Seyirci Kalma Etkisi Nedir? Tehlike İçindeki Birine Hangi Şartlarda Yardım Etmeyi Seçiyoruz?

Seyirci Kalma Etkisi Nedir? Tehlike İçindeki Birine Hangi Şartlarda Yardım Etmeyi Seçiyoruz?
Seyirci Kalma Etkisi Öne Çıkarılan Görsel
MozartCultures
 BuseÇakmak 2. Yazar Buse Çakmak  DamlaŞahin 2. Editör Damla Şahin
16 dakika
860 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Seyirci Etkisi, görgü tanıklarının suça müdahale etme sorumluluğunu bir başkasına atmaya meyilli olmasına verilen psikolojik bir isimdir. Yani Seyirci Etkisi Teorisi'ne göre bir tanık, bir olaya tek başına şahit olursa, o tanığın kurbana yardım etme ihtimali, birden fazla tanığın olaya tanık olduğu duruma göre daha yüksek olacaktır. Yani paradoksal bir şekilde, ortada ne kadar çok tanık varsa, kurbanın yardım görme ihtimali artmamakta, tam tersine tanıkların birbirine güvenerek kurbana yardım eli uzatmama ihtimali o kadar artmaktadır.

Örneğin otoyolda ölü bir hayvan ya da tehlike arz edebilecek bir çöp gördüğünüzde, durup sorunu çözmek yerine "Nasılsa bir başkası halleder." diyor olabilirsiniz. İşte bu, Seyirci Etkisi'nden kaynaklanmaktadır: Belki daha ıssız bir yolda karşılaşsanız, aynı unsur aslında daha az risk teşkil etmesine rağmen (çünkü daha az trafik vardır), durup da o riski ortadan kaldırma ihtimaliniz daha yüksek olabilir. Elbette insanlar "Aman canım benim sorumluluğum mu?" gibi yollarla bu davranışlarını rasyonalize etmeye çalışmaktadırlar - ki yazının ilerleyen kısımlarında buna da döneceğiz.

Bu teorinin geliştirilmesine vesile olan şey, genç bir kadının öldürülmesi olmuştur. Dolayısıyla konuya bu cinayet ile başlamak doğru olacaktır.

Reklamı Kapat

Kitty Genovese Cinayeti

13 Mart 1964'te Kitty Genovese, evinin olduğu binanın önünde bıçaklandı ve tecavüze uğradı.[1], [2], [3] Genovese, New York'un en meşhur semtlerinden olan Queens'de yaşayan, 28 yaşında bir barmendi.[4], [5] Sabaha karşı saat 3'ü çeyrek geçe civarında iş yerinden evine dönüyordu. Katili olan Winston Moseley, bir trafik ışığında beklerken onu gözüne kestirmişti.

Genovese, binanın otoparkında arabasından çıkarken, Moseley'nin peşine takıldığını fark etti ve hızla eve koşmaya başladı. Adam, peşini bırakmıyordu. Genovese, binanın önüne kadar bağırarak koştu ama adam ondan daha hızlıydı.[5] Moseley, taşıdığı avcı bıçağını kadının sırtına iki kez sapladı. Genovese, "İmdat, beni bıçakladı, yardım edin." diye çığlıklar atıyordu.

O sırada komşulardan biri olan Robert Mozer, olanları gördü ve "Kızı rahat bırak." diye bağırdı, ama yardıma gelmedi.[6] Görüldüğünü fark eden katil, koşarak oradan uzaklaştı. Ağır yaralı Genovese ise, şimdi daha yakın olduğu arka girişe doğru ilerledi. Burada onu görebilecek kimse yoktu, kimse de yardımına gelmemişti.

İşini henüz tamamlamamış olan katil, Genovese'in nereye kaçtığını bilemiyordu. Moseley, bir süre otoparkı ve civardaki otobüs durağını aradı ve nihayet Genovese'i kilitli arka kapıda yığılmış halde buldu.[7] Adam, kadını birkaç kez daha bıçakladı, sonra ona tecavüz etti ve sonra da cebindeki 49 doları alıp kayıplara karıştı.[7], [8]

Saat 4'ü geçiyordu ama ortada ne polis vardı ne de ambulans... Nihayet kadının komşusu ve yakın bir arkadaşı olan 70 yaşındaki Sophia Farrar, Kitty Genovese'i kapının önünde buldu ve bir ambulans gelene kadar onu kollarında tuttu.[9] Saldırı toplamda yarım saat sürmüştü ve Genovese saldırı sonrası dakikalarca yalnız kalmıştı. Ambulans, nihayet 4:15'te geldi. Kitty Genovese, hastane yolunda hayatını kaybetti.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Ancak burada ilginç bir şey vardı: Bir değil, iki değil, toplamda 38 ayrı görgü tanığı bu saldırıyı gördü.[3] Ama 1 kişi bile polise haber verme ihtiyacı duymadı. Çünkü her biri, bir başka görgü tanığının ihbarda bulunacağını düşünüyordu. Yani herkes "Nasılsa bir başkası bildirir." demişti ve bu nedenle de kimse ihbarda bulunmamıştı.

Kitty Genovese Cinayeti Gazete Görüntüsü. Başlıkta 37 tanık, ilk paragrafta ise 38 tanık olduğunun yazıldığına dikkat ediniz.
Kitty Genovese Cinayeti Gazete Görüntüsü. Başlıkta 37 tanık, ilk paragrafta ise 38 tanık olduğunun yazıldığına dikkat ediniz.
New York Times

İşte bu, Genovese Sendromu veya daha aşina olabileceğiniz adıyla, Seyirci Etkisi veya Seyirci Apatisi denen tuhaf bir psikolojik olgudur. Seyirci Etkisi, bu cinayetten sonra ilk olarak psikolog John M. Darley ve Bibb Latané tarafından 1964'te öne sürülmüştür ve kısa sürede popüler hale gelmiştir. Ancak Seyirci Etkisi'nin hikayesi de, etkinin kendisi kadar tuhaf ve şaşırtıcıdır. Çünkü az sonra göreceğimiz gibi, bu hikayede birçok soru işareti bulunmaktadır.

Buna az sonra geleceğiz; ancak öncelikle, daha kontrollü bir şekilde yapılmış bir diğer örnek görelim: Mesela sizce, benzer bir olay içerisinde kalsanız, insanlar sizin için de aynı şeyleri mi söylerdi? Yani yaşananlara seyirci kalarak, hiçbir şey yapmazlar mıydı?

Yangın Deneyi

Bu sorunun cevabını merak eden psikolog John M. Darley ve Bibb Latané tarafından ünlü "Yangın Deneyi" yapıldı. Bu deneyde katılımcılardan birer anket doldurulması istendi. Katılımcılar üç farklı gruba ayrılıyor ve ilk gruptaki katılımcılar bu anketleri tek başlarına yalnız bir şekilde, ikinci gruptaki katılımcılar bir sınıfta iki kişi (yalnızca biri gerçek denek), üçüncü gruptaki katılımcılar ise kalabalık bir sınıfta anketlerini doldurdular. Üçüncü gruptaki katılımcılardan yalnızca biri gerçek denekken, sınıftaki diğer kişiler, deneyin farkında olan, anlaşmalı ve sahte katılımcılardı.

Reklamı Kapat

Katılımcılar anketlerini doldurduktan kısa bir süre sonra, yangın süsü verilmesi için sınıfa duman salındı ve ilk gruptaki katılımcıların %75'i bir tehlikenin içinde olduğunu düşünerek sınıflarını terk etti; ikinci gruptaki katılımcılarınsa yalnızca %38'i sınıfı terk etti. Garip olan ise, üçüncü grupta yaşananlardı: Sınıftaki herkes dumanın farkında olmasına rağmen, sahte katılımcılar da dahil kimse sınıftan çıkmadı ve anketlerini doldurmaya devam ettiler. Gerçek katılımcı olan deneklerin %90'ı, sınıftaki diğer kişilerin çıkmadıklarını gördükleri için, hayatlarının tehlikede olduğunu bilmelerine rağmen sınıftan çıkmadılar.

