Kozmik Işınlar ve Radyasyon: Radyoaktif Işımanın Evrimsel Süreçte Rolü Nedir?

Kozmik Işınlar ve Radyasyon: Radyoaktif Işımanın Evrimsel Süreçte Rolü Nedir?
Süpernova
Pixabay
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
4 dakika
2,271 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Radyasyon, enerjinin boşlukta ve madde içindeki yayılımıdır. Bir yıllık sürede maruz kaldığımız radyasyon, “doğal radyasyon” olarak adlandırılır. Yeryüzündeki tüm yaşam sürekli bir doğal radyasyon etkisi altında evrimleşmiştir. Tıbbi incelemeler ve tüketici ürünleri (sigara, madencilik, hava yolculukları) ile aldığımız yıllık etkin radyasyon dozu, yıllık maruz kaldığımız doğal radyasyon miktarına eşittir (3,1 mSv/yıl).

  • Doğal radyasyonun %73’üne radon aracılığı ile maruz kalırız. Radon, topraktan ve betondan salınan, evlere ve binalara giren bir gazdır. Alfa parçacıkları serbestleştirerek polonyum 218 ve kurşun 214’e bozunur.
  • Doğal radyasyonun %7’si karasal radyasyondur. Topraktaki radyoaktif nüklidlerden gelen ışımadır.
  • Doğal radyasyonun %9’unu oluşturan iç radyonüklidler ise beslenme ile edinilir.
  • Kalan %11’lik kısım ise uzay kaynaklı radyasyondur. Güneşten, diğer yıldızlardan ve galaksilerden (milyonlarca ışık yılı uzakta olsalar bile) kozmik ışınlar taşıyıcılığı ile sürekli olarak radyasyon yayılır.

Kozmik ışınlar dünyayı ışık hızında hareket eden parçacık ve dalga yağmuru olarak düşünülebilir. Bu yüksek enerjili parçacıklar sayesinde de kozmik ışınlar, atomlardan elektronları uzaklaştırarak iyonizasyona neden olur.

İyonize radyasyon, biyolojik yapılara doğrudan etkisi olan bir enerjidir. Süpernovalar, Dünya’nın maruz kaldığı kozmik ışın yoğunluğunu arttırır ve aksi takdirde olana nazaran 6 kat daha fazla iyonize radyasyon yükü oluşur. Süpernovalar yoğun miktarda gama ışınları ve X ışınları yayar. Bu, birkaç günden birkaç haftaya kadar devam edebilir ve bu ışımaların çoğu gözle görünür seviyededir.

Reklamı Kapat

Atmosferimiz, oluşumundan bu yana bizi (ve atalarımızı) kozmik radyasyonun çoğundan korumasına rağmen, ufak ve adeta "kaygan" olan parçacıklar ozon tabakasının filtrasyonundan kaçabilir. Bu ufak ve kaygan parçacıklardan biri müon adı verilen parçacıklardır. Müonlar, negatif yüklü ve elektrondan 207 kat daha ağır bir parçacıktır. Süpernovalarda 20 kat daha fazla müon saçılımı olur.

Günümüzde, Ay ve Dünya üzerinden alınan kaya örnekleri üzerinde yapılan çalışmalarda, süpernovalardan yayılan parçacıkların mikroskobik etkileri incelenebilmektedir. Süpernova sonrası Dünya’nın maruz kaldığı radyasyondaki bu ani yükseliş genetik mutasyonlara ve evrime etki etmekle beraber, atmosferdeki ani sıcaklık değişimleri sonucu Buzul Çağı’nın başlamasında dahi önemli bir etken olduğu düşünülmektedir.

İyonizasyonun normal seviyesini yüksek düzeyde terk ettiği bir atmosferde nitrojen oksit artışına bağlı olarak ozon tabakası hasar görür. Yaşam formları, ozon tabakasındaki hasara bağlı daha yüksek dozda maruz kaldıkları radyasyon miktarını tolere edebilmek için bazı adaptasyonlar geçirmiştir. Daha doğrusu, bu yönde evrimleşebilecek çeşitliliğe sahip olan bireyler seçilmiş ve türler, bu radyasyona direnç gösterebilecek biçimde nesiller boyunca değişmişlerdir. Bu evrimsel adaptasyonlar arasında şunlar bulunmaktadır:

  • pigmentlerin sentezi (ve buna bağlı olarak değişen deri/kürk rengi),
  • radyasyonun absorbe edilmesi mekanizmasının gelişmesi (mikosporin benzeri aminoasitler, karotenoidler)
  • antioksidanların sentezi ve gen-tamir mekanizmaları gibi metabolik değişimler
  • göç gibi bazı davranışsal aktiviteler

Radyasyonun evrimdeki en büyük aracı mutasyonlardır. Herediter (kalıtsal) karakterdeki mutasyonlar, sonraki nesillere aktarılabilirdir. Kısa sürede gerçekleşen uzay kaynaklı radyasyon miktarındaki artışa göre orta seviyede mutasyon yükü, mikroevrime ve türlerdeki çeşitliliğin artışına daha fazla katkıda bulunur. Bunların uzun vadeli seçilimi ve birikimi, nihayetinde yepyeni türlerin ortaya çıkmasını sağlar (buna makroevrim diyoruz). Uzay kaynaklı radyasyon yaşam formlarını bireysel değil genel anlamda olumlu etkilemiştir. En azından Prekambriyen dönemden beri bu böyledir.

Karada yaşama geçişte, yaşam formlarına güneş kaynaklı ultraviyole radyasyonun olumlu katkısı oldukça büyüktür. D vitamini sentezi için gerekli olan güneş kaynaklı radyasyon sayesinde daha güçlü bir iskelet yapısına sahip olmuşlardır. Ancak radyasyon kaynaklı mutasyonlar çoğu zaman ani etkili oldukları için zararlıdırlar ve bunun bedelini ödeyen toplum değil, bireydir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Radyasyonun evrime en büyük indirekt etkisi de bu mantık çerçevesinde yorumlanır: Zararlı mutasyonlar, faydalı mutasyonlardan daha fazladır. Ancak zararlı mutasyonlar hızla elenirken, faydalı olan mutasyonlar sürekli seçilir. Bu da, evrimsel sürecin faydalı mutasyonlardan yana bir önyargısı olması anlamına gelir. Örneğin “avcı” konumundaki bir canlının zararlı mutasyonlardan etkilenmesi, “avı” açısından olumlu bir gelişmedir. Bu zararlı mutasyon dolayısıyla o avcı muhtemelen kısa sürede elenecektir (çünkü avlanamayacaktır); öte yandan, ava daha verimli bir şekilde ulaşabilmeyi sağlayan tüm mutasyonlar birikimli olarak seçilecektir. Bu da evrimsel değişimin, daha optimum (uyumlu) avcıların ortaya çıkmasını sağlamasının ardında yatan nedendir.

Radyasyon, evrim için en önemli kriter değildir; ancak kritik bir faktördür. DNA replikasyonu ve tamir mekanizmaları normal şartlarda da kusursuz değildir ve mutasyonlar dış bir etkene yani radyasyona ve kimyasallara (katalizörlere) ihtiyaç duymaksızın kendiliğinden de gerçekleşebilir.

Kendi başına tek sebep ya da tek yol olmasa da radyasyon mutasyon yükünü arttırır. Ne derece arttırdığı ise maruz kalınan doza bağlıdır. Bu nedenle süpernova gibi radyasyon miktarındaki ani iniş çıkışlar eğer uzun zaman dilimlerine yayılacak olursa, daha radikal değişimleri tetikleyebilir ve sadece bireyi değil, tüm popülasyonu ve dolayısıyla türü etkileyen değişimler görülür.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 9
  • Muhteşem! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/09/2021 23:46:39 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8493

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Amerika Birleşik Devletleri
Teyit
Hormon
Ölümden Sonra Yaşam
Yapay Seçilim
Mühendislik
Sars Virüsü
Güneş Sistemi
Astronomi
Enzim
Bilim İnsanı
Çocuklar İçin Bilim
Yıl
Elektrik
Yiyecek
Tıp
İnsanlık
Fare
Değişim
Oyun Teorisi
Hayatta Kalma
Rna
Eşey
Yakınsak Evrim
Evren
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın