Hortum Nasıl Oluşur? Bir Rüzgarı Hortuma Dönüştüren Faktörler Nelerdir?

Hortum Nasıl Oluşur? Bir Rüzgarı Hortuma Dönüştüren Faktörler Nelerdir? Philadelphia Inquirer
6 dakika
2,671 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Hortumlar, havanın çok hızlı bir şekilde dönmesi sonucu oluşan dikey, huni yapılı hava akımlarıdır. Hortumlar içerisindeki rüzgarlar saatte 400 kilometre hıza ulaşıp, 1.5 kilometre genişliğindeki 80 kilometrelik bir koridor boyunca önüne çıkan tüm engelleri parçalayabilir. Hortumlar, ortalamada 1000'de 1 ihtimalle süperhücre adı verilen müthiş doğa olaylarına dönüşerek, normalde olandan bile yıkıcı hâle gelebilmektedir (ayrıca her 5-6 süperhücreden birinde en az 1 hortum oluşur)!

Hortumlar, fırtınalar içerisinde meydana gelen, bulutlardan yere doğru uzanan ve son derece hızlı bir şekilde dönebilen, vahşi hava sütunlarıdır (ateş girdapları da benzerdir; ancak fırtınalardan bağımsız olarak oluşabilir). Hortumlar oluştuğu zaman gökyüzü çoğu zaman koyu, yeşilimsi bir renge bürünür ve etrafında çok koyu, siyah bulutlar oluşur. Ayrıca kimi durumda hortumlar sırasında çapı 23 santimetreye varabilen dolu yağışı görülebilir.

Bir hortum yere indiğinde (buna "dokunuş" veya İngilizce olarak "touchdown" denmektedir), kendi dönüşünün etkisiyle bir yöne doğru çok hızlı bir şekilde harekete başlar ve bu sırada adeta bir yük treni geliyormuşçasına gürleyen bir canavara dönüşür. Bu güçlü rüzgarlar binaların bağlantılarını parçalar, köprüleri yıkar, çatıları uçurur, arabaları ters çevirebilir, insanları ve diğer hayvanları fırlatıp atabilir ve daha nicesi!

Hortumlar Nerede, Ne Zaman, Nasıl Oluşur?

Hortumlar aslında yılın herhangi bir zamanında, hemen hemen her yerde meydana gelebilirler; ancak yeryüzündeki en yoğun hortumlar genellikle baharın erken aylarında ABD, Arjantin ve Bangladeş'te görülmektedir. Yapılan araştırmalar, Türkiye'de son 200 yılda 700'den fazla hortum görüldüğünü göstermektedir.[1] Kıyas olması bakımından, ABD'nin sadece Teksas eyaletinde her yıl ortalama 120 hortum görülmektedir.[2]

Reklamı Kapat

Her ne kadar bazı şartlar hortumların oluşma ihtimalini arttırabiliyor olsa da, bir hortumun nerede, ne zaman, ne şiddette, kaç tane oluşacağını öngörmek mümkün değildir. Örneğin hortumlar; denizde başlayıp, ilerlemeleri sırasında sonradan karaya çıkabilirler. Ayrıca daha kuzey enlemlere gidildikçe, yaz aylarının ortalarında ve sonlarında daha sık meydana gelmeye başlayabilirler. Buna ek olarak, bir hortum günün herhangi bir zamanında meydana gelebilse de, sıklıkla öğleden sonra ila akşam saatleri arasında görünürler; çünkü bu noktada Güneş artık yeri ısıtmıştır ve atmosfer, fırtına oluşturabilecek bir noktaya gelmiştir: Eğer sıcak ve nemli hava, soğuk ve kuru havayla karşılaşırsa, bir hortum başlayabilir.

Scijinks

Daha yoğun olan soğuk hava, sıcak havanın üzerine çıkarak döngüsel bir hava sütunu oluşturur. Bu sırada sıcak hava, soğuk havanın içinden geçerek yukarı doğru çıkmaya başlar ve bu, mezodöngü (İng: "mesocycle") adı verilen, yukarı yönlü bir hava akıntısı yaratır. İşte bu hava akıntısı boyunca rüzgarlar eğer ki hızlı bir şekilde hız veya yön değiştirecek olursa, bir hortumun başlaması da çok olası olacaktır.

Mezodöngü denen hava akıntısı, ilerlemekte olan fırtınanın içerisinden daha da fazla sıcak havanın emilmesine neden olur ve bu, rotasyon hızını giderek arttırır. Jet akıntılarından kaynaklı soğuk hava, bu döngüye daha da fazla enerji sağlar. Bu sırada, akıntı içerisindeki nemli hava bir huni oluşturur ve bu huni, aldığı enerji sayesinde giderek büyür ve nihayet buluttan aşağı doğru, akıntı boyunca yere doğru ilerler. İşte bu su damlaları yere ulaştığı anda, hortum "yere değmiş" ve oluşmuş olur.

