Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Rüyalar ve Evrim: Rüya Nedir? Rüyalar Neden Evrimleşmiştir? Nasıl Rüya Görürüz?

Rüyalar ve Evrim: Rüya Nedir? Rüyalar Neden Evrimleşmiştir? Nasıl Rüya Görürüz?
20 dakika
138,719
  • Evrimsel Biyoloji
  • Sinirbilim (Nörobiyoloji)
Evrim Ağacı Akademi: İnsan Evriminde Özel Konular Yazı Dizisi

Bu yazı, İnsan Evriminde Özel Konular yazı dizisinin 21. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Gen Benzerliği (Genetik Benzerlik) Nedir? İnsan Genomu, Diğer Canlılara Ne Kadar Benzer?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Rüyaları anlamadan önce, "uyku" dediğimiz biyolojik olayın ne olduğunu, ne zaman, nasıl ve neden evrimleştiğini anlamamız gerekiyor. Bu yazı içinde o yazımıza bir miktar referans bulacaksınız; anlam bütünlüğü açısından öncelikle buradaki yazımızı okumanızı tavsiye ederiz.

Rüyalar: Antik Safsatalardan Modern Analizlere...

Rüyalar, uykulardan söz edip de değinmeden geçemeyeceğimiz bir olgudur. Dolayısıyla bu konuda bazı temel bilgilere yer verip, konu hakkındaki bazı ilginç gerçeklerden bahsetmenin faydalı olacağını düşünüyoruz. Rüyalar öylesine ilgi çekici, öylesine ürkütücü ve öylesine etkilidir ki, insanlık tarihinde rüyalarla ilgili anlatı ve izlere Milattan Önce 3100’lü yıllarda Sümerlerde ve M.Ö. 2000’lerde Antik Mısır’da rastlayabiliyoruz. 

Tüm Reklamları Kapat

Tabii rüyalar söz konusu olduğunda karşınıza ilk çıkan şey ne yazık ki bilim değil, dayanaksız safsatalar olmaktadır. Çünkü bu safsataların kökenleri, rüyalarla ilgili bilimden çok daha eskilere gitmektedir. Rüyaları “Tanrı” ve “şeytan” gibi bilimsel geçerliliği olmayan olgularla ilişkilendirmenin ve rüyaların gelecekle ilgili öngörüler/kehanetler barındırdığı gibi safsataların tarihini Asurlular ve Babilliler’e kadar takip edebiliyoruz. Günümüzde de bu tür yalanlar üzerinden prim yapan, halkı yanlış bilgilendirmek suretiyle para kazanan çok sayıda insan bulunmaktadır.

Klasik tarih içerisinde rüyalara daha objektif, gerçekçi ve bilimsel bir bakış açısı geliştirmeye çalışan bazı toplumlar ve kişiler olduysa da, rüyalarla ilgili ilk bilimsel çıkarımları yapan kişi (belki de beklenildiği üzere) Sigmund Freud'dur. 1900 yılında yayınladığı Rüyaların Yorumu başlıklı makalesinde Freud, rüyaların ve özellikle de anlamlı olan rüyaların beynin fonksiyonlarıyla alakalı olduğunu ileri sürmüştür. Ancak aynı zamanda rüyaların “anlamlı bilgiler verdiği” konusu üzerinde de durmuştur. Buna rağmen, rüyaların “fizik ötesi” olduğu iddia edilen âlemlerden değil de, beynimizin ta kendisinden kaynaklandığını söylemiştir. Freud, rüyalarımızda bazı dileklerimizi gerçekleştirebildiğimizi düşünmüş ve buna dilek gerçekleşmesi adını vermiştir. Yani uykumuz sırasında bilinçaltımızda bulunan ve Ego ile Süperego nedeniyle baskılanmış olan isteklerimiz ve arzularımız tatmin edilmektedir. Freud’un iddiasını göre özellikle aile ve toplum nedeniyle baskılanan arzularımız rüyalarda kendilerine yer bulmaktadır. 

Tüm Reklamları Kapat

Pixabay

Freud’un iddialarının ve bilimselliğinin tartışması ayrı bir makalenin konusu olabilir. Ancak Freud’un rüyaların açıklanmasındaki asıl görevi, onların “ne anlama geldiğinden” ziyade, sıradan biyolojik ve psikolojik unsurlar olduğunu göstermesi olmuştur. Günümüzde yapılan tüm araştırmalar, zaten bilimsel bir perspektifte öngörülebileceği gibi, rüyanın bedenden ayrı bir olay olmadığını; tam tersine, beyindeki sıradan biyokimyasal tepkimelerin bir ürünü olduğunu göstermiştir. Beyindeki hangi bölgenin rüyalardan aslen sorumlu bölge olduğu henüz kesinleşmiş olmamakla birlikte, oto-aktivasyon bozukluğu adı verilen bir hastalığa sahip olan ve olmayan insanlar üzerinde yapılan bir araştırma, rüyaların beyin sapından kaynaklandığını göstermiştir. Beyin sapı, omuriliğimizi beynimize bağlayan ve uyku da başta olmak üzere çok temel dürtülerimizi kontrol eden bir beyin bölgesidir. Oto-aktivasyon bozukluğu, beynin herhangi bir bilinçli ve duygusal süreci başlatıp sürdüremediği, bu hastalığa sahip olanların “zihinsel bir boşluk” halinde olduğu ilginç ve ürkütücü bir hastalıktır. Bu kişiler genellikle öylece bir kenarda otururlar, konuşmazlar, hareket etmezler. Eğer ki birisi onları uyarırsa veya onlarla konuşursa, anılarını hatırlayıp cevaplar verebilirler. Ancak kendi hallerine bırakıldıklarında beyin herhangi bir zihinsel faaliyeti gerçekleştirmez. İşte bilinç konusunda böylesine “boş” ve “temel” bir durumda olan kişilerde bile uyku sırasında rüyaların görüldüğü tespit edilmiştir. 

Bu durum, rüyaların oluşumunun düşünme ve bilinçli algılama gibi üst düzey fonksiyonlara sahip bölgelerinde üretilen karmaşık bir yapı olmasından ziyade; daha temel ve evrimsel süreçte erken dönemde oluşmuş beyin bölgelerinden kaynaklanarak giderek karmaşıklaşacak şekilde inşa edilen bir olgu olduğunu düşündürmektedir. Yani rüyalar muhtemelen beynimizin neokorteks gibi karmaşık ve üst düzey fonksiyonlarının kontrol edildiği bölgelerde üretilip de sonradan daha alt bölgelere inmek yerine (yani “yukarıdan aşağıya” bir sistem olmak yerine); daha alt ve eski beyin bölgelerinde üretilip sonradan üst ve karmaşık bölgelerde şekillendirilen bir süreçtir (yani “aşağıdan yukarıya” bir sistemdir).

Freud’dan itibaren rüya araştırmaları çok daha somut ve bilimsel bir temele yerleşmiştir ve geride bıraktığımız asırda rüyalara, nedenlerine, nasıllarına ve işlevlerine yönelik çok ilginç bilgiler edinilmiştir. Böylelikle rüyalar bir kralın ne zaman öleceğini bildiren gizemli mesajlar olmaktan çıkarak, beyin fonksiyonlarından doğan ve evrimsel süreçte avantaj sağladığı için seçilerek yaygınlaşmış olabilecek biyolojik bir olguya dönüşmüştür. 

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Pixabay

Rüya Araştırmalarındaki Temel Zorluklar

Rüyalarla ilgili çalışma yapmak gerçekten güçtür, çünkü araştırmacıların başkalarının rüyalarını aktif olarak "görmeleri" şu anda, günümüz teknolojisi ile mümkün değildir. Dolayısıyla araştırmacıların dolaylı yollara başvurmaları gerekir ki bu, bilimsel verilerin güvenilirliğini ciddi anlamda düşürmektedir. Rüya araştırmalarında bilim insanlarının karşılaştıkları sorunları anlamak, rüyalarla ilgili bilimsel yargılara varmanın da neden oldukça güç olduğunu anlamamızı sağlayacaktır. Bu nedenle şöyle bir özet yapabiliriz:

  • Hastaların Sözüne Güvenmenin Zorluğu: Herkes yalan söyler. Ortalama bir insan 10 dakikalık bir sohbet içerisinde 2-3 adet yalan söyler. Her bir insan, 24 saatlik süre zarfında karşılaştığı insanlardan ortalama 200 adet yalan işitir. Üstelik insanlar kolay kandırılabilir canlılardır; ortalama bir insan kendisine söylenen yalanların sadece %54’ünü tespit edebilir. İnsanların bebekleri de daha 6 aylıkken etraflarındaki insanları kandırıp aldatmayı öğrenirler ve uygulamaya başlarlar. Beyinlerimiz de veri eksikliğini uydurma verilerle doldurarak açığı kapatma yoluna giden bir mekanizmaya sahiptir. Bu nedenle emin olmadığımız konuları, muğlak bilgilerle doldurmayı tercih ederiz ve basit oyunlarla göz yanılgıları yaratmak çok kolaydır. Tüm bunlar, hastaların gördükleri rüyalar ve onların içeriği ile ilgili sözlerine güvenemiyor olmamızın temel nedenleridir. 
  • Hastaların Bireysel Farklılıklarından Doğan Sorunlar: Rüyalarla ilgili bir araştırma yapmanın bir diğer güçlüğü de, rüyaların kişiden kişiye değişen bir doğası olmasındandır. Kimi insan gördüğü rüyaların çok büyük bir kısmını hatırlarken, kimisi neredeyse hiçbirini hatırlamaz. Kimi çok berrak ve anlaşılır rüyalar görürken, kimi anlamsız ve soyut rüyalar görür. Kimi insan rüyalarını günlük yaşantısına bağlarken, kimi gelecekle ilgili mesajlar bulunduğuna ve anlamlar taşıdığına inanır. Araştırmalarda bunların aktarılması sırasında hastalar tarafından katılan yorumlar da araştırma sonuçlarını gerçekten saptırabilmektedir.
  • Laboratuvar Ortamında Doğal Gözlem Zorlukları: Uyku deneyleri için laboratuvarlarda uyuması istenen insanlar, alışık olmadıkları bir ortamda uyurken, normalde olduğundan farklı bir psikolojik durumda olmaktadırlar. Çoğu uyku deneyinde, deneklerde rahatsızlık ve telaşlılık tespit edilmiştir. Bu da rüyaların tespitini zorlaştırmakta; tespit edilse bile veri güvenilirliğini düşürmektedir.
  • İstatistiki Sorunlar: Genellikle uyku deneylerinde denekler üniversite veya klinik laboratuvarlarında uyumak zorunda kalırlar. Böylesi bir deneye gönüllü olacak yeterli sayıda insan bulmak oldukça zor bir iştir. Bu da istatistiki sorunları beraberinde getirmektedir.
  • Teknolojik Sorunlar: Günümüzde rüya araştırmalarında Elektroansefalografi (EEG), Elektrookülografi (EOG) ve Elektromiyografi (EMG) kullanılarak beyin aktivitesi, göz hareketleri ve kas hareketleri takip edilir. Araştırmalar, genel olarak uykunun farklı aşamalarında uyandırılan insanların rüyalarından hatırladıklarıyla, bu elektronik aletlerden alınan bilgilerin kıyaslanması aracılığıyla yapılır. Ancak kullanılan her teknolojik ölçüm aracı, beynin her bölgesinden veri toplayamaz. Kimi cihazlardaysa ölçüm alınsa da, bu ölçümlerin hassaslık derecesi düşük olduğu için ufak değişimler kaydedilemez. Örneğin rüyalarla ilişkili olduğu bilinen locus coeruleus, raphe çekirdeği ve pedunkulopontin tegemental çekirdekte meydana gelen ufak değişimler EEG ile kaydedilemez. Yine de yapılan gözlemler, teknolojik sıkıntıların diğer problemlere göre daha etkisiz bir faktör olduğunu göstermektedir.

Günümüzde araştırmacılar rüyalar hakkında bilgi almak için doğrudan beyne ve sinirsel aktiviteye odaklanırlar. Bu yöntemler (şimdilik) rüyaların doğrudan fiziksel görüntüsünü ve niteliklerini aktaramıyor olsa da, araştırmalarda kullanılabilecek çok sayıda değerli bilgi verebilmektedir. 

Pixabay

Yazımızın uykuyla ilgili kısımlarında açıkladığımız gibi, 1957 yılında yapılan araştırmalar, rüyalar uykunun REM (Rapid Eye Movement - Hızlı Göz Hareketi) evresinde görüldüğünü ortaya koymuştur ve bu durum günümüze kadar tekrar tekrar doğrulanmıştır. Ancak 1988 yılında yapılan bir diğer araştırma, rüyaların NREM evresinde de görülebileceği; ancak genellikle REM evresinde görüldüğü veya başladığını ortaya çıkarmıştır. NREM dönemde görülen rüyalar çok daha bulanık olarak hatırlanabilmektedir; nadiren REM'deki kadar parlak ve net hatırlanabilir olmaktadır. Bu durum da laboratuvar deneylerinde gözetilmektedir. 

Rüyaların tespit edilmesi bir yana, tanımlanması bile sıkıntılıdır; çünkü henüz tam olarak hangi beyin bölgelerinin işbirliğinden doğduğu bilinmemektedir. Fakat tüm insanlar tarafından ortak olarak paylaşılan bu deneyimin göreli olarak güncel tanımlardan birini ünlü bilişsel sinirbilimci, psikolog ve filozof Antti Revonsuo 2000 yılında yapmıştır: "Rüya; uyku sırasında yaşanan, hayali bir bilince dayalı deneyimlerdir”. Ayrıca Revonsuo makalesinde eğer ki rüyaların işlevini ve evrimleşme nedenini anlamak istiyorsak, atalarımızın yaşadığı ortam ve koşulları çok iyi anlamamız gerektiğini de ortaya koyarak, rüya evrimi araştırmalarına yön vermiştir. 

Rüyalar ve Evrim: Rüyaların Teorisi

Elbette rüyaların evrimsel anlamı ve önemi söz konusu olduğunda, gözler doğrudan yakın kuzenlerimize ve genel olarak diğer hayvanlara çevrilmektedir. Günümüzde diğer hayvanların da biz insanlar gibi rüya gördüğünden eminiz. Bugüne kadar yunuslardan armadillolara, opossumlardan maymunlara, köpeklere, kedilere, farelere, fillere ve ufak kemirgenlere kadar birçok memelide rüya-benzeri davranışlar gözlenmiştir. Evcil hayvan sahibi olanlar, uyurken koşmaya çalışan köpekler veya bir av peşindeymiş gibi davranan kediler görmüşlerdir. Bunun haricinde kuşlarda ve bazı sürüngenlerde de rüya-benzeri davranışlara rastlanmıştır. Ancak sorun yine aynıdır: insanlar bile isabetli bilgiler veremezken, insan-harici hayvan türlerinden bilgi almayı beklemek anlamsız olacaktır. Bu nedenle insan-dışı hayvanların rüyalarını uykunun hangi döneminde gördüklerini, görüntülerin neye benzediğini, kendilerini ne tür senaryolar içerisinde bulduklarını ne yazık ki bilemiyoruz. Buna rağmen davranış bilimciler, sadece hayvanların davranışlarından yola çıkarak da rüyaların etkilerini belirleyebileceklerini düşünüyorlar. Örneğin yapılan ilginç bir araştırma, beyni ve algısal yetileri daha gelişmiş türlerin rüyalarının daha karmaşık, fizyolojik etkilerinin daha güçlü ve davranışsal belirtilerinin daha şiddetli olduğunu göstermiştir. Belki de bu sebeple insanlar rüyalara aşırı anlamlar yüklemektedirler.

Tüm Reklamları Kapat

Rüyaların sebebini anlamak için, yazımın başlarında söz ettiğimiz bir gerçeği hatırlamamız gerekiyor: Uyku sırasında beynin bilinçli ve algısal fonksiyonların büyük bir çoğunluğu, tamamen kapatılmasa da minimum düzeye indirilir (ani bir uyartıda uyanabilmemiz bundandır); ancak vücut canlılığını sürdürmek için çalışmaya devam eder, buna beyin de dâhildir. Doğayı algılayabilmemizin tek sebebi, beynimizin duyu organlarından gelen bilgileri hücresel boyutta, biyokimyasal olarak değerlendirebilmesidir. Uyku sırasında duyu organlarından sinyal aktarımı devam eder, ancak beynin bilinçle ilgili bölgeleri bunu gün içerisinde olduğunun aksine neredeyse hiç işleyemez. Buna rağmen uyku sırasındaki biyokimyasal süreçler sırasında beynin bazı bölgeleri, kapalı olan diğer bölgeleri uyarabilmektedir. 

Pixabay

Neden rüya görüldüğü ile ilgili pek fazla fikir ileri sürülmüş; bazıları pek çok araştırmayla desteklenerek genel bir teori inşa edebilmemizi sağlamıştır. Bu konuda yapılan önemli araştırmaların başında, Harvard Üniversitesi’nde psikiyatrist olan John Allan Hobson ve Robert McCarly tarafından 1977 yılında ileri sürülen Aktivasyon-Sentez Hipotezi gelmektedir. Bu hipoteze göre rüyalar ön beynin, beyin kökü tarafından uyku sırasında üretilen rastgele sinyallere verilen tepkilerdir. Bu rastgele sinyaller, uyku sırasında beyin kökündeki faaliyetlerin sürmesinden kaynaklanır. Bu durum, daha önceden sözünü ettiğim oto-aktivasyon bozukluğu olan insanlardan alınan verilerle de desteklenmektedir. Hipoteze göre beyin bölgeleri arasındaki geçiş kapılarından sızan bu elektrokimyasal sinyaller, ön beyinde görüntü olarak algılanır; çünkü biyokimyasalların yapısı, buradaki hücreler tarafından algılanabilecek yapıdadır. Uyanıkken, aradaki geçiş kapıları (röleler) aktif olarak çalıştığı için bu istenmeyen görüntüler oluşmaz. Ancak bazı hastalıklar, hasarlar ve genetik sebeplerle bu rölelerde sorun meydana geldiğinde, uyanıkken de rüya görülebilir (bu durumda sanrı ya da hayal adını alır). Bu bulgular, hipotezin günümüzde bir teori olarak değerlendirilmesine sebep olmaktadır; ancak araştırmalar sürmektedir. 

Ancak beyin ve rüya araştırmalarıyla Dünya’da ön sıralarda yer alan Santa Cruz’daki Kaliforniya Üniversitesinden William Domhoff tarafından 2001 yılında yapılan bir araştırma, bu hipotezin henüz tamamlanmadığını, bazı eksik yanları olduğunu ortaya koymuştur. Yeni teorinin iddiasına göre, beyin kökünden salgılanan kimyasalların rastlantısal etkilerinin rüyalar içerisindeki düzgün kronolojik sıraları sağlaması mümkün değildir. Rüyaların çok büyük bir kısmı soyut ve gerçek üstüdür. Mekânlar, kişiler ve olaylar hızla değişir. Genellikle kronolojik bir sıra bulunmaz ve önceki hipotezin gücünü aldığı da bu durumdur. Ancak rüyaların bir kısmı da oldukça sistematiktir, düzen içerisinde ilerler, mekân ve kişiler değişmez, zaman akışı hissedilir. İşte Domhoff, bu tip rüyaların da açıklanabilir olması gerektiğini düşünmüştür. Kendisinin ve bazı diğer bilim insanlarının çalışması, beyin kökü rüyaların tetiklenmesinde önemli bir rol oynasa ve karmaşık rüyalarımıza sebep olsa da, rüyanın asıl oluştuğu yer olduğunu düşündükleri ön beynin rüya oluşumunu kendisi de başlatıp sürdürebildiğini göstermiştir. 

Bu durumda, genel bir analiz yapacak olursak, rüyaların oluşumunun arka planında bazı beyin bölgelerinin uyku sırasındaki elektrokimyasal faaliyet sırasında istemsiz olarak uyarılması olduğunu söyleyebiliriz. Örneğin hafızamızdan çağrılan bazı rastgele görüntüler, uyku sırasında gözlerimizin önüne karmaşık bir sırada gelmektedir. Fakat bu rastgele duyu verileri bir kere faaliyete geçtikten sonra, daha kontrollü davranışlarımızı denetleyen ön beyin denetimi eline alabilmektedir. Bu durumda rüyalar, karmaşık ve kaotik bir düzlemden çıkarak, kronolojik ve hatta mantıksal bir şekilde takip edilebilir bir düzleme ulaşabilmektedir. Kimi zamansa ön beyin tek başına çalışarak hiçbir kaotik öge bulunmaksızın, son derece mantıklı görüntüler, sesler, kokular, tatlar ve hisler silsilesini rüyaya dâhil edebilmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Pixabay

İyi ama neden? Neden böyle bir şeye ihtiyacımız var? Neden rüya görüyoruz veya görebilecek bir evrimsel süreç yaşadık? Rüyaların nasıl oluştuğuyla ilgili burada değindiğimden çok daha fazla hipotez ve teori bulunmaktadır; ancak bunların hiçbiri henüz nihai ve tamamen desteklenen bir boyuta ulaşamamıştır. Yine de her birinden elde edilen veriler, rüyaların evrimsel kökenlerine ışık tutabilmemizi sağlamaktadır. Rüya görmemizin nedenlerini görebilmek içinse elbette Evrimsel Biyoloji'den yararlanmamız gerekmektedir. 

1993 yılında Winson, REM uykusunun sadece keseli ve plasentalı memelilerde bulunduğunu, diğer hiçbir hayvan grubunda evrimleşmediğini ileri sürdüğü bir araştırma yapmıştır. Daha sonra yapılan araştırmalar, REM uykusunun yaklaşık 220 milyon yıldan bile daha önce, keseli memeliler ile plasentalı memeliler birbirlerinden ayrılmadan önce evrimleştiğini göstermiştir. Daha sonra bu özellik, iki dev memeli grubuna da dağılmış ve hemen her üyesinde görülür olmuştur. Yazımızın başlarında da anlattığım gibi, evrimsel süreçte ortak bir atada evrimleşip tüm torun türlere aktarılan bu tür özelliklere “sinapomorfi” adını vermekteyiz.

Ancak türler arasındaki farklı REM uykusu fizyolojileri, bu türlerin evrimleşmeleri boyunca REM uykusuna dair de doğal seçilim etkilerinin olduğunu bize göstermektedir. Bazı antropologlar, REM uykusunun evrimiyle birlikte rüyaların ilk defa oluşmaya başlamasının canlıların hayatlarını tehlikeye attığını düşünmektedir. Çünkü çok gerçekçi rüyalar gören canlılar, rüyalarında hareket ederek kendilerini ciddi tehlikelere sokabilirler. Bu yüzden Doğal Seçilim’in rüyaların netliğini ve etkilerini azaltacak şekilde işlediği düşünülmektedir. Bu da doğrudan rüya fizyolojisinin değişmesine sebep olmaktadır. Bir diğer grup bilim insanı ise, rüyaların ilk oluştuğunda beynin uyku durumundan çıkıldığının sanmasıyla beklenmedik aktivite gösterdiği ve bu sebeple kişilerin uyku felci geçirdiklerini ileri sürmektedir. Bu sebeple uykuların şiddetinin azalması yönünde de bir Doğal Seçilim uygulanmış olmalıdır.

Bu durumda, rüyaların canlılara avantaj sağlayan bir etkileri de olmalıdır ki, evrimsel süreçte yok olmadan korunabilmiş olsunlar. Ayrıca bu kadar yaygın bir şekilde Hayvanlar Âlemi’nde bulunan bir özelliğin basit bir hatadan kaynaklanması ve bu zamana kadar birçok soy hattında yok olmamış olması, rüyaların belli bir avantaj sağlaması gerektiğini düşündürmektedir. Bu noktada, çok önemli ve geniş kabul gören, Antti Revonsuo, Katja Valli ve ekibi tarafından geliştirilen çok önemli bir rüya teorisinden bahsetmek gerekir: Tehdit Simülasyonu (veya Provası) Teorisi. İsimlerinden de anlayabileceğiniz üzere bu kuramlara göre rüyalar, gerçek hayatta olabilecek olayların bir provasıdır. Dolayısıyla beyin, rüyaları ne kadar gerçekmiş gibi algılarsa, gerçekte olabilecek olaylar o kadar prova edilmiş ve gerçek hasarlara sebep olmadan beklenmedik durumlara karşı deneyim elde edilmiş olabilir. Bu teori gücünü, en fazla hatırlanan rüyaların en stresli, en olumsuz duyguları içeren ve en dramatik çatışmalar üzerine kurulu rüyalar olmasından almaktadır. Bu durum, rüyaların bize gün içerisinde yaşanabilecek zorlu travmalara hazırlıklı olmamızı sağladığını düşündürmektedir.  

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Sessiz Hasta

46 DİLDE 2,5 MİLYON OKUR

GOODREADS YILIN EN İYİ GERİLİM ROMANI ÖDÜLÜ

NEW YORK TIMES ÇOKSATANLAR LİSTESİNDE 46 HAFTA

“YILIN EN İYİ KİTAPLARI” SEÇKİLERİNDE
AMAZON – PUBLISHERS WEEKLY

SESSİZLİĞİN KÖKLERİ TAHMİN EDEBİLECEĞİNİZDEN ÇOK DAHA DERİNLERDE.

Başarılı ressam Alicia Berenson, kocası Gabriel onun için endişelenmesin, iyi olduğunu görsün diye bir günlük tutuyordu. Bu çok sevdiği adam, ondan sebep mutsuz olmamalıydı.

Alicia Berenson, otuz üç yaşında, kocasını suratına beş kez ateş ederek öldürdü. Sonrasında tek kelime bile konuşmadı.

Adli psikoterapist Theo Faber, yıllardır kimsenin başaramadığını başarıp Alicia’yı konuşturabileceğinden emin. Ama olur da başarırsa, gerçeği duymak isteyecek mi?

“Unutulmaz! Hitchcock gerilimi, Agatha Christie kurgusu ve Yunan trajedisinin birleşimi.” Entertainment Weekly

“Sayfalar, çevirirken parmaklarınızın arasında tutuşup yanıyor.” David Baldacci

“Zekice kurgulanmış, sofistike bir gerilim.” Lee Child

Devamını Göster
₺93.00
Sessiz Hasta

Pixabay

Ekip olarak yaptıkları araştırmada uzmanlar gerçekten de travmatize olmuş insanlarda (ve özellikle çocuklarda) rüyaların daha fazla görüldüğüne rastladılar. Daha önemlisi, bu kişiler rüyalarında daha fazla travmatize edici olayla baş etmek zorunda kalmaktaydılar. Bu sayede daha ufacık çocuklar bile yaşam mücadelesine hızlı bir başlangıç yapabiliyordu. Teori, 6 temel üzerine inşa edilmiştir:

  1. Rüya deneyimi, algısal dünyamızın organize ve özellikle seçilmiş bir simülasyonudur. Rüyalarımızda deneyimlediklerimiz, genellikle gerçek yaşantıda da deneyimleyebileceğimiz olay ve olgulardır. Dolayısıyla rüyalar “rastgele gürültüler” olmaktan ziyade, gerçek dünyadan seçilmiş duyusal deneyimlerdir.
  2. Rüyalarda genellikle olumsuz ve yaşamı tehdit edici unsurlara doğru bir eğilim vardır. Bu da, evrimsel adaptasyon açısından önemli olan durumlara uygun tepkiler verebilmemizi sağlar. Rüya görürken gerçekten rüyamızdaki unsurlarla yüzleşmek zorunda olmadığımız için, simülasyona dayalı bir deneyim elde etmiş oluruz.
  3. Özellikle zorlu zamanlardan geçen bireylerde rüyalar, o zorlu zamanları atlatmayı kolaylaştırıcı içerikte olacak şekilde beyin tarafından düzenlenmektedir. Bu durum, biyolojik organizmanın tehdit algısına ve ondan kaçmaya yönelik eğilimine göre değişim göstermektedir.
  4. Görülen rüyalar her ne kadar gerçeğin bir kopyası olsa da, inanılmaz bir gerçekçiliğe de sahiptir. Bu sayede rüyalar, gerçekten başımıza gelebilecek durumlara karşı gerçek bir hazırlık süreci olarak görülebilir. Bu durumu destekleyen en somut veri, rüya görürken kimi zaman rüyayla birebir uyumlu hareketleri fiziksel olarak yapıyor olmamızdır.
  5. Rüya sırasında devreye giren algısal ve motor yetenekler, bireyin bu yeteneklerini gerçekten de geliştirmesini sağlamaktadır. Böylece rüyalar uyandıktan sonra hatırlanmasa bile, beyin ve vücut o deneyime sahip olduğu için rüyalar avantaj sağlayabilecektir. Böylece üstü örtülü, prosedüre dayalı öğrenme gerçekleşebilir.
  6. Bu Tehdit Simülasyon Mekanizması evrimsel süreç içerisinde avantajlı olduğu için seçilerek ortaya çıkmıştır. İçsel bir özellik olmaktan ziyade, türümüzün başından geçen tehlikeli durumlara bağlı olarak evrimleşmiştir. Bu durum, atalarımızın büyük oranda tehdit altında oldukları zamanları çokça yaşamış olmalarıyla desteklenmektedir. Bu mekanizma, türümüzün hayatta kalma şansını arttırmıştır.

Tüm bu teori dâhilinde temel olarak bilinmesi gereken, rüyaların her ne içerikte olursa olsun canlılara gerçek olmayan bir ortamda deneyim elde etme şansı sunması ve bu sayede gerçek hayattaki yaşama ve üreme şanslarını arttırıyor olmasıdır. Örneğin ilkin atalarımız doğadan kaynaklı bir tehditle ilgili rüyalar görerek bu tehdit henüz gerçekleşmeden deneyim elde edebilirler. 

Burada akla gelen ve popüler bilimde en sık karşımıza çıkan konu, rüyalarımızda ürettiğimiz kişi ve mekânların daha önceden gördüğümüz kişi ve mekânlar olmak zorunda olup olmadığıdır. İddiaya göre rüyalarda beyin yeni mekânlar ve yeni kişiler yaratamaz; sadece hafızamıza ait hücrelerde hâlihazırda var olan kişi ve mekânları çağırabilir. Yani rüyanızda hiç tanımadığınız yüzler görmeniz, onları daha önce görmediniz anlamına gelmez: Sokakta yürürken, televizyonda, reklam panolarında, vs. gördüğümüz her bir yüz, eğer hafızamızda küçük bir yer bile ettiyse, rüyada çağrılıp kullanılabilir. Bunun büyük oranda bir spekülasyon olduğunu söyleyebiliriz. Doğru ya da yanlış olması için yeterince sebep ve bilimsel veri bulunmuyor. Dolayısıyla şu etapta sadece bir fikir, bir spekülasyon olarak görülmelidir. Ancak ola ki doğruysa, bu durum kişinin rüya içerisinde, hâlihazırda gördüğü olaylara dâhil olmasıyla ilgili ek veriler sunabilir. Bu da, Tehdit Simülasyonu Teorisi’ni bir başka açıdan destekleyen bir bulgu olacaktır. Tabii ki böyle bir iddiayı test etmenin ve desteklemenin güçlüğünden bahsetmiyoruz bile.

Peki, bu teorinin gücünü aldığı “rüyaların çoğu olumsuz içeriklidir” görüşünün doğru olduğundan emin olabilir miyiz? Hall ve Van de Castle tarafından 1966 yılında yapılan bir araştırmada, 500 deneğin rüya raporları toplanmış ve değerlendirilmiştir. Bunların rüyalarının rastlantısallık sınırlarının oldukça dışına düşen bir şekilde, %80'inin olumsuz duygulara dair rüyalar olduğu görülmüştür. Ayrıca bu olumsuz rüyaların istisnasız her birinde, farklı şekil ve şiddetlerde tehdit unsurlarına rastlanmıştır. Bu deney, 1994 yılında Jane Merritt ve diğerleri tarafından da tekrar edilerek doğrulanmıştır. Yani rüyalar, rastlantısal sebeplerle tetiklense de, rastlantısal olarak değil, bireye fayda sağlayacak şekilde oluşmaktadır. Bu da bireylerin evrimsel başarısını arttırmakta ve neden rüya gördüğümüzün sebebini açıklamaktadır.

Pixabay

Rüyalarla ilgili söylenebilecek daha çok söz var. Örneğin Bilinçli Rüya (Lucid Dreaming) adı verilen olayda, kişi rüya gördüğünün farkına varır ve dilediği yönde rüyasını geliştirebilir. Bu olgu sırasında vücut uyku halindedir; ancak beyin tam olarak uyku halinde değildir. Bu yetenek de evrimsel süreçte mümkün kılınmış olabilir ve temel olarak beyin dalgalarının uyanıklık ile uyku arasında olmasından ve beynin uyku halinden yarı-çalışır hale geçmesinden kaynaklanır. 1980 yılında Stephen LaBerge tarafından gösterildiği gibi, popülasyon içerisinde doğal olarak çok az kişi bu yeteneğe sahipken, çalışma yoluyla da öğrenilebilmektedir. Bu teknikler, uykuya dalış sırasında insan beyninin çeşitli fiziksel yöntemlerle uyarılmasını ve beyne "Uyuyorsun; bunun farkına var." bilgisinin gitmesinin kişi tarafından öğrenilmesini sağlamakla ilgilidir. Kişi, günlük yaşantıda, "uyanık olduğunu hatırlamak" ile ilişkilendirdiği bir hareket için beynini eğitir. Örneğin gün içerisinde, belirli aralıklarla bir yandan parmağını şaklatır ya da bacağının belli bir noktasını çimdiklerken, "Şu anda uyanıksın, bunun farkında ol." şeklinde zihinsel pratik yapar. Uzun süren çalışmalar sonrasında beyin bu fiziksel harekete (parmak şaklatma ya da cimdik atma) şartlanır ve birey tekrar etmese de, bu hareket yapıldığı anda beyin "uyanık olduğuna dair" uyarılır. Daha sonra bazı meditasyon ve gevşeme teknikleriyle uykuya dalma olayı modellenir ve kişi tarafından iyice öğrenilir. Sonrasında da, uzun yıllar süren çalışmalardan sonra, kişi uykuya dalma sırasında kendisini bu öğrenilmiş ve şartlanmış fiziksel hareketi yapmaya koşullar ve beyin uykuya dalmadan önce uyarılır ve beden ve beynin büyük kısmı uykuya dalsa da, kişi uyanık olduğuna kendini ikna eder ve uyanık kalır. Bu sayede, REM'e girilip rüya başladığı andan itibaren rüyasını kontrol edebilir; çünkü beynini aktif olarak kullanarak, ön beyinde oluşan görüntüleri uyarabilir. Öyle ki, bu yeteneğe sahip kişiler üzerinde yapılan araştırmalarda, kişilere uyku sırasında toplamda kaç defa REM'e girdiği sorulmuş ve %100 başarı ile, gerçekten girdiği REM sayısı tam olarak kişi tarafından bilinmiştir. Bu uygulamanın, düzgün ve sağlıklı bir uykuya izin vermediği için kişide yorgunluğa sebep olabilmektedir.

doi: 10.47023/ea.bilim.235

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: İnsan Evriminde Özel Konular Yazı Dizisi

Bu yazı, İnsan Evriminde Özel Konular yazı dizisinin 21. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Gen Benzerliği (Genetik Benzerlik) Nedir? İnsan Genomu, Diğer Canlılara Ne Kadar Benzer?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
75
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İçerikle İlgili Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 30
  • Merak Uyandırıcı! 26
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 16
  • Umut Verici! 10
  • İnanılmaz 9
  • Muhteşem! 8
  • Bilim Budur! 8
  • Güldürdü 1
  • Korkutucu! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/02/2023 12:18:34 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/235

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Meyve
Sürüngen
Sinirbilim
Kanat
Veri Bilimi
Avcı
Doğa
Hızlı
Sinek
Biyocoğrafya
Radyo
Nüfus
Eşcinsellik
Anne
Besin
Sıcak
Habercilik
Beslenme Bilimi
Sahte
Neandertal
Hava
Türlerin Kökeni
Kalp
Psikiyatri
Öğrenme
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Rüyalar ve Evrim: Rüya Nedir? Rüyalar Neden Evrimleşmiştir? Nasıl Rüya Görürüz?. (31 Ağustos 2011). Alındığı Tarih: 6 Şubat 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/235 doi: 10.47023/ea.bilim.235
Bakırcı, Ç. M. (2011, August 31). Rüyalar ve Evrim: Rüya Nedir? Rüyalar Neden Evrimleşmiştir? Nasıl Rüya Görürüz?. Evrim Ağacı. Retrieved February 06, 2023. from https://doi.org/10.47023/ea.bilim.235
Ç. M. Bakırcı. “Rüyalar ve Evrim: Rüya Nedir? Rüyalar Neden Evrimleşmiştir? Nasıl Rüya Görürüz?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 31 Aug. 2011, https://doi.org/10.47023/ea.bilim.235.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Rüyalar ve Evrim: Rüya Nedir? Rüyalar Neden Evrimleşmiştir? Nasıl Rüya Görürüz?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, August 31, 2011. https://doi.org/10.47023/ea.bilim.235.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Moderatöre Bildir

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya size sunulan (oylama gibi) diğer araçlar ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Kural İhlali Seç
Öncül Ekle
Sonuç Ekle
Mantık Hatası Seç
Kural İhlali Seç
Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.