Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Hortum Nasıl Oluşur? Bir Rüzgarı Hortuma Dönüştüren Faktörler Nelerdir?

Hortum Nasıl Oluşur? Bir Rüzgarı Hortuma Dönüştüren Faktörler Nelerdir? Philadelphia Inquirer
6 dakika
24,816
Tüm Reklamları Kapat

Hortumlar, havanın çok hızlı bir şekilde dönmesi sonucu oluşan dikey, huni yapılı hava akımlarıdır. Hortumlar içerisindeki rüzgarlar saatte 400 kilometre hıza ulaşıp, 1.5 kilometre genişliğindeki 80 kilometrelik bir koridor boyunca önüne çıkan tüm engelleri parçalayabilir. Hortumlar, ortalamada 1000'de 1 ihtimalle süperhücre adı verilen müthiş doğa olaylarına dönüşerek, normalde olandan bile yıkıcı hâle gelebilmektedir (ayrıca her 5-6 süperhücreden birinde en az 1 hortum oluşur)!

Hortumlar, fırtınalar içerisinde meydana gelen, bulutlardan yere doğru uzanan ve son derece hızlı bir şekilde dönebilen, vahşi hava sütunlarıdır (ateş girdapları da benzerdir; ancak fırtınalardan bağımsız olarak oluşabilir). Hortumlar oluştuğu zaman gökyüzü çoğu zaman koyu, yeşilimsi bir renge bürünür ve etrafında çok koyu, siyah bulutlar oluşur. Ayrıca kimi durumda hortumlar sırasında çapı 23 santimetreye varabilen dolu yağışı görülebilir.

Bir hortum yere indiğinde (buna "dokunuş" veya İngilizce olarak "touchdown" denmektedir), kendi dönüşünün etkisiyle bir yöne doğru çok hızlı bir şekilde harekete başlar ve bu sırada adeta bir yük treni geliyormuşçasına gürleyen bir canavara dönüşür. Bu güçlü rüzgarlar binaların bağlantılarını parçalar, köprüleri yıkar, çatıları uçurur, arabaları ters çevirebilir, insanları ve diğer hayvanları fırlatıp atabilir ve daha nicesi!

Tüm Reklamları Kapat

Hortumlar Nerede, Ne Zaman, Nasıl Oluşur?

Hortumlar aslında yılın herhangi bir zamanında, hemen hemen her yerde meydana gelebilirler; ancak yeryüzündeki en yoğun hortumlar genellikle baharın erken aylarında ABD, Arjantin ve Bangladeş'te görülmektedir. Yapılan araştırmalar, Türkiye'de son 200 yılda 700'den fazla hortum görüldüğünü göstermektedir.[1] Kıyas olması bakımından, ABD'nin sadece Teksas eyaletinde her yıl ortalama 120 hortum görülmektedir.[2]

Her ne kadar bazı şartlar hortumların oluşma ihtimalini arttırabiliyor olsa da, bir hortumun nerede, ne zaman, ne şiddette, kaç tane oluşacağını öngörmek mümkün değildir. Örneğin hortumlar; denizde başlayıp, ilerlemeleri sırasında sonradan karaya çıkabilirler. Ayrıca daha kuzey enlemlere gidildikçe, yaz aylarının ortalarında ve sonlarında daha sık meydana gelmeye başlayabilirler. Buna ek olarak, bir hortum günün herhangi bir zamanında meydana gelebilse de, sıklıkla öğleden sonra ila akşam saatleri arasında görünürler; çünkü bu noktada Güneş artık yeri ısıtmıştır ve atmosfer, fırtına oluşturabilecek bir noktaya gelmiştir: Eğer sıcak ve nemli hava, soğuk ve kuru havayla karşılaşırsa, bir hortum başlayabilir.

Scijinks

Daha yoğun olan soğuk hava, sıcak havanın üzerine çıkarak döngüsel bir hava sütunu oluşturur. Bu sırada sıcak hava, soğuk havanın içinden geçerek yukarı doğru çıkmaya başlar ve bu, mezodöngü (İng: "mesocycle") adı verilen, yukarı yönlü bir hava akıntısı yaratır. İşte bu hava akıntısı boyunca rüzgarlar eğer ki hızlı bir şekilde hız veya yön değiştirecek olursa, bir hortumun başlaması da çok olası olacaktır.

Mezodöngü denen hava akıntısı, ilerlemekte olan fırtınanın içerisinden daha da fazla sıcak havanın emilmesine neden olur ve bu, rotasyon hızını giderek arttırır. Jet akıntılarından kaynaklı soğuk hava, bu döngüye daha da fazla enerji sağlar. Bu sırada, akıntı içerisindeki nemli hava bir huni oluşturur ve bu huni, aldığı enerji sayesinde giderek büyür ve nihayet buluttan aşağı doğru, akıntı boyunca yere doğru ilerler. İşte bu su damlaları yere ulaştığı anda, hortum "yere değmiş" ve oluşmuş olur.

Tüm Reklamları Kapat

Bir hortum sadece birkaç saniye boyunca var olabileceği gibi, 3 saati bulan süreler boyunca da yıkım yaratmaya devam edebilir. Ortalama bir hortum 200 metre genişliğindedir, saatte 50 kilometre hızla ilerler ve durmadan önce 10 kilometre kadar yol kat eder. Ancak bundan çok daha büyük ve hızlı hortumlar da mümkündür; örneğin bazı hortumların, saatte 500 kilometreye varan muazzam hızlara erişebileceği düşünülmektedir. "Düşünülmektedir" diyoruz; çünkü hortumlar öylesine güçlü doğa olaylarıdır ki, onların hızını ve niteliklerini ölçmekte kullandığımız anemometreler, kimi zaman hortumların gücüne dayanamazlar ve doğru ölçümler yapamazlar.

Hortum Kategorizasyonu: Fujita Skalası

Hortumlar Fujita Skalası denen ve F0 ile F5 arasında değişen bir ölçeğe göre kategorize edilirler. Bu ölçek, hortumun yarattığı hasarı inceledikten sonra, bu hasarı oluşturabilecek rüzgar hızlarıyla kıyaslama yapılarak hortumların kategorize edilmesini sağlar. Buna göre:[3]

  • F0 Hortum: Rüzgar hızı saatte 45 kilometrenin altında olan, hafif hasarlı hortumlardır. Genellikle sadece bacalara hasar verir, ağaç dallarını koparır, dar köklü ağaçları devirir, trafik işaretlerine hasar verebilir.
  • F1 Hortum: Rüzgar hızı saatte 45-180 kilometre arasında olan, orta hasarlı hortumlardır. Yolların yüzeyini parçalayabilir, karavan gibi gezerevlerin temellerini parçalayabilir veya tersine çevirebilir, araçları yoldan çıkarabilir.
  • F2 Hortum: Rüzgar hızı saatte 181-253 kilometre arasında olan, dikkate değer düzeyde hasar yaratan hortumlardır. Birçok binanın çatısını yerinden sökebilir, gezerevleri parçalar, kapalı yük vagonlarını yıkabilir, büyük ağaçları yerinden söker, emdiği ufak cisimleri canlılara zarar verecek hızlarda fırlatır, arabaları yerden kaldırır.
  • F3 Hortum: Rüzgar hızı saatte 254-331 kilometre arasında olan, ağır hasarlı hortumlardır. En iyi şekilde inşa edilmiş evlerin bile çatılarını ve bazı duvarlarını yerinden sökebilir, trenleri olduğu gibi devirebilir, ormanları oluşturan ağaçları bile yerinden sökebilir, en ağır arabaları bile yerden kaldırıp fırlatabilir ve ters çevirebilir.
  • F4 Hortum: Rüzgar hızı saatte 332-418 kilometre arasında olan, yıkıcı hortumlardır. En iyi yapılmış evleri bile yerle bir eder, zayıf temellere sahip binaları yerinden söküp bir miktar öteye taşıyabilir, araçları küçük bilyelermişçesine fırlatabilir ve büyük cisimleri müthiş hızlarda fırlatarak canlılara zarar verebilir.
  • F5 Hortum: Rüzgar hızı saatte 419-511 kilometre arasında olan, inanılmaz yıkıcı hortumlardır. Sağlam temellere sahip olan evleri de yerle bir eder ve olduğu gibi sürükler, araba büyüklüğündeki cisimleri 100 metreye varan mesafelerde bir roket gibi fırlatabilir, ağaçları parçalarına ayırır ve daha birçok sıra dışı doğa olayını beraberinde getirebilir.

Ancak ABD gibi hortumların çok sık görüldüğü yerlerde Geliştirilmiş Fujita Skalası gibi daha çok değişkeni hesaba katan ölçekler de kullanılabilmektedir.[4]

Hortum Tehlikesi ve Korunma

Bir hortumla ilgili en büyük sorunlardan bir tanesi, kimi zaman nereden ve ne hızla geleceğini bilemiyor olmanızdır. Kimi durumda aşırı yağışlar ve kapalı hava dolayısıyla hortumun size doğru geldiğini fark edemeyebilirsiniz bile. Bu durumda hava durumunu izlemek ve yük trenine benzer bir uğultuya kulak vermekte fayda vardır. Ayrıca kimi zaman çakan şimşekler, karanlık ve kapalı bir havada oluşan hortumları aydınlatabilir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bir hortum görüldüğünde, eğer bir barınak/sığınak varsa hemen buraya kaçılmalıdır. Yoksa, binaların en alt katına, pencere ve camlardan uzak bir yere saklanılmalıdır. Özellikle de sağlam bir masanın altına girmek, vücudunuzu battaniye ile sararak korumak ve kafanızı özellikle kollamak önemlidir. Tüm bu risk azaltıcı önerilere rağmen, ne yazık ki hortumlardan tamamen korunabileceğinizi garanti edebileceğimiz bir yer bulunmamaktadır. Genel olarak hortumlara hazırlıklı olmak, tüm doğal felaketlerde olduğu gibi, altın kuraldır.

Eğer bir araba içerisindeyseniz, lütfen hortumun aksi yönde arabayla kaçmaya çalışmayınız. Bunun yerine, en yakındaki sağlam binanın yanına ulaşarak, burada hortumun geçmesini bekleyiniz.[5]

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
26
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 11
  • Merak Uyandırıcı! 5
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • İnanılmaz 1
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 26/06/2024 00:33:35 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10127

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Wuhan Koronavirüsü
Mutasyon
Toprak
Albert Einstein
Diş Hekimi
Adaptasyon
Büyük
Evrim Kuramı
Aşılar
Okyanus
Semptom
Test
Tutarlılık
Genler
Retrovirüs
Mühendislik
Yaşamın Başlangıcı
Doğal Seçilim
Buzul
Uzun
Hekim
Astrofotoğrafçılık
Yılan
Kültür
Kuşlar
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Hortum Nasıl Oluşur? Bir Rüzgarı Hortuma Dönüştüren Faktörler Nelerdir?. (12 Şubat 2021). Alındığı Tarih: 26 Haziran 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/10127
Bakırcı, Ç. M. (2021, February 12). Hortum Nasıl Oluşur? Bir Rüzgarı Hortuma Dönüştüren Faktörler Nelerdir?. Evrim Ağacı. Retrieved June 26, 2024. from https://evrimagaci.org/s/10127
Ç. M. Bakırcı. “Hortum Nasıl Oluşur? Bir Rüzgarı Hortuma Dönüştüren Faktörler Nelerdir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 12 Feb. 2021, https://evrimagaci.org/s/10127.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Hortum Nasıl Oluşur? Bir Rüzgarı Hortuma Dönüştüren Faktörler Nelerdir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, February 12, 2021. https://evrimagaci.org/s/10127.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close