Bir hortum sadece birkaç saniye boyunca var olabileceği gibi, 3 saati bulan süreler boyunca da yıkım yaratmaya devam edebilir. Ortalama bir hortum 200 metre genişliğindedir, saatte 50 kilometre hızla ilerler ve durmadan önce 10 kilometre kadar yol kat eder. Ancak bundan çok daha büyük ve hızlı hortumlar da mümkündür; örneğin bazı hortumların, saatte 500 kilometreye varan muazzam hızlara erişebileceği düşünülmektedir. "Düşünülmektedir" diyoruz; çünkü hortumlar öylesine güçlü doğa olaylarıdır ki, onların hızını ve niteliklerini ölçmekte kullandığımız anemometreler, kimi zaman hortumların gücüne dayanamazlar ve doğru ölçümler yapamazlar.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Hortum Kategorizasyonu: Fujita Skalası

Hortumlar Fujita Skalası denen ve F0 ile F5 arasında değişen bir ölçeğe göre kategorize edilirler. Bu ölçek, hortumun yarattığı hasarı inceledikten sonra, bu hasarı oluşturabilecek rüzgar hızlarıyla kıyaslama yapılarak hortumların kategorize edilmesini sağlar. Buna göre:[3]

  • F0 Hortum: Rüzgar hızı saatte 45 kilometrenin altında olan, hafif hasarlı hortumlardır. Genellikle sadece bacalara hasar verir, ağaç dallarını koparır, dar köklü ağaçları devirir, trafik işaretlerine hasar verebilir.
  • F1 Hortum: Rüzgar hızı saatte 45-180 kilometre arasında olan, orta hasarlı hortumlardır. Yolların yüzeyini parçalayabilir, karavan gibi gezerevlerin temellerini parçalayabilir veya tersine çevirebilir, araçları yoldan çıkarabilir.
  • F2 Hortum: Rüzgar hızı saatte 181-253 kilometre arasında olan, dikkate değer düzeyde hasar yaratan hortumlardır. Birçok binanın çatısını yerinden sökebilir, gezerevleri parçalar, kapalı yük vagonlarını yıkabilir, büyük ağaçları yerinden söker, emdiği ufak cisimleri canlılara zarar verecek hızlarda fırlatır, arabaları yerden kaldırır.
  • F3 Hortum: Rüzgar hızı saatte 254-331 kilometre arasında olan, ağır hasarlı hortumlardır. En iyi şekilde inşa edilmiş evlerin bile çatılarını ve bazı duvarlarını yerinden sökebilir, trenleri olduğu gibi devirebilir, ormanları oluşturan ağaçları bile yerinden sökebilir, en ağır arabaları bile yerden kaldırıp fırlatabilir ve ters çevirebilir.
  • F4 Hortum: Rüzgar hızı saatte 332-418 kilometre arasında olan, yıkıcı hortumlardır. En iyi yapılmış evleri bile yerle bir eder, zayıf temellere sahip binaları yerinden söküp bir miktar öteye taşıyabilir, araçları küçük bilyelermişçesine fırlatabilir ve büyük cisimleri müthiş hızlarda fırlatarak canlılara zarar verebilir.
  • F5 Hortum: Rüzgar hızı saatte 419-511 kilometre arasında olan, inanılmaz yıkıcı hortumlardır. Sağlam temellere sahip olan evleri de yerle bir eder ve olduğu gibi sürükler, araba büyüklüğündeki cisimleri 100 metreye varan mesafelerde bir roket gibi fırlatabilir, ağaçları parçalarına ayırır ve daha birçok sıra dışı doğa olayını beraberinde getirebilir.

Ancak ABD gibi hortumların çok sık görüldüğü yerlerde Geliştirilmiş Fujita Skalası gibi daha çok değişkeni hesaba katan ölçekler de kullanılabilmektedir.[4]

Hortum Tehlikesi ve Korunma

Bir hortumla ilgili en büyük sorunlardan bir tanesi, kimi zaman nereden ve ne hızla geleceğini bilemiyor olmanızdır. Kimi durumda aşırı yağışlar ve kapalı hava dolayısıyla hortumun size doğru geldiğini fark edemeyebilirsiniz bile. Bu durumda hava durumunu izlemek ve yük trenine benzer bir uğultuya kulak vermekte fayda vardır. Ayrıca kimi zaman çakan şimşekler, karanlık ve kapalı bir havada oluşan hortumları aydınlatabilir.

Bir hortum görüldüğünde, eğer bir barınak/sığınak varsa hemen buraya kaçılmalıdır. Yoksa, binaların en alt katına, pencere ve camlardan uzak bir yere saklanılmalıdır. Özellikle de sağlam bir masanın altına girmek, vücudunuzu battaniye ile sararak korumak ve kafanızı özellikle kollamak önemlidir. Tüm bu risk azaltıcı önerilere rağmen, ne yazık ki hortumlardan tamamen korunabileceğinizi garanti edebileceğimiz bir yer bulunmamaktadır. Genel olarak hortumlara hazırlıklı olmak, tüm doğal felaketlerde olduğu gibi, altın kuraldır.

Reklamı Kapat

Eğer bir araba içerisindeyseniz, lütfen hortumun aksi yönde arabayla kaçmaya çalışmayınız. Bunun yerine, en yakındaki sağlam binanın yanına ulaşarak, burada hortumun geçmesini bekleyiniz.[5]

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 7
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • İnanılmaz 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 03/08/2021 13:37:40 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10127

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Factchecking
Çağ
Ara Tür
Uzaylı
Beslenme Bilimi
Adaptasyon
Beslenme Biçimi
Bilim İnsanı
Zihin
Yayılım
Dinozor
Yumurta
Hava
Kalıtım
Parazit
Element
Kedigiller
Metal
Süpernova
Hormon
Gen İfadesi
Nadir
Dünya
Avrupa
Kemik
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın