Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Optogenetik Nedir? Beyni Işıkla Kontrol Etmek Mümkün mü?

Optogenetik Nedir? Beyni Işıkla Kontrol Etmek Mümkün mü? AliExpress
11 dakika
354
  • Sinirbilim (Nörobiyoloji)

Optogenetik, hücrelerin aktivitesini, ışık kullanılarak özel olarak kontrol edilmelerini sağlar. Nörobiyoloji alanında, nöral aktiviteyi manipüle etmek için ışık ("optik") ve genetik mühendisliğini birleştiren, nispeten yeni bir tekniktir. Genel olarak, görünür ışık darbeleri kullanarak ışığa duyarlı proteinler ("opsinler") ile nöronların transfekte edilmesi ve seçilen nöronları aktifleştirilmesi veya susturulmasıdır.

Optogenetiğin ortaya çıkışı, sinirbilim çalışmalarımızda bir nevi devrim yarattı. Önceden, bilim insanları için belirli fizyolojik tepkilerde ve davranışlarda yer alan nöral yolları belirlemek zordu. Lezyonlar, farmakolojik ajanlar, görüntüleme veya elektriksel stimülasyon gibi alternatif yöntemler, optogenetik araçlarla elde edilebilecek zamansal ve anatomik kesinlikten yoksundu.

Bu Reklamı Kapat

2010'da Nature, optogenetiği "Yılın Yöntemi" olarak ilan ederken, Science bunu "Son On Yılın Atılımları"ndan biri olarak sınıflandırdı. Peki optogenetik neden bu kadar heyecan yarattı?

Nöronlar Birbirleriyle Nasıl İletişim Kurarlar?

Nöronlar, elektriksel ve kimyasal aktivitenin kombinasyonu aracılığıyla iletişim kurar. Bunu ilk kez keşfeden bilim insanları, bu gerçeği, gözlemleri ve zekice yaptıkları deneyler sayesinde keşfetmeyi başardılar.

Bu Reklamı Kapat

Galvani ve Kurbağa Deneyi

1700'lerin sonlarında, Luigi Galvani adında bir İtalyan bilim insanı, şimşekli bir fırtına sırasında bir pazarda yürüyordu. Satılık kurbağa bacağı gördü ve seğirdiğini fark etti. Fırtınanın elektriğinin kurbağa bacağındaki sinirleri harekete geçirdiği hipotezinden yola çıkarak, bunu laboratuvarında test etmeye karar verdi. Galvani, kurbağa sinirine bir elektrik akımı iletmek için elektrot adı verilen elektrik akımının akmasına izin veren bir nesne kullandı. Bu, kurbağa bacağının seğirmesine neden oldu. Böylelikle, küçük bir elektrot yerleştirip dokuya bir elektrik akımı göndererek nöronları veya sinir yollarını aktive etmeye yönelik nörobilimdeki ilk elektriksel stimülasyon çalışması gerçekleştirilmiş oldu.

Bu deneyden yola çıkan Galvani, nöronların bilgi iletmek için elektrik sinyallerini kullanabileceği sonucuna vardı. Bunu bilmek önemlidir! Çünkü artık nöronların birbirleriyle nasıl iletişim kurduğunu bildiğimize göre, onların dilini konuşmaya başlayabiliriz. Bazı nöronları çalıştırmak için elektrik sinyallerini kullanabilir ve olacakları gözlemleyebiliriz.

Penfield ve Beyin Bölgeleri

1930'lara kadar elektriksel stimülasyon, insan beyninin haritasını çıkarmak için bir teknik olarak kullanılmadı. Fakat yıllar sonra bir epilepsili hastalarla çalışan beyin cerrahı olan Dr. Wilder Penfield bu tekniği tekrar gün yüzüne çıkardı. Epilepsi, beyinde anormal elektrik sinyallerine neden olur ve çok tehlikeli olabilir. Aşırı durumlarda, epilepsiyi durdurmak için beyin ameliyatı gerekir. Dr. Penfield, beynin hangi bölümlerinin en önemli olduğunu bulmak için hastalarının beyinlerini haritalandırmak istedi. Bu sayede, hangi beyin bölgelerini ameliyat etmemesi gerektiğini bilecekti.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Beynin haritasını çıkarmak için, tıpkı Galvani'nin yaptığı gibi elektriksel stimülasyonu kullandı. Küçük bir elektrotu beynin motor (hareket) bölgelerine indirdi. Ardından küçük bir elektrik sinyali göndererek hastanın hareketlerini gözlemledi. Beynin bir bölgesindeki stimülasyon parmak seğirmesine neden olurken, beynin farklı bir bölgesindeki stimülasyon ayak seğirmesine neden oluyordu. Bu, Dr. Penfield'in beynin belli bölgelerinin vücudun spesifik alanlarını kontrol ettiğini fark etmesine yol açtı. Dr. Penfield, tüm hastalarında beynin motor bölgelerinin konumunun benzer olduğunu fark etti. Bunun sonucunda bize insan beynindeki motor alanların ilk işlevsel haritasını veren diyagramları ortaya çıkardı. Dr. Penfield'ın "homunkulus" olarak bilinen işlevsel haritaları bugün hala kullanılmaktadır.[1]

Eğer vücut organlarımız, beyinde kapladıkları alanla orantılı büyüklükte olsalardı, böyle gözükürdük. Bu sembolik figürlere "homunkulus" denmektedir.
Eğer vücut organlarımız, beyinde kapladıkları alanla orantılı büyüklükte olsalardı, böyle gözükürdük. Bu sembolik figürlere "homunkulus" denmektedir.
Institute for Creativity

Optogenetiğin Ortaya Çıkışı

1930'lardan bu yana beyin stimülasyon deneyleri de değişti. Elektrik stimülasyon çalışmalarının bazı dezavantajları söz konusuydu. Bunlardan biri, elektrot yerleştirildiğinde beynin hasar görmesiydi; diğer bir problemse, elektrik stimülasyonunun dokuyu seçici olmayan bir şekilde aktive etmesiydi. Bu, bir kürek yeterli olduğunda bir buldozer kullanmak gibidir: Buldozer etkilidir, ancak çok hassas veya dikkatli değildir. 2005 yılında, daha hassas beyin stimülasyonu sağlamak amacıyla için yeni bir teknik ortaya çıktı. İşte bu yöntem, bu yazımızın konusu olan optogenetik idi.[2]

Francis Crick, 1979 tarihli bir makalesinde, sinirbilimcilerin karşı karşıya olduğu en büyük zorluk olarak gördüğü şeyin, nöronları incelerken diğerlerinde değişiklik yaratmadan kontrol etme ihtiyacı olduğunu açıkladı.[3] Elektrik stimülasyonu bunu yapamaz, çünkü yakınındaki tüm hücreleri ayrım yapmadan stimüle eder. İlaçlar ise beyindeki olayları milisaniyelik zaman çerçevesiyle değerlendirildiğinde etki edemeyecek kadar yavaştır. Crick, ışığın çok hızlı açılıp kapatılabileceği için bu sorunu çözebileceğini öne sürdü. Ancak o zamanlar beyin hücrelerini ışığa duyarlı hale getirmenin bir yolu bilinmiyordu.

Yıllar önce (başlangıçta, konumuzla tamamen ilgisiz bir araştırma kapsamında), bakteriorodopsin, mikrobiyal tek bileşenli, "ışıkla aktive olan bir iyon pompası" olarak tanımlanmıştı. Ardından gelen yıllar boyunca binlerce makale üzerinde yapılan çalışmalar, yalnızca bakteriorodopsinin daha derinden anlaşılmasını sağlamadı, aynı zamanda pompa ve kanallarla ışığa duyarlı iyonları zar boyunca taşıyan mikrobiyal opsin ailesinin birçok yeni üyesinin keşfedilmesine de yol açtı.[4]

Bu iki kavramın sinirbilimciler tarafından bir araya getirilmesi ise onlarca yıl aldı. 2005 yılında, Karl Deisseroth ve meslektaşları, "Milisaniyelik Zaman Ölçeği, Genetik Olarak Hedeflenen Nöral Aktivitenin Optik Kontrolü" adlı çığır açan makalelerini yayınladılar.[5] Nature dergisinde yayınlanan bu makale, optogenetiği, nöronları ışığa duyarlı hale getiren ve ardından onları uyarmak için ışık kullanan bir strateji olarak tanımlayan ilk araştırma makalesiydi. Makale, optik teknolojileri ve genetikteki atılımları birleştirerek, araştırmacıların beyindeki belirli nöronları aktive/inhibe etmenin ve bunun sonuçlarını incelenmesinin nasıl mümkün olduğunu gösterdi.[6]

Bu Reklamı Kapat

Karl Deisseroth
Karl Deisseroth

Optogenetik Nasıl Çalışır?

Aslında optogenetiğin nasıl çalıştığının öyküsü, basit bir yeşil alg olan Chlamydomonas reinhardtii (Su Yosunu) ile başlıyor. Bu basit organizma, yaşamak için ihtiyaç duyduğu enerjiyi fotosentez yoluyla üretir. Bu süreci mümkün olduğunca verimli hale getirmek için noktasal bir göze sahiptir. Hücrenin ışığa duyarlı bu kısmı, tek hücreli alge ışığın hangi yönden geldiğini söyler, böylelikle daha verimli bir konuma geçebilir. Gözü etkinleştirmek için C. reinhardtii, iyonları iyon kanalları aracılığıyla bir zar boyunca hareket ettirir. Doğru dalga boyundaki ışık bu iyon kanallarına çarptığında şekillerinde bir değişikliğe neden olur.

Optogenetiğin, ışık ve genetik mühendisliği kullanarak bir nöronun aktivitesini kontrol etmek için bir yöntem olduğunu söylemiştik. Optogenetik çalışmalarda bilim insanları, incelemek istedikleri nöronların genetik kodunu alır ve ona yeni bir kod parçası ekler. Eklenen yeni kod, bu nöronların yeşil alglerde de üretilen ışığa duyarlı opsin adı verilen özel proteinler üretmesine izin verir. Tabii ki bu, bazı özel laboratuvar teknikleri gerektirir.

Örneğin bir fareyi ele alalım. Bir farenin nöronlarına opsin koymak için, opsine karşılık gelen genetik kod, faredeki nöronların genetik koduna dikkatlice yerleştirilmelidir. Bu işlemin doğru yapıldığını varsaysak bile, bu sefer de faredeki her nöron opsine sahip olmuş olur. Fakat farenin genetik kodu hakkında artık çok şey bildiğimiz için, opsini nereye koyacağımızı seçebiliriz. Kodu belirli bir nöron tipine veya beyindeki belirli bir bölgeye yerleştirebiliriz. Tam olarak hangi nöronları kontrol etmek istediğimize karar verebiliriz.

Optogenetikte en sık kullanılan iyon kanalı Channelrhodopsin-2'dir. Bu opsin, yukarıda bahsettiğimiz yeşil alg Chlamydomonas reinhardtii'den gelir. ChR2, mavi ışıkla etkinleştirilir, yani yalnızca mavi ışık parladığında çalışır ve diğer ışık türlerine asla yanıt vermez. ChR2 nöronlara yerleştirildiğinde, yalnızca üzerlerine mavi ışık tutulduğu sürece açık olacaktır. Bu bize nöron aktivitesinin zamanlaması üzerinde kesin bir kontrol sağlar. Normalde nöronlar mavi ışıktan etkilenmez, bu nedenle sadece ChR2'ye sahip nöronlar mavi ışıktan etkilenir.

Bu Reklamı Kapat

Hedef Dokuda Opsin Gen İfadesi Nasıl Sağlanır?

Opsinleri canlı hücrelere sokmak için DNA transfeksiyonu, elektroporasyon ve transgenik ekspresyon sistemleri dahil olmak üzere çeşitli teknikler mevcuttur. Beyinde viral aracılı gen aktarımı, beyin dokusunun farklı bölgelerini hedefleyebilme olanağı nedeniyle çoğu sinirbilimci için tercih edilen bir yöntem haline geldi.

Bu yöntemde, beyine iyon kanallarını iletebilmek için genetiği değiştirilmiş bir virüs yapılır. Bu virüs, beynin bir bölgesine enjekte edildiğinde, DNA'sını konakçı hücrelerin DNA'sı ile birleştirebilir. Bu birleşmeden sonra, iyon kanalı geninin ifade edilmesi için gerekli tüm hücre dinamikleri mevcuttur ve artık hücre, hücre zarı üzerindeki iyon kanallarını üretmeye başlayacaktır.

Viral vektör oluşturulduktan sonra, virüsü beyindeki hedef bölgeye ulaştırmak için genellikle mikroenjeksiyon kullanılır. Virüs daha sonra lokalize nöronları enfekte edecek ve opsini bölgeye iletecektir.[7]

Sığır Rodopsin proteinin üç boyutlu yapısı.
Sığır Rodopsin proteinin üç boyutlu yapısı.
Wikimedia

Işık Kaynağı Olarak Ne Kullanılır?

Mikrobiyal opsin bölgeye ulaştıktan sonra, bilgisayar kontrollü bir ışık kaynağının beynin istenilen bölgesine tutulması gerekir. Lazerler hem dar bant genişliğine sahip ışığın uygulanmasına izin verdikleri (birden fazla opsin ile multimodal optik kontrolü kolaylaştırdığı), hem de optik fiberlere verimli bir şekilde bağlanabildikleri için optogenetikte yaygın olarak kullanılmaktadır. Işık yayan diyotlar (LED'ler), düşük maliyetleri ve çeşitli renk seçeneklerinin dar spektral ayarlamaları nedeniyle optik stimülasyon için iyi bir diğer seçenektir. Son gelişmelere baktığımızda, LED'leri hedeflenen alanlara uygulayan ve kablosuz başa takılan cihazların ortaya çıkışı hayvanlara daha fazla hareket özgürlüğü vermektedir.[8]

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
One Peach a Thousand Peaches (Samed Behrengi)

One Peach, A Thousand Peaches is a story of a friendship between two poor boys and a peach tree. Sahip Ali and Polat find a peach in the landlord of the village's garden which is protected by a greedy gardener, and they decide to plant its seed. However, one day life separates them and the peach tree whose only aim is to grow fruit for his friends says:

“That greedy gardener will have never got a fruit from me. I will not surrender. He can do whatever he want I am not afraid if he scare me, threaten me, even cut me with his saw. I do not care if he does the opposite and decides to treat me well. I will not fall for it. I will not surrender.”

Warning: Unlike most of the books in our store, this book is in English.
Uyarı: Agora Bilim Pazarı’ndaki diğer birçok kitabın aksine, bu kitap İngilizcedir.

Devamını Göster
₺25.00
One Peach a Thousand Peaches (Samed Behrengi)

Optogenetik Haritalandırma: Beynin Haritasını Çıkarmak...

Beynin bağlantılarını daha iyi anlamak için nöronlar ve kortikal bölgeler arasındaki hem yapısal hem de işlevsel bağlantıların haritasını çıkarmak oldukça önemlidir. Son yıllarda, nöral sistemlerin seçici manipülasyonuna ve araştırılmasına izin veren bir dizi optogenetik araç geliştirilmiştir. Bu araçlar, uyarılan hedefler ve diğer beyin bölgeleri arasındaki fonksiyonel bağlantıların haritalandırılmasını sağlamıştır. Opsinleri ifade eden beyin bölgelerini davranışsal veya duyusal süreçlerden bağımsız olarak istediğimiz şekilde uyarabilmek optogenetik tekniğinin en önemli avantajlarından biridir. Bu sayede beyin haritalandırılmasına olanak sağlar. Şu anki çalışmalar, fare beynini haritalandırmak için birkaç farklı şekilde kullanılmaktadır.[9]

Nasıl ki bir şehrin yol haritasına baktığımızda, ana karayollarını görmek için uzaklaştırabiliyorsak veya tek bir şehir bloğunu görmek için haritayı yakınlaştırabiliyorsak, aynı şekilde beyni de yakınlaştırıp uzaklaştırabiliriz. Bu büyük resim, beyinde bir bilginin uzun mesafeler boyunca nasıl yol aldığını veya beynin hangi bölgelerinin birbirine bağlı olduğunu araştırıyorsak önemlidir. Örneğin, büyük şehirlerde çok fazla otoyol geçiyor çünkü birçok insan bu şehirlere gidip geliyor. Bir beyin bölgesini uyararak diğer beyin bölgelerindeki tepkileri kaydetmek için optogenetiği kullanırsak, beynin hangi bölgelerinin en yoğun trafiğe sahip olduğunu bulabiliriz. Bu, hem belirli davranışların nasıl üretildiğini anlamak için, hem de beynin belli bir alanı hasar görürse ne olacağını anlamak için çok değerlidir. (Örneğin, dördüncü sokakta bir kaza olursa, trafik nasıl yeniden yönlendirilecek?).