Duman Deneyinin Başlangıcından İtibaren Süre, Dakika
Duman Deneyinin Başlangıcından İtibaren Süre, Dakika
Simply Psychology

Bu deneyden de görülebileceği üzere Seyirci Etkisi, insanların sorumluluk yetkisini azalmaktadır. Ayrıca polislerin tanıklardan aldığı "Karışmak istemedik!" gibi cevaplardan, insanların aslında bütün sorumluluğu almaktan korktuğunu söylemek mümkündür. Bu konuda diğer bir husus da müdahale gerektiren bir olayda, kalabalığın müdahale etmediğini gören kişilerin, aslında olayın müdahaleye değer olmadığını düşünmeleridir.

Kitty Genovese Yalanı

Şimdi Kitty Genovese olayına geri dönelim ve konuyu birazcık netleştirelim. Yukarıda anlattığımız hikaye, ders kitapları da dahil olmak üzere neredeyse tüm psikoloji kitaplarında 40-50 yıldır yer alan, popüler bir olaydır. YouTube'da da bunu anlatan birçok kanal bulmanız mümkündür. Ama hikayeyle ilgili "ufak" bir sorun mevcuttur: Kitty Genovese'in başından geçenler, yaygın olarak anlatılandan biraz farklıdır. Ve o şekilde anlatmak, işleri biraz değiştirmektedir. Başa saralım.

Genovese, saldırıya uğrarken 38 kişi tanıklık etti demiştik. Bu sayı, olay yaşandıktan sonra New York Times gazetesi tarafından yayınlanan bir habere dayanmaktadır (yukarıda gazete küpürünü görebilirsiniz).[3] Başlıktaki 37 sayısı da sonradan 38 olarak düzeltilmiştir.[10] Ancak 2007 yılında konuyu yakından araştıran Rachel Manning ve ekibi, 38 kişinin olaya tanıklık edip de hiçbirinin polise haber vermediğine yönelik hiçbir bulguya erişemediklerini, haber kaynağının neye dayandığının net olmadığını ortaya koydular.[11] Hatta tanıkların harekete geçmediği de doğru değil, çünkü polis raporları incelendiğinde, en az 2 tanığın polise haber verdiği görülmektedir.[12], [13], [14] Hatta New York Times'ın konu hakkındaki raporunun şaibeli ve abartılı olduğu o dönemde diğer gazeteciler tarafından da fark edilmişti, ama Times'ın efsanevi editörü Abe Rosenthal'a kimse karşı çıkmak istemedi.[15] Böylece Kitty Genovese'in görgü tanıkları, psikolojide kötü bir nam saldı.

Reklamı Kapat

Ama sorun, bundan ibaret değil: 03:15'te yaşanan saldırı sonrasında birden fazla kişi polise haber verdiyse, neden polis olaydan neredeyse 1 saat sonra olay yerine geldi? Bunun birkaç açıklaması olabilir: İlk olarak, 1964 yılı, Amerika'nın meşhur 911 numaralı acil yardım hattının ulusal olarak devreye sokulmasından önceki bir zamana denk geliyordu.[8] Yani bu dönem, Kitty Genovese vakasında da görüldüğü gibi, halk ile polis arasındaki iletişimde çok ciddi kopuklukların olduğu bir dönemdi. Zaten Genovese vakası, olaydan 4 yıl sonra devreye sokulan 911 hattının da itici faktörlerinden biri oldu.[16], [17], [18]

İkincisi, gerçekten de bir kararsızlık hali yaşanmış olabilir; ama bunu o dönemde iddia edildiği gibi vurdumduymazlığa yormak pek mümkün değildir: Örneğin görgü tanıklarından biri, ilk saldırıyı görmüş olmasına rağmen polise haber vermemişti, çünkü olaya karışmak istemiyordu.[10] Ama hikayenin anlattığı gibi harekete geçmemiş de değildi - bir diğer komşunun polisi aramasını istemişti ve onlar, gerçekten de aramışlardı. Ama bu gibi detaylar görmezden gelinerek haber paylaşıldı, çünkü olay New York gibi büyük şehirlerde insanların ne kadar vurdumduymaz olduğuna yönelik "harika" bir hikaye değeri taşıyordu.[18] İnsanların önyargılarını kusursuz bir şekilde pekiştiriyordu.

Ayrıca üçüncü bir neden olarak, polis şefi Michael J. Murphy'nin, halkın duyarsızlığını ve önyargıları pekiştiren bu hikayeyi Times editörüne bir öğle yemeği sırasında anlatması ileri sürülmektedir.[14] Söylenene göre polis, olay yerine geç gelmelerinin suçunu halka yıkmaya çalışmıştı.

