Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Neden Her Şeyi Hatırlamıyoruz?

Olayları Tüm Detayları ile Ömrümüz Boyunca Hatırlayabilseydik Daha İyi Olmaz mıydı? Hayır, Olmazdı.

Neden Her Şeyi Hatırlamıyoruz? Still Alice
11 dakika
4,604

Olayları, yerleri ve kişileri tüm detayları ile hatırlayamamak yaygın bir insan tecrübesidir. Yakın zamanda katıldığımız bir dersin genel içeriğini hatırlayabiliriz ancak konunun detaylarını dereceli olarak zamanla unuturuz. İlk bakışta bu olayın bellek kapasitemizin sınırlı olmasından kaynaklanabileceğini ve duyusal girdileri büyük bir kesinlik ve bütünlük ile kodlayabilen bir sinir sisteminin çok daha avantajlı olacağını düşünebiliriz. Açıkça, belleğimizin kapasitesi, depoladıklarımızdan çok daha yüksektir. Detayları hatırlayamamak bir yetersizlikten öte, adaptif bir özelliktir; yani unutmak, evrimsel süreçte avantajlı olduğu için özellikle seçilmiştir ve bu durum, güçlü bilimsel kanıtlar ile desteklenmiştir.

Pek çok koşul altında olayların detayları yerine, genelini hatırlamak daha faydalı olabilir. Kırsal bir arazide bir kayanın altında saklanan bir yılanın saldırısına maruz kaldığınızı hayal edin. Sinir sistemi bu olayda korku belleğini oluştururken sadece gerekli kısımları kodlamalıdır: Size hangi yılanın saldırdığı veya yılanın hangi kayanın altında saklandığı önemli değildir. Sinir sisteminin gelecek adına doğru davranışsal adaptasyonları sağlayabilmesi için, detayları ortadan kaldırarak daha sonraki olaylar için genel bir şema çıkarması gereklidir. "Genelleştirme" adı verilen bu fonksiyon bellek sistemlerinin önemli özelliklerindendir ancak kontrol atında tutulmadığı takdirde belirsiz anıların oluşturulmasına yol açar ve artık faydalı bir fonksiyon olmaktan çıkar. Bu nedenle beyin, genellik ve spesifiklik arasında bir denge kurmalıdır.

Bu Reklamı Kapat

Genellik ve spesifiklik sırasıyla belleğin "geçicilik" (İng: "transience") (veya başka bir deyiş ile "unutma") ve kalıcılık (İng: "persistence") özelliklerine karşılık gelmektedir. Kalıcılıkta sinaptik bağlantılarda bir değişiklik meydana gelir: Sinaptik bağlantılar güçlendirilebilir, yeni sinaptik bağlantılar oluşturulabilir veya tam aksine bağlantılar zayıflatılabilir, var olan bağlantılar ortadan kaldırılabilir. Geçicilik ise, teleolojik olarak, kalıcılıktaki değişimlerin tersine dönmesi ile sağlanır: Sinaptik bağlantılar güçlendirildiyse zayıflatılır veya zayıflatıldıysa güçlendirilir; böylece en başta meydana gelen değişim ortadan kaldırılır.

Sinapslar aktivite-bağımlı olarak çift-yönlü düzenlenebilir. Solda transmisyonun zayıflatılması (Long-term depression), sağda ise güçlendirilmesi (Long-term potentiation) şematize edilmiştir.
Sinapslar aktivite-bağımlı olarak çift-yönlü düzenlenebilir. Solda transmisyonun zayıflatılması (Long-term depression), sağda ise güçlendirilmesi (Long-term potentiation) şematize edilmiştir.
Cold Spring Harbor Perspectives in Biology (Lüscher et al.)

Geçiciliğin belleğe katkıları nedir?

1) Değişen Koşullara Uyum Sağlayabilme

Kusursuz bir şekilde kalıcılığa eğilimli bir bellek sistemi, değişimlere karşı adapte olmak için elverişsiz olurdu. Çevrede değişim gerçekleştikçe sinir sistemi eski bilgiler ile çatışmaları algılayabilmeli ve kendisini güncelleyebilmelidir. Geçicilik sayesinde eski sinaptik değişimler tersine döndürülebilir ve bellek değişimlere adapte olarak yeni bilgileri kodlayabilir.

Bu Reklamı Kapat

Davranışsal çalışmalar ile geçiciliğin değişen durumlara uyum sağlama becerisinde önemi net bir şekilde ortaya konmuştur: Farelere bir su labirentinin içinde bir platform bulmaları için eğitim verildiğinde sağlıklı hayvanlar kısa süre içinde platformun yerini öğrenir. Daha sonra platformun yeri değiştirilirse hayvanlar önce eski yere gitme eğilimindedir ancak artık bu bilginin geçerliliğini yitirdiğini farkeder ve tekrar aramaya başlarlar ve bir süre sonra platformun yeni yerini keşfederler. Bu olay sürecinde hayvan platformun yerini ilk öğrendiğinde bu bilgiyi temsil eden sinaptik bağlantıları güçlendirir. Daha sonra platformun artık burada olmadığını gördüğünde ise aynı sinaptik bağlantılar zayıflatılır ve hayvan artık bu bilgiyi güncellemek için hazırdır.

Morris Su Labirenti. Bu düzenekte deney hayvanı su seviyesinin hemen altında yer alan bir platformun yerini bularak sudan kurtulmayı öğrenir.
Morris Su Labirenti. Bu düzenekte deney hayvanı su seviyesinin hemen altında yer alan bir platformun yerini bularak sudan kurtulmayı öğrenir.
Wikimedia Commons

Ancak, deneysel olarak hayvanlar platformun ilk yerini öğrendikten sonra, hayvanların sinaptik bağlantılarının zayıflamasına neden olan süreçler engellenir ve daha sonra platformun yeri değiştirilirse hayvan platformu ilk yerinde aramaya devam eder. Bu deney bize unutmanın fizyolojik süreçlerdeki önemini vurgular. Bu şartlar altında hayvanların değişen çevrelere adapte olma becerisi büyük ölçüde zayıflamıştır.

Aksine aynı deneysel koşullarda, hayvan ilk platformun yerini öğrendikten sonra, hayvanların sinaptik bağlantıları zayıflatma becerisi güçlendirilir ve platformun yeri bundan sonra değiştirilirse, hayvan platformun yeni yerini daha hızlı bir şekilde öğrenebilir. Burada dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı hayvanın öğrenme becerisindeki bu artışın sadece değişen durumlarda geçerli olduğudur. Bu müdahaleler ile deney hayvanına daha önce öğrendikleri ile ilişkisi olmayan yeni bir eğitim verilirse hayvanın öğrenme becerisinde herhangi bir artış görülmez.

Böylece belleğin geçiciliği canlıların çevrelerindeki değişen koşullara karşı, davranışlarını değiştirebilmesini sağlar ve bu esnek bellek sayesinde koşullara daha yüksek bir adaptasyon sağlanır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

2) Belleğin Genelleştirilmesi

Belleğin geçicilik özelliği yukarıda ele aldığımız davranışsal esnekliğe ek olarak, canlıların öğrendikleri bilgilerin, sadece öğrendikleri bağlama bağlı kalmamasını ve farklı koşullar altında da kullanılabilmesini sağlar. Bu özellik ilk bakışta anlaşılabileceğinden çok daha önemlidir çünkü yaşadığımız evren hakkındaki kuralları genelleştirme sayesinde elde ederiz. En başta verdiğimiz yılan örneği genelleştirme fonksiyonunun kullanıldığı durumlardan bir tanesidir. Beyin belirli olaylardan elde ettiği bilgileri genelleştirerek gelecek adına daha isabetli kararlar alınabilmesini sağlayacak basitleştirilmiş bilgiler elde eder. Genelleştirilmiş bir bilgi elde etmenin bir yolu, kodlanan bilgilerin gerekli olmayan detaylarının spesifik olarak zayıflatılması ve esas niteliklerinin depolanmasıdır. Bu sayede bellekte kontrollü ve kısmi bir unutma gerçekleştirilir ve basitleştirilmiş, pek çok koşul altında kullanılabilecek daha faydalı bir şema ortaya çıkarılır. Sinirbilimci Paul Frankland bu süreci “Occam’ın usturası”na benzetmiştir: daha basit açıklama, daha geniş uygulama.

Deney hayvanlarında bağlamsal korku koşullanması oluşturulan çalışmalar genelleştirme fonksiyonunun nöral mekanizmalarına ve evrimsel faydalarına kanıt sağladı. Hayvanlar, belirli ipuçlarının olduğu bir bağlamda ayaklarına elektrik şoku gibi bir uyarana maruz kalırsa ve daha sonra aynı ipuçlarına maruz bırakılırsa tipik olarak hareketsiz kalarak korku cevabı gösterirler. Hayvanlarda, A ipuçlarının yer aldığı bir ortamda korku koşullanması oluşturulur ve kısa süre sonra hayvanlar farklı ipuçlarının (B) yer aldığı bir ortama yerleştirilirse yeni ipuçları ile ilgili bir belleğe sahip olmadıkları için korku cevabı göstermezler. Ancak, hayvanlar A ipuçlarında koşullanma oluşturulduktan sonra, daha uzun bir süre beklenir ve ancak ondan sonra B ipuçlarına maruz bırakılırsa korku cevabı sergilemeye başlarlar. Koşullanma oluşturulduktan sonra beklenen süre içinde, hayvanların belleğinde kontrollü bir unutma süreci gerçekleşmiş ve olayın sadece “özü” kodlanmıştır. Böylece hayvan gelecekteki tehlikelere karşı kendisini daha iyi koruyabilecek özellikler kazanmış olur. Hayvanlarda unutmaya aracılık eden hücresel mekanizmalar inhibe edildiğinde, genelleştirmenin de ortadan kaldırıldığı görülür. Bu sayede tıpkı değişen koşullara adaptasyonda olduğu gibi, aktif unutma süreci hücresel substrat olarak genelleştirmenin temelini oluşturur.

Hayvanlarda belirli bir bağlam altında ayağa elektrik şoku gibi bir uyaran ile korku koşullanması oluşturulabilir.
Hayvanlarda belirli bir bağlam altında ayağa elektrik şoku gibi bir uyaran ile korku koşullanması oluşturulabilir.
Nature Reviews Neuroscience (Maren et al.)

3) Eksik Bilgiler Eklendikçe Belleğin Güncellenmesi

Bilgiye ulaşmak için yeterli imkânlar bulunmadığında, beyin gelecekte edinilecek bilgiler ile güncellenmek üzere genel taslaklar oluşturur. Farelerde bağlamsal korku koşullanması oluşturulan bir çalışmada, hayvanlara ipuçlarını keşfetmeleri için yeterli zaman verilmediğinde, hayvanlar farklı ipuçlarının bulunduğu bir ortamda yine korku cevabı sergilediler. Bunun sebebi hayvanın bulunduğu ortamı yeterince keşfedememiş olması, ipuçlarını tanıyamaması, dolayısıyla nerede olduğundan emin olamamasıdır. Beyin yeterli bilginin olmadığı bu durumda tehlikelere karşı risk almamak adına hızla genel şemalar oluşturarak korku cevabının açığa çıkmasını sağlar. Eğer hayvanın bulunduğu ortamları keşfetmesi için zaman tanınırsa genelleştirme azaltılacak ve hayvanın tehlike ile ilişkili ipuçlarına cevap vermesi sağlanacaktır.

Yeterli bilgi edinilememesi durumunda oluşturulan bu genelleştirilmiş korku belleği karakteristik olarak ortadan kaldırılmaya dirençlidir. Korku koşullanması bir kez oluşturulduktan sonra hayvanlar aynı ipuçlarının bulunduğu ortama bırakılır ve daha sonra herhangi bir tehlikeli uyarana maruz kalmazsa, bir süre sonra hayvan tehlikenin artık geçtiğini öğrenir ve korku cevabı ortadan kaldırılır. “Extinction” veya sönümleme denen bu olay, hayvanın ipuçları hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığı durumlarda meydana gelmez. Çünkü hayvan hâlâ hangi ortamın tehlikeli hangisinin güvenli olduğundan emin değildir. Eğer hayvanın ipuçlarını yeterince keşfetmesine izin verilirse geçicilik sayesinde bilgiler güncellenir ve daha sonra uygun eğitimin verilmesi ile sönümleme gerçekleştirilebilir.

Geçicilik ve Kalıcılık Arasındaki Dengeyi Ne Belirler?

Yukarıda ele aldığımız gibi, nöral devrelerde öğrenme ile meydana gelen aktivite-bağımlı modifikasyonların sürdürülmesi belleğin kalıcılığını sağlarken, bu modifikasyonların ortadan kaldırılması geçiciliği teşvik eder. Nöral devreler, endojen ve çevresel süreçler tarafından sürekli modifiye edilir ve bu modifikasyon hızı hipokampüs için görece yüksektir.

Bu Reklamı Kapat

Devam eden nöral aktiviteler beyinde bir gürültüye yol açarak belleğin geçiciliğini teşvik eder. Daha önceki bir yazımızda öğrenmenin hücresel mekanizmalarından long-term potentiation’ı (LTP) detaylı olarak incelemiştik. Kısaca, öğrenme süreçleri, sinaptik transmisyonun gücünde aktivite-bağımlı değişiklikleri başlatır. Transmisyon gücünü değiştirmenin bir yolu postsinaptik nöronun, presinaptik nörondaki nörotransmitter serbestleme bölgelerinin karşısında konumlanmış olan postsinaptik densitesinde bulunan reseptör sayısını düzenlemektir.

Belleğin hücresel mekanizmalarından LTP'nin moleküler olay dizgilerine ait şema. NMDA reseptörü aktivasyonu ile hücre içine giren kalsiyum iyonları, postsinaptik densitede AMPA reseptör sayısının artmasına neden olur.
Belleğin hücresel mekanizmalarından LTP'nin moleküler olay dizgilerine ait şema. NMDA reseptörü aktivasyonu ile hücre içine giren kalsiyum iyonları, postsinaptik densitede AMPA reseptör sayısının artmasına neden olur.
Nature Reviews Neuroscience (Lisman et al.)

Glutamaterjik sinapslar için kısaca özetleyecek olursak, öğrenme süreçleri ile birlikte NMDA-tipi glutamat reseptörünün aktivasyonu ile postsinaptik nöron içine Ca+2 akışı başlar ve postsinaptik densiteye daha fazla AMPA-tipi glutamat reseptörünün yerleştirilmesi ile sonuçlanan moleküler mekanizmalar aktive olur. Bu olay NMDA-bağımlı LTP olarak adlandırılır. Öğrenme ile postsinaptik densiteye yerleştirilen AMPA reseptörlerini, sinapstan geri uzaklaştıracak faktörler belleğin geçiciliğine neden olur. İlginç olarak, bu faktörlerden en belirgin olanlarından biri LTP’yi başlatan NMDA reseptörünün aktivasyonudur. Yoğun duyusal girdiden kaynaklanan gürültü, tonik olarak NMDA reseptörünü aktive ederek belleğin geçiciliğini artırır. Böylece, öğrenilen bilgilerin unutulmasına neden olabilir.

Örneğin, yeni bir ofiste çalışmaya başladığınız ilk iş gününü hayal edin. Henüz her şey yeni olduğu için işlenmesi gereken çok fazla veri vardır. Bu durum beyinde gürültüyü artırarak NMDA reseptörlerinin aktivasyonuna ve belleğin geçiciliğine neden olur. Ratlarda yapılan bir çalışmada bu durum taklit edildi ve LTP üzerine etkisi araştırıldı. Ratlarda LTP indüklendikten sonra, hayvanlar standart koşullarda veya zenginleştirilmiş çevrede bakıma alındı. Standart koşullarda tutulan hayvanlarda LTP daha uzun süre korunabilirken, zenginleştirilmiş çevrede nöral devrelerin yeniden modellenmesi arttığı için LTP daha kısa sürede zayıfladı. NMDA reseptör blokerleri kullanıldığında ise gürültü engellenerek LTP’nin daha uzun süre korunabilmesi sağlandı. Bu sayede, nöral devrelerin intrinsik aktivitesi belleğin geçiciliğini kontrol eden önemli bir faktör olarak karşımıza çıkar.

Belleğin geçiciliğini teşvik eden bir diğer büyük faktör yetişkin nörogenezidir. Yetişkin beyninde en azından iki bölgede yaşam boyu nörogenez devam eder: subgranüler ve subventriküler zonlarda. Hipokampüsün dentat girus bölgesinde yer alan subgranüler zonda üretilen yeni nöronlar olgunlaştıkça daha önce oluşturulan nöral bağlantılar ile yarışır ve bu bağlantılarda temsil edilen bilginin kaybolmasına yol açar. Bu özelliği ile nörogenez belleğin geçiciliğini teşvik eder. Nörogenezin artırılmasına yol açan faktörler (örn. egzersiz, zenginleştirilmiş çevre) geçiciliği artırırken, nörogenezi azaltan faktörler (örn. stres) nöral devrelerin stabilitesini artırarak belleğin kalıcılığını sağlar.

Bu Reklamı Kapat

Dentat girusta nörogenezin inhibe edildiği çalışmalarda LTP’nin kontrol grubuna kıyasla daha uzun sürdüğü ortaya kondu. Farelerde korku koşullanması oluşturulan bir çalışmada ise hayvanların istemli egzersiz yapması ile hipokampal nörogenez hızı iki katına çıktı ve korku belleği kontrol grubuna kıyasla daha hızlı zayıfladı. Hipokampal nörogenez inhibe edildiğinde ise belleğin doğal zayıflama süresi uzadı. Bu bulgular nörogenez ile indüklenen, beynin yeniden modellenmesinin unutma üzerine etki ettiği düşüncesini destekler.

Dentat girustaki nörogenez ayrıca, bebeklik anılarımızı hatırlamıyor olmamızın ana nedenidir. Bebeklik amnezisi adı verilen bu olay hakkındaki yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.

Sonuç ve Genel Perspektif

Canlıların gelecek adına isabetli kararlar alarak hayatta kalma şanslarını artıran belleğin işleyişinde unutmak, bilgileri koruyabilmek kadar önemli bir fizyolojik fonksiyondur. Daniel Schacter belleğin kusurlarını “Belleğin Yedi Günahı” (The Seven Sins of Memory) olarak 7 kategoriye ayırmıştır. Bu kusurlardan ikisi belleğin geçiciliği ve kalıcılığıdır. Belleğin kusurları, aslında canlıların bellek performansını artıran adaptatif özelliklerdir.

Geçiciliğin kontrol dışına çıkması belirsiz anıların üretilmesine yol açacakken, kalıcılığın artması durumunda bellek esnekliğini kaybedecektir. Belleğin optimum işleyişi için kalıcılık ve geçicilik arasında bir denge korunmak zorundadır. Rus nöropsikolog Alexander Luria tarafından çalışılan ünlü mnemonist Solomon Shereshevsky olayları detayları ile hatırlayabiliyordu, ancak genelleştirme becerisine sahip değildi.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Türkiye Kabartma Haritası: Siyasi, 70x100 cm

Türkiye haritasının 3 boyutlu olarak hazırlanmış halidir. Ülkeleri şehirleri kabartmalı olarak görün, elinizle hissedin. Siyasi özellikleri ve 3 boyutlu kabartma görüntüsü ile şık bir duvar haritasıdır.

Devamını Göster
₺75.00
Türkiye Kabartma Haritası: Siyasi, 70x100 cm

Belleğin geçiciliği sayesinde beyin:

  1. değişen koşullara adapte olabilir,
  2. edinilen bilgilerin sadece belirli şartlara uyması halinde kullanılabilmesini genelleştirme yoluyla engelleyerek adaptasyonu artırabilir,
  3. yeterli bilgiye ulaşılamayan durumlarda belleğin devamlı olarak güncellenebilmesini sağlayarak hatalı bilgilerin doğruları ile değiştirilmesini sağlayabilir.

Geçicilik nöral devrelerin stabilite ve dinamizmini kontrol eden faktörlerin kontrolü altındadır. Sürekli değişim halinde olan çevreler geçiciliği teşvik ederken, görece stabil ortamlar belleğin kalıcılığını sağlar. Üstelik, fizyolojik fonksiyonlar nörogenezi kontrol ederek geçicilik ve kalıcılık arasında denge kurulmasına katkı sağlar.

Nihayetinde, evren soğuk, karanlık, sürekli değişim halinde ve düşmancıl bir yer. Bu düşmancıl çevrede unutma fonksiyonu hayatta kalabilmek adına, beyne gerekli davranışsal esnekliği ve gelecek adına doğru kararlar alabilme becerisini sağlar.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 18
  • Tebrikler! 14
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 10
  • Muhteşem! 4
  • İnanılmaz 4
  • Umut Verici! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • B. A. Richards, et al. (2017). The Persistence And Transience Of Memory. Neuron, sf: 1071-1084. doi: 10.1016/j.neuron.2017.04.037. | Arşiv Bağlantısı
  • R. Zinn, et al. (2020). Maladaptive Properties Of Context-Impoverished Memories. Current Biology, sf: 2300-2311.e6. doi: 10.1016/j.cub.2020.04.040. | Arşiv Bağlantısı
  • Z. Dong, et al. (2015). Long-Term Potentiation Decay And Memory Loss Are Mediated By Ampar Endocytosis. The Journal of Clinical Investigation, sf: 234-247. doi: 10.1172/JCI77888. | Arşiv Bağlantısı
  • A. Attardo, et al. (2015). Impermanence Of Dendritic Spines In Live Adult Ca1 Hippocampus. Nature, sf: 592-596. doi: 10.1038/nature14467. | Arşiv Bağlantısı
  • K. G. Akers, et al. (2014). Hippocampal Neurogenesis Regulates Forgetting During Adulthood And Infancy. Science, sf: 598-602. doi: 10.1126/science.1248903. | Arşiv Bağlantısı
  • P. V. Migues, et al. (2016). Blocking Synaptic Removal Of Glua2-Containing Ampa Receptors Prevents The Natural Forgetting Of Long-Term Memories. Journal of Neuroscience, sf: 3481-3494. doi: 10.1523/JNEUROSCI.3333-15.2016. | Arşiv Bağlantısı
  • A.R. Luria, et al. (1987). The Mind Of A Mnemonist: A Little Book About A Vast Memory.. ISBN: 0674576225. Yayınevi: Harvard University Press.
  • E. Kandel, et al. (2013). Principles Of Neural Science, Fifth Edition. ISBN: 9780071390118. Yayınevi: McGraw Hill Professional.
  • L. Autore, et al. (2020). Memory: It’s Not A Lie If You Believe It. Current Biology, sf: R717-R720. doi: 10.1016/j.cub.2020.04.076. | Arşiv Bağlantısı
  • D. L. Schacter. (2002). The Seven Sins Of Memory. ISBN: 9780547347455. Yayınevi: HMH.
  • S. Maren, et al. (2013). The Contextual Brain: Implications For Fear Conditioning, Extinction And Psychopathology. Nature Reviews Neuroscience, sf: 417-428. doi: 10.1038/nrn3492. | Arşiv Bağlantısı
  • J. Lisman, et al. (2012). Mechanisms Of Camkii Action In Long-Term Potentiation. Nature Reviews Neuroscience, sf: 169-182. doi: 10.1038/nrn3192. | Arşiv Bağlantısı
  • C. Lüscher, et al. (2012). Nmda Receptor-Dependent Long-Term Potentiation And Long-Term Depression (Ltp/Ltd). Cold Spring Harbor Perspectives in Biology, sf: a005710. doi: 10.1101/cshperspect.a005710. | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/08/2022 10:20:03 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9306

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Maske Takmak
Doğa
Cinsellik
Tohum
Beslenme
Mikrop
Kalp
İntihar
Manyetik
Doğa Yasası
Parazit
Koruma
Dalga
Şempanze
Genom
Öğrenme Alanı
Balık Çeşitliliği
Sürüngen
Gen
Çiftleşme
Doğal
Pandemik
Kadın Sağlığı
Tür
Amerika
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.