Her bir nöronun nasıl bağlandığını görmek için de beyni yakınlaştırabiliriz. Bazı nöronları uyarmak için ışığı kullanıp diğer nöronların buna yanıtını kaydederek nöronların birlikte nasıl çalıştığını araştırabiliriz. Bu ayrıntılı görüntü, nöronların birbirleriyle nasıl ve ne zaman iletişim kurduğunu anlamak için yararlıdır. Böylece sadece belli bir bölgedeki nöronlar arasında iletişimi bozan hastalıkları araştırabiliriz. Örneğin, felç (inme) böyle bir bozukluktur.

Optogenetik haritalandırma, beynin nasıl çalıştığını araştırmak için birçok seçenek sunar. Optogenetik teknikler geliştikçe ve daha fazla opsin oluşturuldukça veya keşfedildikçe, beyin stimülasyon çalışmalarında daha da fazla kontrol olasılığı oluşur. Belki de aynı anda birkaç farklı nöron tipini kontrol etmek için birden fazla opsin kullanabileceğiz. Her opsin belirli bir ışığa tepki verdiğinden, farklı nöron türlerini kontrol etmek için farklı ışıkları kullanabiliriz.

Şehir trafik haritası örneğimize dönecek olursak, arabaların hareketini kontrol etmek için birden fazla sinyal kullanabiliriz. Bir sinyal verdiğimizde (örneğin, mavi ışık) belli arabaların yola çıkmasını veya farklı bir sinyal verdiğimizde (örneğin, bir kırmızı ışık) seçtiğimiz başka arabaların yola çıkmasını sağlayabiliriz. Bu düzeneği kullanarak, şu denenebilir: Önce kırmızı ışıklı arabalar giderse ne olur? Mavi ışıklı arabalar önce giderse ne olur? Aynı anda giderlerse ne olur? Bu arabaların birbirleriyle nasıl etkileşime girdiğini anlamamızı sağlayacaktır.[2]

RODNAE Productions

Optogenetikte Güncel Gelişmeler

Sinirbilimciler, 2005 yılından beri optogenetik kullanmayı sürdürüyorlar.[10] O zamandan beri, nöronların iletişimlerinden tutun; beyin bölgeleri arasındaki etkileşimlere kadar beyni birçok farklı bakış açısından incelemek için kullanıldı.

Optogenetik yöntemler, fizyoloji, patoloji, davranışsal süreçler, duygulanım, biliş ve eylem alanlarını kapsayan geniş bir soru yelpazesine ilişkin içgörü edinilmesini sağlamıştır.[11] Bu çalışmaların çoğu memelilerde (tipik olarak sıçanlar ve fareler) yapılmış olsa da, optogenetik yöntemler omurgasızlarda davranışın sinirsel temellerini inceleyen ekipler için standart bir kaynak haline gelmiştir.

Örneğin:

  • Nöronal devrelerin fizyolojik fonksiyonlarının araştırılması[11]
  • Sosyal davranışların incelenmesi[12]
  • Psikiyatrik bozuklukların patofizyolojiside yer alan nöronal devrelerin ortaya çıkarılması (Anksiyete, Depresyon, Obsesif Kompülsif Bozukluk, Şizofreni, Bağımlılık vb.)[13]
  • Nörolojik hastalıkların tanı ve tedavisi (Parkinson Hastalığı[14], Epilepsi[15], Uyku Bozuklukları[16], Dejeneratif Hastalıklar[17] vb.)
  • Beyin haritalandırılması[9]
  • Kör bir hastada görme fonksiyonunun kısmi iyileşmesi[18]
  • Opioid reseptörleri üzerinden ağrı giderilmesi[19]
  • Belli beyin bölgelerin uyarılması ile belli hareketlerin meydana getirilmesi[20]
  • Kaybolan anıları yerine getirme[21]

ve bunlar gibi nice çalışmalara yepyeni bir soluk getirmiştir. Bundan sonra da bilimin en önemli araçlarından biri olmaya devam edecektir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 2
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Güldürdü 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 08/08/2022 07:58:44 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/12201

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Eşeyli Üreme
Kuyruksuz Maymun
Factchecking
Hücre
Sıvı
Depresyon
Nükleotit
Dilbilim
Ateş
Kadın Doğum
Kemik
Renk
Kan
Viral
Canlı Cansız
Klinik Mikrobiyoloji
Astrofotoğrafçılık
Dil
Balık
Dağılım
Sağlık Bakanlığı
Entropi
Yeşil
Periyodik Tablo
Uzay
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.