Ama ne olursa olsun bu hikaye, sosyal psikolojinin en önde gelen 10 ders kitabının 10'una da girmeyi başardı ve hatta kitapların 8'inde komşuların Genovese'in öldürülüşünü camlardan izlediği yazıyordu.[19], [20] Tabii ki bunların hiçbiri doğru değildir. Öyle ki, Mart 2016'da New York Times gazetesi, 57 yıl önce olayla ilgili olarak yaptıkları haberin isabetli olmadığını kabul eden bir duyuru yayınladı.[21]

Bu duyuruya göre, ortada 38 tanık yoktu. Var olan 10-12 civarındaki tanığın hiçbiri de olayı baştan sona görmemişti, gerçekten yardım edebilecek durumda olan sadece 2-3 tanık vardı.[22] Tanıkların bir kısmı iki sevgilinin veya sarhoşun kavgası olduğunu düşünmüşlerdi.[23] Tanıklardan sadece 1'i bıçaklama olayını görmüştü. Hatta ilk saldırı sırasında aldığı 2 bıçak darbesi, kadının akciğerlerini delmişti; dolayısıyla Genovese'in o noktadan sonra duyulabilecek bir çığlık atması pek mümkün değildi.[24] Cep telefonlarının da olmadığı bir dünyada, 10-12 tanıktan en az 2'sinin polise haber vermiş olması çok anormal sayılmaz. Elbette temenni bir olayı gören herkesin gerekli müdahaleyi yapmasıdır; ancak bir değerlendirme yapıp, üzerine bir hipotez geliştireceksek, o zamanın şartlara göre değerlendirmekte fayda vardır.[25]

Cinayetten 6 gün sonra bir soygun sırasında yakalanan ve cinayeti itiraf eden Moseley'e ölüm cezası verilmiş olsa da sonradan bu ceza müebbet hapse çevrilmişti. Katil, 28 Mart 2016'da, 52 yıllık hapishane hayatının sonunda 81 yaşındayken demir parmaklıklar ardında öldü.

Agora Bilim Pazarı
Sayısal Görüntü İşleme
  • Boyut: 24 x 16,5
  • Sayfa Sayısı: 954
  • Basım: 3
  • ISBN No: 9786053552123
Devamını Göster
₺112.00 ₺115.00
Sayısal Görüntü İşleme

Peki, tüm bunlar ne demek? Seyirci Etkisi yalan mı? Hayır, sadece meşhur Kitty Genovese vakası buna iyi bir örnek değil! Yukarıdaki yangın deneyi örneğinde de gördüğümüz gibi, gerçekten de insanların başka tanıklara gereğinden fazla güvendiğini gösteren sayısız laboratuvar deneyi ve başka vaka da mevcuttur.

Bir diğer örnek verelim: Richmond Lisesi'nde 2009 yılında 6-7 erkek bir kıza brandy içirip, öldüresiye sarhoş edip, 2.5 saat boyunca halka açık bir avluda tecavüz ettiler.[20] 20 civarında diğer öğrenci bunu gördü ama hiçbiri bildirmedi veya yardım etmedi; hatta bir kısmı yardım etmek yerine olayı videoya kaydetmeyi seçti.[26], [27], [28] Nihayet bir yetişkinin polise haber vermesiyle olaya müdahale edildi ve 6 çocuk toplamda onlarca yıl hapse ve toplamda 4.5 milyon dolar para cezasına çarptırıldılar.[29], [30], [31]

Seyirci Kalma Etkisi Neden Oluşur?

Uzun lafın kısası, Seyirci (Kalma) Etkisi'ne örnek bulmak zor değildir.[32], [33], [34] Hatta bu etki, sosyal psikolojide en kolay tekrar edilebilen insan davranışlarından biridir.[34] Ama insanların hangi durumlarda bu etkiye kapıldığını anlamak da önemlidir ve işte çalışmaların çoğu da bu detayları araştırmaktadır. Bu noktada sosyal psikolog Latanê ve Darley, bu etkinin oluşumunun psikolojik olarak üç ana sebebi olduğunu ileri sürmektedir.[35]

1. Sorumluluğun Paylaşılması

Sorumluluğun paylaşılması, bir görev ya da görevin tek bir kişinin üstüne değil, grup üyelerine paylaştırılması ile kişiye düşen sorumluluğu azaltmaktadır. Eğer etraf kalabalıksa "Bu kadar insan arasında illa yardım edebilecek birileri vardır." şeklinde düşünerek sorumluluğu başkalarına vermek isteyebilir, bu davranışlarda bulanabilirsiniz.

Latanê ve Darley, sorumluluğun paylaşılmasını test etmek için üniversite öğrencilerini bir tür görüşme yapılacağını söyleyerek kulaklıklarla konuşabilecekleri bir odaya almıştır. Bu deneyde birbirinden farklı iki grup bulunmaktadır. İlk grup birebir görüşme olacak iki kişilik bir gruptan, ikinci grup ise 3 kişilik bir gruptan oluşuyor. Görüşme, kendi odalarında bulunan katılımcılar ile gerçekleşecekti ve her katılımcı mikrofonlara konuşacaktı. Bu deneyin ortasında bir katılımcı "Sara Krizi" geçirecekti ve diğer katılımcıların ne kadar sürede görevliden yardım almaya çalışacağı ölçülecekti.

Darley ve Latané'nin tahminlerine göre odada ne kadar çok insan bulunursa bu insanlar, yardım almaya o kadar az meyilli olacaklardı. Öyle de oldu. Grup ne kadar küçükse sözde "kurban"ın yardım alma olasılığı bir o kadar yüksekti.

2. Değerlendirme Kaygısı

İnsanların diğer insanlar tarafından yargılanma kaygısına sahip olmaları "Değerlendirme Kaygısı"na neden olmaktadır. İstenilmeyen bir yardımda bulunmak insanlarda korku ve kaygı gibi hislere sebebiyet verebilmektedir. Ayrıca bu yardımın yasal sonuçlarından da korku duyulması pek muhtemeldir. Örneğin tıbbı bir yardıma "muhtaç" birine yardım edebilecek kadar ilk yardım bilginiz olsa, "Ya yanlış yaparsam?" gibi karamsar düşünceler sonucunda bunun yükü ve bu olayın yasal sonuçlarından çekinebilirsiniz. Bu tarz düşünceler, insanların kritik durumlara müdahale etmemesine neden olabilmektedir.

Reklamı Kapat

3. Çoğulcu Cehalet

Çoğulcu Cehalet, sonuçların ve anın belirsiz olduğu durumlarda başkalarının eylemlerine (tepkilerine) güvenme eğilimidir (buna çoğunluğa başvurma safsata da denir). Bu eğilim, bir kişinin düşündüğü şey doğru bile olsa çoğunluk onun doğru olduğunu bilmiyorsa kişide "Bu kadar kişi bilmiyorsa benimki yanlıştır." algısı yaratıp çoğunluğun inandığına güvenmek olarak tanımlanabilir. Aciliyet gerektiren bir durumda eğer çoğunluk yardım etmektense seyirci kalmayı tercih ediyorsa, kendi düşündüklerinize (yardım etmeliyim vb.) güvenmemeye başlarsınız ve sizin de bu duruma seyirce kalma ihtimaliniz artar.

Seyirci Kalma Etkisi Örnek Görsel
Seyirci Kalma Etkisi Örnek Görsel
National School of Journalism

Seyircileri Etkileyen Etkenler Nelerdir?

Yukarıda da bahsettiğimiz üzere seyirciyi olumsuz etkileyen faktörler çoğu zaman "toplum" olmakla birlikte "Aktif Seyirci"ler bu kişileri olumlu bir şekilde etkileyebilmektedir.

Aktif - Pasif Seyirci

Aktif Seyirci, Pasif Seyircinin tersine, ses çıkarılması gereken durumlarda sesini çıkaran ve bu tür olaylar karşısında sessiz, eylemsiz kalmayan kişilerdir. Zorbalık, taciz, şiddet vb. durumlarda bu kişiler seslerini çıkaracakları ve kendilerini belli edecekleri için bu tür suçları işlemeyi düşünen kişiler, Aktif Seyirci önünde daha çekingen ve pasif hale gelirler. Bir toplumda ne kadar Aktif Seyirci varsa hem "suçlu" kişi çekinecek hem de Pasif Seyirciler eylem gösteremeye çalışacaktır.

Sorumluluk Hissiyatı

Elbette "Benim sorumluluğum değil." düşüncesine yatkınlık da Aktif - Pasif Seyirci kimliğiyle ilişkili bir diğer önemli parametredir. Bilimde buna sorumluluk yayılımı ya da sorumluluk difüzyonu denmektedir.[36], [37], [38] Bireyler, içinde bulundukları bağlama göre durumun aciliyetini, doğasını ve bu kısımda sayacağımız diğer faktörleri farklı yorumlayabilmektedirler. Eğer yardım etme potansiyeli olduğunu düşündükleri kişi sayısı daha fazlaysa, tanıklık ettikleri olaya karşı sorumluluğun kendilerinde daha az olduğunu düşünüyorlar. Yani sorumluluk, adeta difüzyon yoluyla yayılıyor, tek bir kişinin omuzlarındaki etkisi azalıyor.

İşte bu nedenle idam gibi berbat cezaları savunmak kolaydır.[38] İdamı savunanların ezici çoğunluğu, kendi başlarına bir insanı öldürmekten kaçınırlar; ama idam gibi uygulamalarda sorumluluk öylesine çok kişi arasında bölüşülür ve biz, bir suç olan insan öldürmeye öylesine uzaklaşırız ki, o insan-dışılaştırdığımız kişinin öldürülmesinin sorumluluğunu artık hissetmeyiz.[39], [40]

Empati

Empati bizi bir başkasının yerine koymamıza ve olayları onun gözünden görmemize olanak sağlamaktadır. Bu nedenle empati kurmak oldukça önemlidir. Eğer seyircinin empati duygusu gelişmişse ve kendini olay anındaki "mağdur"un yerine koyabiliyorsa tehlike içindeki kişiye yardım etmesi çok daha muhtemeldir.

Reklamı Kapat

Benzer şekilde, yardım isteyen kişi sizin kendinizi ait olarak gördüğünüz gruptan biriyse de yardım etme ihtimaliniz artacaktır.[40] Örneğin okulda kendi sınıfınızdan birine yardım etme ihtimaliniz, hiç görmediğiniz birine yardım etme ihtimalinizden yüksektir, çünkü onlarla daha kolay empati kurabilirsiniz ve yapılan çalışmalar, yardım isteyen kişinin yerine kendinizi koyabilme yetisinin, yani empatinin, yardım oranlarını arttırdığını göstermektedir.[41], [0]

Bu yüzden ırkçılığın ve sınıfsal ayrımcılığın güçlü olduğu yerlerde bu farklar daha da belirgin hale gelmektedir. Ayrıca sadece ırkçılık da değil, toplumsal olarak birbirine daha yakın bireylerden oluşan kültürlerdeki kişiler, diğerlerine daha kolay ve daha fazla yardım ederler. Bu yüzden şimdilerde aşınıyor olsa da bizim toplumumuzda yardımseverlik, geleneksel olarak önemli bir nitelik olarak görülür. Biz, daha toplumsal bir kültürden geliyoruz, daha bireyci bir kültürden değil.

Yardım Çağrısının Aciliyeti

Kişilerin yardım kararını etkileyen önemli faktörlerden bir diğeri de yardım çağrısının aciliyetidir (veya en azından buna yönelik biresel algımızdır). Örneğin yapılan bir çalışmada, eğer bir dilenci sadece para isterse kişilerin ona para verme ihtimali, bir aciliyet yaratarak istendiğinde olandan çok daha düşük. Bu yüzden birçok dilenci öğrenci olduğunu, evden çıkarken para almayı unuttuğunu vs. söyleyerek bir aciliyet hissi yaratmaktadır. Çünkü yapılan deneyler, para alma ihtimalinin 2 kat arttığını göstermektedir.

Elbette, aciliyetin türü de önemlidir. İnsanlar, birinin canının hemen o anda tehlike altında olduğunu düşünürse, yardım etmeye çok daha meyilli olmaktadırlar. Ayrıca sıra dışı görünen acil durumlar, yardımın maliyeti (yani yardım etmenin ne kadar zor veya olacağı), aciliyetin beklendik veya tahmin edilebilir bir şey olup olmadığı gibi faktörler de kararı doğrudan etkilemektedir. Örneğin suçlunun halen suç yerinde bulunması da yardım ihtimalini artırmaktadır.

