr değildir; neyi görmezden geldiğimizi gizleyerek neyi kutsadığımızı belirler.

Acı ama gerçek.

Dil Reformu ya da Bilinç Dönüşümü Çare midir?

Dil zamanla elbette değişebilir. Deyimler, atasözleri, günlük kullanılan terimler, tarihe karışan kelimeler… Ama zorla asla değil.

Gerçek dil dönüşümü bireysel farkındalıkla başlar. Mevcut kavramlara alternatif anlam üretimleriyle ve bu yeni alternatif türevlerin tekrarı zamanla yayıldıkça normalleşir. Dilin dönüşümü zaman alan bir olgudur.

“Çok yaşa” yerine “hayırlı yaşa ya da “sağlıklı yaşa” gibi ifadeler sürecin aksine yaşamın niteliğini merkeze alan ifadelerdir. Bugünlerde çokça kullanılsa da sanıldığının aksine küçük bir değişim değildir, adeta bilincin yönünü değiştirmektir. Demem o ki toplumsal normlar süreç gerektirir.

Yazının Gücü ve Değişim

Toplumlar, mantıkla değil alışkanlıklarla değişir. Ve her bir alışkanlığı başlatan devrim niteliğinde bir anlam kırılması gerekir.

Belki de adı duyulmamış bir yazar tanıdık olanı sorgular, kendisinde keşfettiği bu rahatsızlık topluma da yayılır ve alternatif olarak sunduğu dil zamanla kabul görür. Bunu becerebildiğinde zamanın bilgeliğinde mi dersiniz, normlarda mı dersiniz, tabularda mı dersiniz bilemem ama dilimize pelesenk olmuş o yadırgadığımız ama dile getirmeye cesaret edemediğimiz kodda değişim, ancak başlar.

Bu noktada o yazı sadece bir ifade değil, yazarın dile de müdahalesi niteliğindedir.

Son Sözüm

İnsan dili sadece iletişim aracı olarak kullanmaz.

İnsan dilerse; diliyle Dünya’yı yeniden yazar. Hatta korkularını örter, boşluklarını doldurur, ölümü geciktirdiğine bile inanır.

Belki de bundan sonra bir hapşırık sesi duyduğumuzda, sadece öğretilmiş bir refleksi serbest bırakmakla yetinmemeliyiz. O anki kısa duraksamayı, karşımızdaki ruhun “varoluş koduna” küçük bir müdahale alanı olarak görmeliyiz. “Çok yaşa” demek bir alışkanlık olsa da “anlamlı yaşa”, “sağlıklı yaşa”, “fark ederek yaşa” ya da “mutlu yaşa” diyebilmek bir bilinç devrimidir.

Bizler zamanın bilgeliğinin sadece okurları değil, o bahsi geçen devrimleri de gerçekleştirmek için hizmet eden birer işçileriz. Demem o ki; ağzımızdan çıkan her kelime, zamanın bilgeliğinde evrensel yazılıma eklenen yeni bir satır kodu niteliğindedir, değerini bilelim.