Vejetaryenliğin Genetiği: Genleriniz Sizi Vejetaryenliğe Daha Yatkın Biri Yapıyor Olabilir mi?

Hayvan etinin tüketiminden kaçınılması yüzlerce yıldır etik, dini, çevresel ve sağlıkla ilgili nedenlerden dolayı savunulmaktadır. Vejetaryen beslenmenin metabolik sendrom, obezite, dislipidemi, diyabet ve kardiyovasküler hastalık risklerinin azalmasına yarar sağladığına dair kanıtlar bulunmaktadır.^{[1], [2]} Öte yandan vejetaryen beslenmenin malnütrisyona, anemiye, diş erozyonlarına ve osteopeniye yol açabileceğine dair kanıtlar da vardır.^{[3], [4]} Son araştırmalar, vejetaryen beslenmeyi benimsemenin ardındaki nedenler arasında genetik yatkınlıkların da olabileceğini göstermektedir.

Birleşik Krallık Biyobankasından alınan 500.000 kişiye ait veriler üzerinde yapılan bir araştırmada en az bir yıl boyunca vejetaryen diyete bağlı kalan insanlarda bu durumla ilişkili bir dizi gen keşfedilmiştir. Vejetaryenlikle güçlü bir şekilde bağlantılı olan, beyin fonksiyonunda ve enerji olarak kullanılacak yağların parçalanmasında rol oynayan üç gen bildirilmiştir.

Çalışmanın Yöntemi

Birleşik Krallık Biyobankası, yaşları 40-69 arasında olan yaklaşık 500.000 kişiden oluşan nüfusa dayalı bir sağlık araştırma kaynağıdır. Her katılımcıyla ilgili sosyo-demografik ve tıbbi bilgiler yaşam tarzı ve sağlıkla ilgili faktörleri sorgulayan anketler ile toplanmıştır. Katılımcıları vejetaryen ve vejetaryen olmayan olarak ayırmak için 2 anketten yararlanılmıştır. İlk anket dokunmatik ekran aracılığıyla gerçekleştirilmiştir ve bu ankete 500.000 kişi katılmıştır. Bu ankette katılımcılara kendilerini vejetaryen olarak tanımlayıp tanımlamadıkları gibi bazı sorular yöneltilmiştir. Yanıt veren 110.000 katılımcı ise ikinci anket olan 24 saatlik besin tüketim kaydı anketine yönlendirilmiştir. Daha sonra gerekli istatiksel analizler uygulanmıştır. Northwestern Üniversitesi Feinberg Tıp Fakültesi'nden Dr. Nabeel Yaseen çalışma ile ilgili şöyle söylüyor:

Anketlerde kendini vejetaryen olarak tanımlayan insanların çoğu besin tüketim kayıtlarına göre et tüketiyor. Vejetaryen olmak isteyen çoğu insan bu beslenme modelini sürdüremiyor. Biz de genetiğin bunda bir rolü olup olmadığını bilmek istedik.

Çalışmaya Dair Bulgular

Araştırmada en az 1 yıl boyunca herhangi bir hayvan eti (sığır, kuzu, domuz, kümes hayvanları, balık ve diğer deniz ürünleri) tüketmeyen kişiler vejetaryen olarak tanımlanmıştır. Yapılan genetik analizler sonucunda 3 genin (RIOK3, RMC1, NPC1) vejetaryenlikle anlamlı düzeyde ilişkisi olduğu gösterilmiştir.

Genetik varyantların diyet seçimine yönelik etkileri metabolik etkiler, fizyolojik etkiler ve tat algısı arasındaki etkileşimleri içerir. Besinlerin beğenilme ve tüketilme düzeyleri tat algısından etkilenir.^[5] Bununla birlikte belirli bir besine dair tat algısı, onun metabolizması tarafından belirlenen fizyolojik etkilerinden de etkilenebilir. Örneğin acılık algısı kafein alım düzeylerini etkilerken, fizyolojik özellikleri belirleyen kafein metabolizması hızının hem acılık algısını hem de kafein tüketim düzeyini etkilediğine dair kanıtlar vardır. Düşük düzeydeki kafein metabolizması, acıya karşı daha fazla hassasiyetle ve daha düşük miktarda kafein tüketimiyle ilişkilidir.^{[6], [7], [8]}

Benzer şekilde alkol tüketimi de etanol metabolizmasında yer alan enzimlerdeki genetik farklılıklardan etkilenmektedir. Etanol, alkol dehidrojenaz (ADH1B) ile asetaldehite dönüştürülür. Asetaldehit ise aldehit dehidrojenaz 2 (ALDH2) tarafından asetata metabolize edilir. Asetaldehitin olumsuz etkileri olduğundan ADH1B ve ALDH2'nin asetaldehit düzeylerini arttıran varyantları alkolden hoşlanmamayla ilişkilendirilirken, asetaldehitin azalmasıyla ilişkili varyantlar alkol tüketiminin artması ve alkol bağımlılığıyla ilişkilidir.^[9] Bu nedenle vejetaryen beslenmeyi seçmenin hem metabolizma hem de tat tercihlerindeki bireysel farklılıklardan etkilenebilmesi mümkündür.

Başka bir çalışmada vejetaryen olanlar ve olmayanların yağ metabolizmasındaki genetik farklılıklara değinilmiştir. Uzun zincirli çoklu doymamış yağ asitleri (UZÇDYA), sinyal iletiminde rol oynayan membran fosfolipit bileşenleridir ve hayvansal kaynaklı besinlerden elde edilirler. FADS1 ve FADS2 genleriyle endojen olarak sentezlenirler. FADS2 genine endojen UZÇDYA sentezini arttıracak bir ekleme yapılması, vejetaryen popülasyonunda seçilmiştir.^[10]

Washington Post

Vejetaryenlikle ilişkili bulunan 3 genden NPC1 ve RMC1, aynı zamanda lipid metabolizmasında da görevlidir. NPC1, kolesterol ve glikolipitlerin hücre içi taşınmasını sağlar. NPC1'deki mutasyonlar çeşitli dokularda kolesterol ve glikosfingolipitlerin hücre içinde birikmesi ile karakterize olan Niemann-Pick hastalığının C tipi vakalarının %95'inden sorumludur. RMC1 ise hücresel LDL-kolesterol alımı için gereklidir.^[11] Dr. Yaseen, araştırmalarının bulgularıyla ilgili şunları belirtmiştir:

Ette bazı insanların ihtiyaç duyduğu, bazı insanların ise duymadığı yağ molekülleri bulunuyor olabilir. Belki de vejetaryen olmayı tercih eden bireyler bu bileşenleri endojen olarak sentezleyebiliyordur. Fakat bunu kesin olarak anlamak için daha fazla çalışma yapılması gerekiyor.

Tüm bu veriler, vejetaryen beslenmeyi seçmenin temelinde yağ metabolizmasındaki farklılıkların olabileceğini düşündürmektedir. Etin vejetaryen beslenmeyi seçenlerin endojen olarak yeterince sentezleyebileceği yağ bileşenlerini içerdiği, vejetaryen beslenmeyenlerin ise bunları et içeren bir diyetten alması gerektiğine dair olasılık; yeni bir çalışma konusu olacaktır. Fakat fizyolojik yolların daha iyi anlaşılması gerekmektedir.