Öte yandan insanlar, yardım eğer ki fiziksel müdahale gerektirecekse, yardım etmekten kçaınmaktadırlar. Bu nedenle birçok insan için polisi aramak veya bir diğer insana haber vermek kolay gelir, ama kendileri fiziksel olarak yardım etmekten kaçınırlar. Burada, kendilerinin zarar görebilecek olması da tabii ki önemli bir faktördür.

Olay Yeri Aşinalığı

Bir diğer önemli unsur, tanıkların olayın yaşandığı yere aşinalığıdır. Bu da oldukça anlaşılırdır. Örneğin acil çıkış kapılarını bildiğiniz, polis karakolunun uzaklığına aşina olduğunuz bir yerde bir insana yardım etme ihtimaliniz, ıssız veya tanımadığınız bir yere göre çok daha yüksek olacaktır.[35]

Yardım Eder misin?

John Darley, insanların hangi eylemlerde yardım etmeye daha yatkın olduklarını öğrenmek için küçük bir deney yaptı. Bu deneyde yardıma "muhtaç" kişi doğrudan "Ayak bileğim burkuldu, yürüyemiyorum. Biri yardım edebilir mi?" derken, bir diğeri yoldan geçen birine doğrudan "Ayak bileğim burkuldu. Bana yardım eder misin?" diyordu. Bu deneyde yardımın doğrudan bir kişiden istenmesi iki büyük engeli ortadan kaldırıyordu. Birincisi, insanların "İlla biri yardım eder." fikrini (Sorumluluğun Paylaşılması); ikincisi ise insanların acil bir durum olmadığı (Çoğulcu Cehalet) fikrini ortadan kaldırıyordu.

Reklamı Kapat

Seyirci Kalma Etkisi Örnek Görsel
Seyirci Kalma Etkisi Örnek Görsel
KreatifBiri

Sonuç

Sonuç olarak Seyirci Etkisi'yle mücadele etmenin en iyi yolu, tabii ki ondan haberdar olmaktır. Bir dahaki sefere biri yardım etmek istediğinde, bu tür bir durumla karşılaşan insanların yaptığı fark etme, yorumlama, sorumluluk derecesini algılama, yardım yolunu tespit etme ve harekete geçmeye karar verme basamaklarını ne kadar hızlı aşarsanız, belki sadece sizin yardımınızla kurtulabilecek birini hayata bağlamış olabilirsiniz. Elbette kendinize ve sevdiklerinize gelebilecek zararı düşünmekte hiçbir sakınca yok, ama yardım etmemenizin tek nedeni "Aman canım biri yardım eder zaten, bana mı kaldı?" ise... Muhtemelen yanılıyorsunuz. 

Unutmayın: Bazen kendi kararlarımızın doğruluğundan emin olduğumuz zamanlarda çoğunluğa bakmaktansa doğru olanı yapmak en iyisidir. Eğer çok özel bir durumda ilk adım gerekiyorsa bunu her zaman başkalarından değil bazen kendimizden de beklemeliyiz. Bu adımın çok büyük bir adım olmasına, büyük devrimler yaratmasına da gerek yok. Çoğunluk tarafından doğru bilinen yanlışlara ses çıkardığımız, mesire alanında çöpleri çöp kutusuna attığımız, çok sevdiğimiz bir çiçeği kopartmak yerine onu yaşattığımız zamanlar da birer direniş, birer baş kaldırıştır. Veya Malcolm X'in de dediği gibi:[42]

Bütün uyuyanları uyandırmaya bir tek uyanık yeter.
Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Umut Verici! 4
  • İnanılmaz 4
  • Muhteşem! 2
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/10/2021 12:52:15 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10905

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Arı
Nörobilim
Einstein
Doğum
Biliş
Işık Hızı
Gezegen
Nobel Ödülü
Çekirdek
Kimya Tarihi
Aşı
Diş Gelişimi
Savunma
Protein
Sayı
Karadelik
Jinekoloji
Göğüs
Öğrenme Teorileri
Amerika Birleşik Devletleri
Ekonomi
Gelişim
Bilgisayar
Eğitim
İnternet
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın