Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Rosenhan Deneyi Nedir? Psikoloji ve Psikiyatri, Akıl Hastası Olanla Olmayanı Ayırt Edebilir mi?

David Rosenhan'ın "Delilerin Arasında Akıllı Olmak" Başlıklı Science Makalesi, Psikoloji ve Psikiyatride Neleri Değiştirdi?

Rosenhan Deneyi Nedir? Psikoloji ve Psikiyatri, Akıl Hastası Olanla Olmayanı Ayırt Edebilir mi? Big Think
19 dakika
6,171
  • Klinik Psikoloji
  • Psikiyatri

Rosenhan Deneyi, akıl hastası olduğuna inanılan kişilere konan psikiyatrik tanıların geçerli teşhisler olup olmadığını incelemek için yapılmış bir deneydir. Araştırma, Stanford Üniversitesi'nden psikolog David L. Rosenhan tarafından 1969-1972 yılları arasında yapılmıştır. Araştırmanın sonuçları, dünyanın en prestijli bilim dergilerinden biri olan Science'ta 19 Ocak 1973'te, Delilerin Arasında Akıllı Olmak (İng: On Being Sane In Insane Places) başlıklı bir makaleyle ilan edilmiştir. Rosenhan, bu makalesinde, akıl hastalıklarını ayırt edebilecek yöntemlere sahip olup olmadığımız konusunu psikoloji dünyasının merkezine taşıyarak, içerisine bilimi, sosyolojiyi ve etik kavramını alan derin tartışmalara neden olmuştur. Bu makalemizde, Rosenhan Deneyi, ortaya koyduğu problemler, bu problemlere yönelik çözümler ve Rosenhan Deneyi'ne yönelik eleştirilere bir bakış atacağız.

Delilerin Arasında Akıllı Olmak: Rosenhan Deneyi Nedir?

1969 yılında, Amerika'daki bir akıl hastanesinin kapısı çalındı. Kapıdaki kişi, ürkek ve bitkin bi' şekilde, kafasının içinde sesler duyduğunu, bu seslerin "boşluk" ve "oyuk" gibi sözcükleri tekrar ettiğini ve "güm" gibi sesler çıkardığını söyledi. Kısa bir incelemeden geçirilen kişi, akıl hastası olduğu gerekçesiyle hastaneye yatırıldı. Ancak yatış işlemlerinin tamamlanmasından kısa bir süre sonra, hasta, seslerin tamamen kaybolduğunu ve artık kendini çok daha iyi hissettiğini söylemeye başladı. Hastane görevlileri bu beyanı ciddiye almadılar; çünkü bir hastanın bu kadar kısa sürede iyileşmiş olması mümkün değildi. Dolayısıyla gerçekte hiçbir akıl hastalığı olmayan bu kişiyi, hastanede tutmaya ve ona ilaçlar vermeye devam ettiler. Tam 3 hafta boyunca!

Tüm Reklamları Kapat

Bu kişinin "gerçekte hiçbir hastalığı olmadığını" nasıl bilebiliyoruz? Çünkü o kişi, Stanford Üniversitesi psikoloji profesörü David Rosenhan'dı. O kapıyı çalmasının nedeniyse, yürütmekte olduğu bir deneydi: Kendisiyle birlikte 7 diğer arkadaşını, "sahte hastalar" (İng: "pseudopatient") olarak eğitmişti. Bunları Amerika genelindeki 5 eyaletteki farklı akıl hastanelerine göndererek, onlardan kendisinin yaptığı şeyi yapmasını istemişti. Hastaneye gideceklerdi, sesler duyduklarını söyleyeceklerdi ve eğer hastaneye yatışları yapılırsa, kısa bir süre içinde tüm semptomlarının geçtiğini söyleyip, normal  davranacaklardı. Bu sırada da profesyonel psikolog ve psikiyatristlerin durumu nasıl değerlendirdiğini gözleyeceklerdi.

3 kadın 5 erkekten oluşan, aralarında 3 psikolog, 1 çocuk doktoru, 1 psikiyatr, 1 psikoloji öğrencisi, 1 ressam ve 1 ev hanımı bulunan bu 8 kafadar, bu şekilde toplamda 5 eyalete yayılmış 12 akıl hastanesine yatıp çıktılar. Grup içerisinde önceden zihinsel hastalık teşhisi konmuş kimse yoktu. Ekip üyeleri farklı hastanelere kabul çalışırken gerçek isim ve mesleklerini gizli tutmuşlardır. 

Tüm Reklamları Kapat

Bu grup içerisinden en kısa sürede taburcu edilen "sahte-hasta" 7 gün, en uzun süre hastanede tutulansa 52 gün boyunca, hiçbir semptom göstermemesine ve hasta olduğunu inkar etmesine rağmen, akıl hastanesinde tutuldu. Üstelik bu hastaneler, özellikle umursamaz bakıcıların olduğu yerler olarak seçilmemişti; en azından hepsi böyle yerler değildi. Örneğin hastanelerin bir kısmı üst düzey şehir hastaneleriydi, 1 tanesiyse alanındaki en pahalı özel hastanelerden biriydi. Bu hastanelerde, 8 sahte-hastanın 7'sine şizofreni, sonuncusunaysa manik-depresif psikoz (yani bugünkü adıyla bipolar bozukluk) tanısı kondu. Ama kritik nokta şu: Uzmanların 1 tanesi bile, bu hastalardan 1'ini bile "sahtekar" olarak teşhis edemedi.

St. Elizabeth Hastanesi (Rosenhan Deneyi'nin gerçekleştiği hastanelerden biri)
St. Elizabeth Hastanesi (Rosenhan Deneyi'nin gerçekleştiği hastanelerden biri)
Wikimedia

Ama bunların sahtekarlık yaptığını fark eden birileri vardı: Hastanedeki diğer akıl hastaları! Ama bunların sahtekarlık yaptığını fark eden birileri vardı: Hastanedeki diğer akıl hastaları! Bu 8 kişinin etkileşime geçtiği toplamdaki 118 akıl hastasından tam 35 tanesi, bu kişilerin gerçekte hasta olmadığını, ya sahtekarlık yaptıklarını ya da hastaneyi denetlemeye gelen gizli görevliler olduklarını söylediler. Gerçek hastalar, sahte hastaların etrafı incelediklerini, not tuttuklarını, kendilerine hastane hakkında soru sorduklarını görünce onların gerçekten hasta olmadıklarını söyleyip, gazeteci veya araştırmacı olmakla itham ettiler. Üstelik bunlar, hastabakıcı ve diğer personellerin gözü önünde olmasına rağmen görevlilerin yeterince dikkatini çekmedi. Hatta bir keresinde görevli hemşire, sahte hastalardan birinin aldığı detaylı notları, "Hasta yazı yazmakla meşgul." diyerek umursamamıştı. Yani uzmanların tespit edemediğini, hastalar tespit edebilmişti.

8 hasta, toplamda 129 gün boyunca hastanede kaldılar ve bu süreçte kendilerine 2100 adet ilaç verildi. Bu ilaçlar arasında Elavil gibi antidepresyon, Stelazine gibi antipsikoz, Compazine gibi mide bulantısı ve Thorazine gibi duygudurum bozukluğu ilaçları da bulunuyordu. Hastalık sözde aynı hastalıktı, belirtiler sözde aynı belirtilerdi; ama verilen ilaçlar arasında dağlar kadar fark vardı. Tabii ki "sahte-hastalar" bu ilaçları içmediler ve gizlice tuvalete döktüler. İlginç bir şekilde, hastane görevlilerinin hiçbiri, hastaların ilaçlarını almadığını ve tuvalete döktüğünü fark etmedi.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Daha da fenası, bu süre zarfında gözlemciler, hasta bakıcıların hastalara küfrettiğini ve hatta onları dövdüklerini gördüler. Personel, hastaları kimi zaman sözlü ve hatta fiziksel olarak taciz ediyordu. Hastalara yönelik hiçbir mahremiyet anlayışı yoktu. Hastalar, elbise değişirken veya tuvaletteyken hiçbir geçerli neden yokken izlenebiliyorlardı. Sahte-hastaların gözlemlerine göre bazı hastanelerde hastalar, personel gözünde sıradan bir obje yerine konuluyordu. Hastanın yanında o yokmuş gibi davranılıyordu; bazı personel hastaların önünde iç çamaşırlarını bile değiştirmekten geri durmuyordu. İlerleyen süreçlerde deney, katılımcılarında kendini değersiz hissetme hali ortaya çıkmıştır.

Deneye katılan sahte-hastaların en çok dikkat çektiği nokta, hastalar ile görevli personelin birbirinden ileri derece yalıtılmasıydı. Görevlilerin kendilerine ait hastaların ve refakatçilerin girmesinin yasak olduğu "kafes" adını verdikleri odalar haricinde geçirdikleri zaman, mesailerinin ortalama sadece %11'ine denk düşüyordu. Üstelik bu oran içine çamaşırları katlama, traş olan hastaları izleme, temizliği yönlendirme gibi faaliyetlerde dahildi.

Doktorların ve psikolog, asistan gibi diğer akademik uzmanların ise hastalara görünme süresi bundan daha düşüktü. Kısacası hastaların gelişimi yeterince takip edilmiyordu. Yani hastabakım da yok denecek kadar azdı: Sahte-hastaların uzmanlar tarafından tedavi edilme ortalaması günde sadece 7 dakikaydı - ki o süreye, işte hastaneye yatış görüşmeleri, hastane kanadında yapılan ve bütün hastaların katıldığı toplantılar, vaka tanıtım konferansları ve taburcu edilmeden önce yapılan grup seansları da dahildi; yani hepsi teke tek görüşme süresi değildi.

David Rosenhan
David Rosenhan
Wikimedia

Rosenhan'a göre tüm bunlar, hastanın oraya yatmadan önce verdiği yazılı taahhütler ve ileride oluşacak herhangi bir hukuki teşebbüste, kişilerin "hasta" olmasından ötürü yasalar önünde ve toplum nezdinde "güvenilmez" bulunmasından ileri geliyordu. Yani personelin korkmasını ve doğru olanı yapması için gerekli hiçbir teşvik yoktu.

Aslında deneyin esas yapılma nedeni, çok çabuk etiketlenmeye sebebiyet verecek zihinsel hastalık durumlarında teşhisin nasıl yapıldığı konusuydu. Rosenhan, zihinsel hastalıklara konan geleneksel teşhis yöntemlerini eleştirmiştir. Kimi zaman uzmanların yeterli belirtiler görmese bile kişiye akıl hastalığı teşhisi koyduklarını söylemiştir. Bunun sebebinin ise geleneksel kriterlerin yetersiz olmasından ötürü uzmanların Tip-1 hataya meyilli olmasından kaynaklandığını belirtmiştir. Yani bulgular bir hastalığı desteklemese bile, psikologlar/psikiyatristler hastalık teşhisi koymaya meyillidir.

Tüm Reklamları Kapat

Tahmin edilebileceği gibi bu çalışmanın sonuçları 1973 yılında Science dergisinde yayınlandığında, bilim camiasına bir bomba gibi düştü. Verilen en yaygın tepki, inkârdı. Birçok kişi deneyde anlatılanların abartı olduğunu söyledi, bazıları David Rosenhan'in kişiliğine saldırdı.

Ama bir araştırma ve eğitim hastanesi, Rosenhan'a meydan okumayı seçti: Sonraki 3 ay içinde kendi hastanelerine göndereceği sahte-hastaları kolaylıkla teşhis edebileceklerini iddia ettiler. Rosenhal, bu meydan okumayı kabul etti. Bunun üzerine hastane, sonraki 3 ayda kendilerine gelen 193 hastadan 41'inin kesin bir şekilde sahte-hasta olduğunu, ek olarak 42 diğer kişidense şüphelendiklerini ilan etti. Rosenhan'in buna cevabı, bilim tarihinin gördüğü belki de en muhteşem "trollüğüydü": Rosenhan, o 3 ayda hastaneye hiçbir sahte-hasta göndermediğini söyledi.

Bu durum, teşhis kriterlerini ve hastaneye zorla yatırma meselesinin ne kadar etik olduğunu bir kez daha gündeme getirdi.

Akıl Hastalıklarını Nasıl Teşhis Ediyoruz?

"Normal" vs. "Anormal" Bireyler

"Normal olanın" nerede bitip, hastalığın nerede başladığı sorusu, sağlık bilimleri için çok temel ve hayati bir sorudur. Tıpta kimi zaman bu sorunun yanıtını görece kolay bir şekilde vermek mümkündür: Örneğin Dünya'daki tüm insanların boy dağılımını çıkaracak olsak, şu tür bir çan eğrisi dağılımı görürdük:

Tüm Reklamları Kapat

Erkekler için boy ortalaması 178.4 santim, kadınlar içinse 164.7 santimdir. Bu nedenle grafikte iki ayrı eğri görüyorsunuz.
Erkekler için boy ortalaması 178.4 santim, kadınlar içinse 164.7 santimdir. Bu nedenle grafikte iki ayrı eğri görüyorsunuz.
Our World In Data

İnsanların %68'i, insanlığın boy ortalamasının etrafındaki 1 standart sapma bölgesinde bulunurdu; yani şu anda bu yazıyı okuyan her 10 erkekten 7'si 171 ila 186 santim arasında olacaktır. %95'i, 2 standart sapma aralığında, yani 163 ila 194 santim arasında olacaktır. %99.7'siyse 3 standart sapma aralığında bulunacaktır - ki bu, neredeyse grafiğin tamamına karşılık gelmektedir:

Çan Eğrisi
Çan Eğrisi
Wikimedia

İşte bu şekilde düzgün dağılan özelliklerde, 3 standart sapmanın içinde kalanlara "normal", ötesinde kalanlara "anormal" denmektedir. Gerçekten de "cüce" sayılabilmek için de "dev" sayılabilmek için de bu 3 standart sapmanın dışında kalmanız, yani kabaca 147 santimden kısa veya 220 santimden uzun olmanız gerekmektedir. Kadınlarda bu aralık 13-14 santim daha düşüktür.

Tabii ki bu, tamamen keyfi olarak belirlenmiş bir aralıktır. Yani 2 standart sapma içinde kalanları da "normal" alabilirdik; ama bu durumda toplumun çok daha büyük bir kısmı "anormal" olurdu ve gerçekte herhangi bir problemi bulunmayan kişiler de "hasta"ymış gibi muamele görebilirdi. Keza, 4 veya 5 standart sapmaya kadar olan bölgeyi "normal" kabul edebilirdik; o durumda da çok daha az sayıda kişi "anormal" olurdu ve bazı hastalıkları ve problemleri teşhis edemeyebilirdik. Dolayısıyla 3 standart sapma veya kabaca %0.3'lük dilime "anormal" demek, tarihsel olarak "makul" görülmektedir.

Ne yazık ki bu yaklaşımda büyük bir sorun vardır: Her insan özelliği böyle düzgün bir dağılım göstermemektedir. Daha fenası, her insan özelliğini böyle boyu ölçer gibi ölçüp de basit bir şekilde grafiğe dökmek çok zordur; özellikle de söz konusu olan şey, zihin gibi daha soyut bir konuysa... Örneğin bir insanın üzgünlük seviyesini nasıl ölçersiniz? Huzur seviyesini?

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
House Blend Filtre Kahve 1000 gr.

The Coffee Belt House Blend Filtre Kahve 1000 gr.

The Coffee Belt House Blend çok sevilen 4 farklı ve seçkin kahve çekirdeğinin orta derecede kavrulup titizlikle harmanlamasıyla elde edildi.

Tadım notalarında bitter çikolata, fındık ve karamel tatlarına portakal çiçeği aroması eşlik eder. Kahveniz sıcakken ve hafif soğuduğunda değişen tatları hissedersiniz.

%100 Arabica çekirdeklerinden harmanlanan The Coffee Belt House Blend Kahve içerdiği daha az kafein oranı sayesinde günün her saatinde tercih edilebilir.

The Coffee Belt Nedir?

Kahve, kuzeyde yengeç, güneyde oğlak dönencesi boyunca uzanan ve Ekvator’a paralel bir kuşak oluşturan bölgede yetişir. Buna kahve kuşağı (Coffee Belt) denir. Onlarca farklı ülkenin sıralanarak oluşturduğu bu kuşakta, en seçkin kahveleri sizin için seçip titizlikle kavuruyoruz. The Coffee Belt yüksek kaliteli %100 orijin kahve çeşitleri ve blend (harman) kahveleri ile her zaman seçkin, her zaman taze.

Neden The Coffee Belt?

The Coffee Belt kahve çeşitlerimizde %100 o bölge ve ülkeye ait yüksek kaliteli kahve çekirdeklerini seçtik. Daha temiz ve lezzetli bir kahve deneyimi için çiğ çekirdek kahvelerde belli oranda bulunan kusurlu (defekt) kahve çekirdeklerini ayıkladık.

Taze Kavrulmuş Kahve

Her ülke ve bölgenin kahve çekirdekleri farklı karakteristik özelliklere sahiptir. Kahvenin içerisinde yer alan aromaları daha iyi ortaya çıkartmak için çekirdeğin karakteristik özelliğine, ülkenin ve bölgenin yapısına göre en iyi kıvamda taze taze kavurduk.

The Coffee Belt markalı kahvelerimizi “The Coffee Belt Roasting”de haftalık olarak kavurup sipariş anında taze taze paketliyoruz!

İçtiğin her yudum kahve nefis keşiflere dönüşsün diye.

UYARI: Bu ürün, müşterilerimizin tercihine göre özel olarak öğütülerek (veya hiç öğütülmeden) temin edilmektedir; yani müşteri talebine özel olarak hazırlanmaktadır. Bu nedenle lütfen sipariş notlarına talep ettiğiniz öğütme türünü ekleyiniz:

  1. Çekirdek (Öğütme İstemiyorum)
  2. Filtre Kahve Makinesi,
  3. Espresso (Öğütülmüş),
  4. French Press,
  5. Moka Pot,
  6. Hario V60,
  7. Aeropress,
  8. Metal Filtre,
  9. Chemex – Pour Over.

Tercih belirtilmemesi halinde öğütülmemiş çekirdekler gönderilecektir ve tarafınızdan öğütülmesi veya değirmen olan bir yerde öğüttürülmesi gerekecektir.

Devamını Göster
₺225.00
House Blend Filtre Kahve 1000 gr.

İşte akıl hastalıklarıyla ilgili sorun da işte tam burada başlamaktadır: Eğer bir insanın hangi noktada "üzgün", hangi noktada "depresyonda" olduğunu belirleyemezsek, Rosenhan Deneyi'nin gösterdiği problemler de kaçınılmaz olacaktır.

Psikiyatrinin Evrimi

Bu noktada, 1960'lardan beri akıl hastalıklarına yaklaşımın nasıl değiştiğine bakmamız önemlidir; çünkü psikoloji ve psikiyatri özellikle de son 100-150 yılda fersah fersah ilerlemiştir, bu nedenle sadece 10 yıl farkla yapılacak kıyaslamalar bile adil olmayabilir.

Modern psikolojide akıl hastalığı (veya modern tabiriyle "zihinsel bozukluk"), insanlarda dikkate değer miktarda sıkıntıya ve günlük faaliyetlerinde bozulmaya veya aksamaya neden olan duygu, düşünce ve/veya davranışların varlığı olarak tanımlanmaktadır. Bu, çok keskin bir tanım değildir; sonuçta bir akrabanızın ölümüne üzüldüğünüzde de günlük faaliyetleriniz bozulabilir veya aksayabilir - ki eğer bu sizi rahatsız ediyorsa, o ölüm sizde zihinsel bir sorun yaratacak düzeyde iz bırakmış olabilir. Yani "Bana bir şey olmaz." diye düşünmemelisiniz; bazen hiç beklemediğiniz olaylar, zihin sağlığınızı bozabilir. Fakat bu tür kısa dönem vakalar haricinde, genelde bir rahatsızlığın "akıl hastalığı" düzeyine ulaşabilmesi için, o sorunun ısrarcı olması; yani kolay kolay geçmemesi - veya nükseden bir doğaya sahip olması, yani tekrar tekrar yaşanması gerekmektedir.

Bu da yetmez: Günümüzde Amerikan Psikiyatri Derneği tarafından çıkarılan Zihinsel Bozuklukların Tanısal ve İstatistiki El Kitabı (ya da kısaca DSM) gibi veya Dünya Sağlık Örgütü tarafından çıkarılan Hastalıkların Uluslararası Sınıflaması (ya da kısaca ICD) gibi kataloglar bulunmaktadır. Bunlar, hastalıkların ne tür semptomlara ve alt başlıklara sahip olabileceğini anlatan kalın kitaplardır.

Bu tür bir standardizasyon arayışında olma nedenimiz, keyfî tanı konmasına engel olmaktır. Çünkü sağlık hizmetlerinin güvenilir olabilmesi için, belli bir tutarlılık olması gerekmektedir; hastalar hangi kuruma giderlerse gitsinler aynı tanıyı ve tedaviyi alabilmelidirler. Bu, tabii ki söylendiği kadar kolay bir iş değildir; çünkü tıp, bir bilim olduğu kadar, bir sanattır da... Bu noktayı biraz açalım.

Bir Bilim ve Sanat Olarak Tıp

MRI gibi cihazlar ve kan değerlerini hassas bir şekilde ölçebilmemizi sağlayan teknolojiler her ne kadar işin bilim tarafını kat kat güçlendirmiş olsa da, en nihayetinde hastayı ve semptomları doğru okumayı, ona en uygun olabilecek tedaviyi tespit etmeyi, tedavi süresince çıkabilecek ve kimi durumda daha önceden hiç duyulmamış veya raporlanmamış olabilen vakaları en etkili şekilde çözebilmeyi gerektirmektedir. Hastanız, bilmediğiniz bir nedenle ölümle mücadele ederken, yüzlerce denek bulup da onları farklı gruplara ayırıp da bir kısmına plasebo uygulayıp da kontrollü bir deney yapıp sonuçları analiz yapamazsınız; yani bilimsel metot her zaman yardımınıza yetişemeyebilir. Eldeki bilgilerle en doğru kararları vermeniz gerekiyor. Bu, tıbbın "uzmanlık" veya "zanaat" tarafıdır. Biraz da bu nedenle tıpta, hem hekimlerin hem de hastaların gerekli gördüklerinde başka hekimlerin görüşünü almaları çok önemlidir.

Yine de belli bir standardizasyonu tutturma ve hastalıkları, semptomları, tedavileri kategorize etme çabası, tıbbın, psikyatrinin ve psikolojinin bilimsel doğasına işaret etmektedir. Modern tıp, gücünü akademik çalışmalardan, vaka raporlarından, kontrollü deneylerden almaktadır. Eğer bugün hastaneye gittiğinizde doktorlar kanınızı sülüklerle emerek veya içinize kaçtığına inanılan şeytanları dumanla kovmaya çalışarak tedavi etmiyorlarsa, bunu bilimin zorlu ama kararlı adımlarına borçluyuz.

Evet, daha gidilecek yol çok, tıpta halen ayrımcılık, veri eksikliği, sosyoekonomik eşitsizlik gibi çok sorun mevcuttur; ancak çok da yol geldiğimiz anlaşılmalıdır. Bu yolu kat etmemizdeki önemli kilometretaşları, yol boyunca yapılan hatalardı. Örneğin daha önceden detaylarını anlattığımız Thalidomide Faciası'nın çok daha berbat boyutlara ulaşmamasını, ondan önce gelen hatalardan öğrendiklerimiz ve yerleştirdiğimiz protokollere borçluyuz.

Tüm bu nedenlerle, Rosenhan Deneyi gibi çalışmaların olması bilim için bir ayıp değildir; tam tersine, bilimin kendini kandırmama ilkesiyle tamamen örtüşmektedir: En iyi olana ulaşmak istediğimiz konusunda samimiysek, her türlü eksik veya hatayı çözmekle mükellefiz.

Rosenhan Deneyi'ne Yönelik Eleştiriler

Sorun şu ki Rosenhan Deneyi, aslında başta anlattığımız kadar büyük ve şoke edici sonuçlar vermemiş de olabilir. Bu kısımda, deneye yönelik bazı eleştirilere yer vereceğiz.

Tüm Reklamları Kapat

Susannah Cahalan, 2019 yılında yayınlanan Büyük Taklitçi, yani Great Pretender isimli kitabınında, 2012 yılında ölen David Rosenhan'ın o meşhur 7 sahte-hastasının kim olduğunu araştırmıştır. Amacı, onlarla röportaj yaparak deneyin arka planını ortaya çıkarmaktı; çünkü bu tür büyük psikoloji deneylerinde, deney sonuçlarını doğrulayabilmek için metodolojinin çok net bir şekilde ortaya konması gerekmektedir. Akademik makalelerde bu metotlardan çok yüzeysel bahsedilebilmektedir ve dolayısıyla potansiyel abartılar veya yanlışlar gizlenebilmektedir. Bu tür bir sorunu, Stanford Hapishane Deneyi'nde de görmüştük.

Cahalan, Rosenhan'dan kalan, deneye ait belgelere ulaşıyor ve hepsini incelemiştir. Bulguları, epey rahatsız ediciydi: Görünen o ki Rosenhan, zaten önceden belirlediği sonuçları destekleyebilmek adına epey bir veri kırpmıştı. Örneğin Cahalan, deneye ait bütün kayıtları incelemiş olmasına rağmen, eldeki verilerden yola çıkarak baştaki 8 sahte-hastadan sadece 2 tanesinin kimliğini tespit edebildi: Onlardan biri zaten Rosenhan'ın kendisiydi, diğeriyse doktora öğrencilerinden "Harry" diye bir kişiydi. Diğer 6 kişinin meslekleri ve cinsiyetleri güya biliniyor;du ama kim oldukları belli değildi.

Cahalan, bunların Rosenhan tarafından uydurulmuş kişiler olabileceğinden kuşkulanmaktadır. Çünkü örneğin Cahalan, araştırmaları sırasında başta deneye katılacağı söylenen 9. bir sahte-hasta daha olduğunu öğrenmiştir. Ama o kişi, sahte semptomlarla yatırıldığı hastanede gerçekten çok iyi bakım görmüştür ve hiçbir kötü muameleyle karşılaşmamıştır. Bu deneyim, Rosenhan'ın anlatmak istediğiyle örtüşmediği için, o kişiyi deneyden çıkarmıştır.

Deneyle ilgili ikinci bir sorun, bu deneyin yeterince geniş bir perspektiften analiz edilmiyor oluşudur: Örneğin siz, 1 litre kan içip, bir acil servisine gidip, kan kusarak yardım isteseydiniz, doktorlar ne yapardı? Tabii ki sizi, (örneğin) peptik ülserli bir hasta olarak değerlendirirlerdi ve hastaneye yatışınızı yaparlardı. Sonrasında bunun bir şaka olduğunu söylemeseydiniz (ki Rosenhan ve ekibi, yaptıklarının bir "şaka" veya "deney" olduğunu söylememişti, sadece "semptomlarının geçtiğini" söylemişti) ve bunun yerine "Artık kan kusmuyorum, iyiyim işte." deseydiniz, sizi hemen salıverecekler miydi? Hayır!

Tüm Reklamları Kapat

Anca ısrar ederseniz, sizi, tedaviyi reddettiğinize ve hastaneyi tıbbi olarak önerilmese bile kendi isteğinizle terk ettiğinize dair bir belge imzalatarak taburcu edeceklerdi. Çünkü siz, o hastaneye geldiğiniz anda, artık o doktorların sorumluluğu haline gelmektesiniz. Örneğin ya gerçekten mide kanamanız varsa da hastaneden sizi bıraktıkları gün düşüp ölseniz? Ya o akıl hastası gibi davrananlar gerçekten (örneğin) agresifleşmelerine neden olan zihin sorunları varsa da, salıverildikleri gün birilerine zarar verirlerse?

Tabii burada kantarın topuzunu kaçırmamak önemlidir: Asırlardır zihinsel hastalıkları; cadılık, canilik, canavarlık gibi görülmüştür. Bu insanlar berbat muameleler görmüşlerdir, toplumdan dışlanmışlardır, rızaları olmadan elektrik şokuna maruz bırakılmışlardır, vücutlarındaki kan boşaltılmıştır, hatta asılarak veya yakılarak öldürülmüşlerdir. Günümüzde halen Hollywood filmleri, akıl hastalıklarını "iyileştirilemez" veya bir kez sahip oldun mu "geri döndürülemez" sapkınlıklar gibi yansıtmaya devam etmektedir - ki Rosenhan deneyinin ortaya koyduğu eleştirilerden biri de buydu: Deneydeki sahte-hastaların hiçbiri, taburcuları sırasında "iyileşmiş" olarak taburcu edilmedi; hepsinin dosyasına "şizofrenisi gerileme evresinde" yazılarak taburcu edildiler. Bu, çok rahatsız edici ve geri döndürülmesi güç bir yafta...

Akıl Hastalıklarına Yönelik Bakış Açısının Değişimi

Rosenhan Öncesi

Psikoloji, davranışı ve zihni inceleyen bir bilimdir. Bir sosyal bilim olarak görülmesine rağmen, kullandığı bilgi ve yöntemlere dayanarak bir doğa bilimi olduğunu da söyleyebiliriz. Psikoloji eski medeniyetlerde felsefenin alt başlığı olarak incelenmiştir. Özellikle 19. yüzyılda psikoloji kendine has özellikleri olan bir bilim dalı olarak ayrılmaya başlamış ve çok çeşitli yaklaşımlar, ekoller geliştirilmiştir. Ayrıca Wilhelm Wundt, Ivan Pavlov, John B. Watson, Sigmund Freud gibi isimler bu dönemde ortaya çıkmıştır.

Psikolojide yaşanan bu gelişmelerle birlikte modern psikiyatri hastaneleri eski akıl hastanelerinden evrimleşmiş ve zamanla onların yerini almıştır. Kökenleri 9. yüzyılda Abbasilere dayanan ve "bimaristan" ("darüşşifa") ismi verilen bu kurumlarda, aileleri tarafından kabul edilmeyen insanlar koğuş sistemiyle ve tecrit edilerek tedavi ediliyordu. Benzer yöntemler, Avrupa'da da 19. yüzyıla kadar uygulanmıştır. Bu yüzyılda başlayan reform hareketleri ve kurumsallaşmanın gelişi büyük fark yaratmıştır. İngiltere'de ilk kamusal akıl hastanesi kurulmuş, yine İngiltere'de yoksul akıl hastaları için sığınma evleri açılmış ve her idari bölgede bir akıl hastanesi bulunması kararlaştırılmıştır.

Tüm Reklamları Kapat

Psikiyatrinin tıpta bir uzmanlık dalı olarak büyümesiyle ve erken dönem akıl hastanelerinde tüm hastalara aynı psikoz tanısı koymak yerine zihinsel rahatsızlıkların ayırt edilmeye başlanmasıyla 20. yüzyılda modern yaklaşımlar ve bununla beraber modern klinikler yerini almıştır. Bu modern kliniklerin gelişimiyle birlikte akıl hastanelerinde büyük sıkıntı yaratan hasta kabul sorununa da çözüm bulunmaya çalışılmıştır. Özellikle 19. yüzyıl sonlarına doğru hasta sayısındaki muazzam artış, kurumlar ve burada çalışan psikiyatristler üzerine büyük bir yük oluşturmuştur. Bu yük, hastanelerin "tedavi merkezi" olarak kullanılmasından ziyade, "toplumdan dışlanmış, aileleri tarafından kabul edilmeyen insanların barınağı" algısını yaratmıştır.

Rosenhan Sonrası

Ne var ki Rosenhan zamanından beri bu tablo çok değişti. Örneğin 1971 yılında psikiyatrist R. D. Laing tarafından Psikiyatrinin Tıbbi Modeli olarak bilinen bir model geliştirildi. Bu görüş, zihin hastalıklarının önemli bir bölümünün fizyolojik nedenleri olduğunu ve bunların tıbben ve kimi durumda kalıcı olarak tedavi edilebileceğini ileri sürdü. Sırf bu paradigma değişimi sayesinde, mesela demans, asabiyet ve bir dizi diğer zihinsel bozukluğun, aslında ileri düzey frengi enfeksiyonundan, yani Treponema pallidum enfeksiyonundan kaynaklanabileceğini keşfettik. Bu sayede eskiden "deli" olarak yaftalanıp hücrelere tıkılan insanlar, diğer hastalar gibi hastanelerde tedavi görmeye başladılar ve bunların tüm semptomları tedavi edilebildi.

Sonradan, 1977 yılında dahiliye uzmanı ve psikiyatrist George L. Engel tarafından "biyopsikolojik model" adlı bir başka model geliştirildi. Buna göre, psikolojik olan her şey, aynı zamanda biyolojik bir temele de sahip ve dolayısıyla biyolojinin etkilendiği her şeyden etkilenmektedir. Bu nedenle de psikolojik ve psikiyatrik hastalıklar, sadece ilaç dayayarak veya hastaları dış dünyadan izole ederek değil;

  • stres, travma, algılar ve anılar gibi psikolojik faktörleri;
  • evrim, genler, beyin yapısı ve kimya gibi biyolojik faktörleri; ve
  • toplumsal roller, beklentiler, normallik ve hastalık tanımları gibi sosyokültürel faktörleri

bir arada değerlendirerek ele alınmaya başlandı. Bu veri çeşitliliği, her ne kadar biraz önce sözünü ettiğimiz DSM-5 veya ICD-11 gibi kataloglarla hastalıkların standardizasyonunu daha da zorlaştırsa da, bireysel olarak hastalara yardım edebilme başarımızı katlayarak artırdı.

Tüm Reklamları Kapat

Sonuç

Psikolojide tanı koymanın zorlukları bilinen bir gerçektir. "Normal" ile "anormal" arasındaki çizgi çok muğlak olabilmektedir. Sanatçılar, vizyonerler, dahiler, savantlar ve daha nicesi, akıl hastası olmamalarına rağmen, normalden çok farklı davranabilmektedirler. Yani akıl hastalıkları, "30 kilometre hızla batıya giden bir araçtan 50 kilometre hızla kuzeye doğru fırlatılan bir topun çizeceği rota" gibi davranmamaktadır.

Ama bu, bilimin suçu değildir; bir yerde Evren'in suçudur! Bilim, Evren'de olan biten gerçekleri elinden geldiğince objektif ve isabetli bir şekilde tanımlama çabasından ibarettir. Evet; hastalıkların kendini gösterme biçimi, detayları, semptomları, kişiden kişiye çok fazla değiştiği için, psikiyatri ve psikoloji de geniş tanı ve tedavi çeşitliliği gördüğümüz sahalardır. Ve evet, kullanılan ilaçlar ve yöntemler herkeste çalışmayabilir; ama şu da unutulmamalıdır: Şu anda Dünya genelinde

  • 264 milyon depresyon hastası,
  • 45 milyon bipolar bozukluğu olan hasta,
  • 50 milyon demans hastası,
  • 20 milyon şizofreni ve benzeri psikozlardan muzdarip hasta bulunmaktadır.

Bunların çok ama çok büyük bir kısmında, psikoloji ve psikiyatrinin yıllardır ortaya çıkardığı yöntemler ve gerçekler, hastalıkların idare edilmesini ve hatta kimi durumda tamamen tedavi edilmesini mümkün kılmaktadır. Dolayısıyla sosyal medya gibi mecralarda "Şu ilaç hiçbir işe yaramıyor!", "Bu hastalık gerçek değil!", "Psikoloğa gittim hiçbir işe yaramadı!" gibi beyanlarda bulunulduğunda (veya bu tür aceleci genellenmiş iddialar bireysel profillerde paylaşılarak pekiştirildiğinde), o ilaçtan veya o uzmandan faydalanabilecek hastalar ile tedavileri arasına engel koymuş olunmaktadır. Onların tedavi eksikliğinde bu paylaşımları yapanların da vebali bulunmaktadır. Bize kalırsa kimse böyle bir şeye cüret edememelidir.

Şu da unutulmamalıdır: Psikoloji veya psikiyatrinin fizik kadar keskin olmamasından ötürü bilim olmadığını söyleyenler, bu tür bilim dallarından daha sağlam, daha objektif kanıtları olan bir tanı ve tedavi yöntemi sunamamaktadırlar. Çünkü öyle bir alternatif bulunmamaktadır! Bugüne kadar bunlara "alternatif" olarak sunulan şeyler, yanlış olduğu kesin olarak bilinen sahtebilim artıklarından ibarettir.

Bir bilim sahasındaki hataları ve eksikleri ortaya koyarken veya onları düzeltmeye çalışırken, koskoca bilim dallarını hiçe saymak kabul edilebilir gibi değildir. Bu sahalardaki eksikler tespit edilmelidir, bu eksikler görmezden gelinmemelidir, değerlendirmelere dahil edilmelidir, daha iyisi olsun diye çalışılmalıdır; ama bunları yaparken, bilimin bir "ân" değil, bir "süreç" olduğu ve her bilimin kendince bir patikası olduğu; ama ne yoldan giderlerse gitsinler, ne hızla giderlerse gitsinler, her birinin giderek daha fazla miktarda evrensel gerçeği ortaya çıkardığını unutulmamalıdır.

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
33
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 13
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • İnanılmaz 4
  • Muhteşem! 2
  • Umut Verici! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 07/12/2022 23:13:53 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/12574

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Doğa Yasası
Sosyal
Müzik
Sahte
Cinsiyet
Yanlış
Biyokimya
Wuhan Koronavirüsü
Astronomi
Evrimsel Biyoloji
Çeşitlilik
Manyetik
Su Ayısı
Karanlık Madde
Obezite
Kimya Tarihi
Lgbt
Tedavi
Avcı
Göğüs Hastalığı
Doğru
Savunma
Önlem
Nasa
Atmosfer
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı, et al. Rosenhan Deneyi Nedir? Psikoloji ve Psikiyatri, Akıl Hastası Olanla Olmayanı Ayırt Edebilir mi?. (3 Ekim 2022). Alındığı Tarih: 7 Aralık 2022. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/12574
Bakırcı, Ç. M., İlanbey, . (2022, October 03). Rosenhan Deneyi Nedir? Psikoloji ve Psikiyatri, Akıl Hastası Olanla Olmayanı Ayırt Edebilir mi?. Evrim Ağacı. Retrieved December 07, 2022. from https://evrimagaci.org/s/12574
Ç. M. Bakırcı, et al. “Rosenhan Deneyi Nedir? Psikoloji ve Psikiyatri, Akıl Hastası Olanla Olmayanı Ayırt Edebilir mi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 03 Oct. 2022, https://evrimagaci.org/s/12574.
Bakırcı, Çağrı Mert. İlanbey, . “Rosenhan Deneyi Nedir? Psikoloji ve Psikiyatri, Akıl Hastası Olanla Olmayanı Ayırt Edebilir mi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, October 03, 2022. https://evrimagaci.org/s/12574.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.