ReklamTüm Reklamları Kapat

Göbeklitepe Neyi Saklıyor? İnsanlık Tarihi İçin Neden Bu Kadar Önemlidir?

Göbekli Tepe Tapınak mıydı, Barınak mıydı?

14dk
ReklamTüm Reklamları Kapat
Göbeklitepe Neyi Saklıyor? İnsanlık Tarihi İçin Neden Bu Kadar Önemlidir?
Bu Yazının Podcast Bölümünü Dinle

Bu Makalede Neler Öğreneceksin?

Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.
  • Göbekli Tepe, yaklaşık 11.000 yıl önce avcı-toplayıcı insanlar tarafından inşa edilmiş, dünyanın bilinen en eski ibadet ve toplanma alanlarından biridir ve tarım devriminin başlangıcıyla eş zamanlıdır.
  • Kazılarda ev, kap kacak veya alet bulunmaması, Göbekli Tepe'nin yerleşim değil, ritüel amaçlı bir alan olduğunu düşündürürken, hayvan kemiklerinde alet kullanımı izleri avcı-toplayıcı yaşam biçimini doğrulamaktadır.
  • Göbekli Tepe'nin keşfi, avcı-toplayıcı toplumların karmaşık sosyal yapılar ve büyük mimari projeler gerçekleştirebildiği düşüncesini kökten değiştirerek insanlık tarihine dair önemli bilimsel bilgiler sunmaktadır.

Batı kültürünün en eski yapıtlarından birisi Stonehenge'dir. Bu iri kayaların günümüzden 5000 yıl kadar önce, belirli bir düzen içinde bir araya getirilmesi, birçoklarının hayal gücünü tetikler. Hatta tıpkı 4500 sene kadar önce inşa edilen Mısır piramitlerinde olduğu gibi, Stonehenge ile ilgili de "uzaylı" iddiaları boldur. Halbuki Mısır piramitlerini uzaylıların yapmadığı gerçeği gibi, Stonehenge de uzaylılar tarafından yapılmamıştır. İnsanlar tarafından inşa edilmiş ve yıllardan beri tekrar tekrar yeniden inşa edilmiştir.

Videonun Sayfası: Göbekli Tepe Neyi Saklıyor: Tapınak mı, Barınak mı?

Ancak ülkemiz topraklarında bulunan ve medeniyetin beşiği olarak görülen Göbekli Tepe'nin tarihi yanında, Mısır piramitleri de, Stonehenge de komik kalır. Mısır piramitlerinden 7000, Stonehenge'den 6000 yıl önce inşa edilen Göbekli Tepe, insanlığa ait ilk yaşam alanlarından birisidir.

İnsanlık tarihini anlamamızı sağlayan büyük arkeolojik keşiflerin her biri, farklı bir alan hakkında bilgi sunmaktadır. Örneğin Rosetta kasabasında 1799 yılında Fransız ordusu tarafından bulunan yazıtlı taş, Mısır hiyerogliflerinin çözülmesini mümkün kılmıştır.⁠[10] Howard Carter ve Carnarvon Kontu'nun 1922 yılında neredeyse bozulmamış durumda keşfettiği Tutankhamun'un mezarı ise değerli malzemelerden ustalıkla üretilmiş binlerce nesneyi gün ışığına çıkarmış ve firavunun ölüm sonrası geçişine eşlik eden bazı uygulama ile törenlerin maddi kanıtlarını sunmuştur.⁠[11] Amerika kıtasında Peru Andları ile Amazon havzasının buluştuğu noktada yükselen Machu Picchu, İnka uygarlığının en önemli somut miraslarından birini oluşturmaktadır.⁠[12] Asya'da İlk Qin İmparatoru'nun mozolesindeki terrakota savaşçıları, atları ve bronz cenaze arabaları Çin heykel tarihinin başlıca eserleri arasında değerlendirilmekte ve ülkedeki askeri örgütlenmeye tanıklık etmektedir.⁠[13] İtalya'da yer alan Pompeii ve Herculaneum Roma kentleri de Vezüv Yanardağı'nın MS 79 yılındaki patlamasıyla gömülerek günümüze ulaşmıştır.⁠[14]

Tüm Reklamları Kapat

Göbekli Tepe ile karşılaştırılan ünlü anıtlara ilişkin tarihlendirme detayları, aradaki kronolojik farkı daha açık biçimde göstermektedir. Stonehenge'de yer alan ilk anıt yaklaşık 5.000 yıl önce erken bir toprak hendek anıtı olarak yapılmış, kendine özgü taş dairesi ise Geç Neolitik dönemde, yaklaşık MÖ 2500 dolaylarında dikilmiştir.⁠[15] Mısır'daki Büyük Piramit de benzer bir dönemde, MÖ yaklaşık 2589 ilâ 2566 yılları arasında hüküm süren Kral Khufu'nun mezarı olarak inşa edilmiştir.⁠[16]

Göbekli Tepe, Şanlıurfa ilimizden kuş uçuşu 15 kilometre, arabayla 30 kilometre civarı bir mesafede bulunan, 15 metre yüksekliğinde ve 300 metre çapa sahip bir arkeolojik alandır. Alan ilk kez 1963'te İstanbul Üniversitesi ve Chicago Üniversitesi'nin yüzey araştırmasında kaydedilmiş, Alman arkeolog Klaus Schmidt 1994'te buradaki anıtsal kalıntıların önemini tanımıştır.⁠[21] Alan içinde 200'den fazla sütun, 20 farklı daire oluşturacak şekilde inşa edilmiştir. Her bir sütun 6 metre yüksekliktedir ve 10 ton kütleye sahiptir. Yapılan incelemeler, bu yapıların günümüzden 11.000 yıl kadar önceye, yani MÖ 10.000'li yıllara dayandığını göstermektedir. Bu, Taş Devri'nde yaşamış insanların yerleşik yaşama geçmeye başladığı dönem ve tarım devriminin başlangıcı ile çakışmaktadır. Tarlaların kurulup çitlerle korunması, insanların ilk kez yerleşik yaşama geçmesinde belirleyici olmuştur. Kuzey Bereketli Hilal'de yarı yerleşik avcı-toplayıcı toplulukların, tarım tam olarak yerleşmeden önce MÖ 11. binyılda ortaya çıktığı da bilinmektedir. Bu yüzden yerleşik yaşam birden çok yoldan gelişmiş olabilir.

Bahsedilen 20 daire ile 200'den fazla sütun sayısı, bütünüyle kazılmış yapıları değil, 2003 yılında gerçekleştirilen jeomanyetik taramaların sonuçlarına dayanan hesaplamaları ifade etmektedir. Bu taramalar dairesel ya da oval yapıların höyüğün belirli bir bölümüyle sınırlı kalmayarak bütün alana yayıldığını göstermiştir. Taramalar ayrıca höyükte en az 20 bölme yer aldığını ve yapı başına beklenen sütun sayısı temel alındığında toplamda 200'ü aşkın sütun bulunduğunu ortaya koymuştur.⁠[17] Höyüğün sadece küçük bir kısmı kazılmıştır ve alandaki çalışmalar korumayı öne çıkarmaktadır. Celal Uludağ bütün alanı kazmak yerine sorunlu olarak saptanan bölümlerde kazı yapmanın daha faydalı olduğunu ifade etmiştir. Lee Clare de arkeolojik kazının aynı zamanda yıkım anlamına geldiğini ve ortaya çıkarılan yapıların korunmaması halinde zaman içinde dağılıp gelecek kuşaklar için kaybolabileceğini vurgulamıştır.⁠[18]

Bu yapının atalarımız tarafından neden inşa edildiği tam olarak bilinmemektedir. En çok üzerinde durulan hipotez, Göbekli Tepe'nin bir ibadet alanı olduğu yönündedir. Bu, eğer doğruysa, Göbekli Tepe'yi insanlık tarihinin en eski yerleşik yaşam alanı ve ibadethanesi yapmaktadır. Hatta bu gibi alanların, insan evriminin önemli bir parçası olmuş olabileceğini buradaki yazımızda anlatmıştık.

Tüm Reklamları Kapat

Bu kadar antik bir yapının günümüzden binlerce yıl kadar önce neye benzediğini hayal etmek bile heyecan vericidir. O zamanki atalarımız neler yapıyorlardı? Neler düşünüyorlardı? Neler deneyimliyorlardı? Schmidt, şöyle anlatıyor:

Tarih öncesi insanlar ceylan ve diğer vahşi hayvan sürüleriyle yaşıyordu; göç eden kaz ve ördekleri üzerine çeken, nazikçe akan nehirlerden su içiyorlardı; meyve ve fındık ağaçlarından besleniyorlardı ve "emmer" ve "einkorn" gibi yabani arpa ve yabani buğday çeşitlerini barındıran yabani tarlaların bir deniz gibi dalgalanmasını izliyorlardı. Burası, onlar için bir cennet gibiydi.

Göbekli Tepe'nin Keşfi

Göbekli Tepe, aslında ilk olarak 1963 yılında Chicago Üniversitesi ve İstanbul Üniversitesi ortaklığı ile tespit edilmiştir. Ancak bu ekipler, keşfettiklerinin antik bir yerleşim alanı olduğunu fark etmemişlerdir; çünkü bölgede kazı yapmamışlardır. 1963 yılında yaptıkları yüzey taraması sırasında bazı taşlar tespit etmişlerdir ve bunu Aseramik Neolitik'e ait olarak kategorize etmişlerdir. Bazı taş yüzeylerini (T şeklindeki sütunların üzerindeki yatay yüzeyleri) mezar taşı zannetmişlerdir. Bundan yola çıkarak, bölgenin tarih öncesi kalıntılarının İslami mezarlar ile örtüldüğü sonucuna varmışlardır.

Göbekli Tepe, çok uzun yıllar boyunca tarım alanı olarak kullanılmıştır. Yerli çiftçiler, bölgedeki taşları sıklıkla yerinden oynatarak kazı alanının üst katmanlarına etki etmişlerdir. Hatta bazı sütunları, sıradan taş sanarak kırmışlardır.

Arkeolojik kazılardan önce de bölge halkı tarafından bilinen tepe, yerel Kürtçede "dilek tepesi" anlamına gelen Girê Mirazan adıyla anılmaktadır.⁠[19] Arazinin sahibi Mahmut Yıldız, ailesinden kalan bu taşlı fakat verimli tarlada geçmişte mercimek ektiklerini, alanın kutsal bir yer olarak bilindiğini ve burada dua edildiğini aktarmıştır. Yıldız, amcası Şavak'ın 1986 yılında tarlayı sürerken bulduğu iki eseri müzeye götürdüklerini de anlatmıştır.⁠[20]

Dünya'nın en eski tapınağı unvanını elinde bulunduran Göbeklitepe, insanlık tarihi açısından oldukça önemli bir bölge olma özelliğini koruyor. Urfa yakınlarında bulunan Göbeklitepe, T şeklindeki, muhtemel insan tasviri olan sütunlarıyla dikkat çekiyor. Gökbelitepe konusu oldukça uzun ama bizim bu görseldeki konumuz P56 ismi verilen T şeklindeki sütun. N. Becker ve arkadaşları bu görselde 55 adet hayvan figüru saymışlar.
Dünya'nın en eski tapınağı unvanını elinde bulunduran Göbeklitepe, insanlık tarihi açısından oldukça önemli bir bölge olma özelliğini koruyor. Urfa yakınlarında bulunan Göbeklitepe, T şeklindeki, muhtemel insan tasviri olan sütunlarıyla dikkat çekiyor. Gökbelitepe konusu oldukça uzun ama bizim bu görseldeki konumuz P56 ismi verilen T şeklindeki sütun. N. Becker ve arkadaşları bu görselde 55 adet hayvan figüru saymışlar.

Nihayet, 1994 yılında yeni bir kazı alanı arayan Alman Arkeoloji Enstitüsü'nden Klaus Schmidt, 1963 tarihli raporu inceledikten sonra bölgede kazı yapmaya karar vermiştir. Şanlıurfa Müzesi ile işbirliği yaparak bölgeyi kazı alanı haline getiren Schmidt, nihayetinde Göbekli Tepe adı verilecek olan antik yaşam alanını keşfetmiştir.

Göbekli Tepe höyüğü, Şanlıurfa'nın yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusundadır. Yaklaşık 300 metre çapında ve 15 metre yüksekliğindeki höyük 9 hektarlık bir alanı kaplar ve alandaki sürekli yapı faaliyetlerinin oluşturduğu tarih öncesi birikimle meydana gelmiştir. İlk yüzey araştırmasında alanın tam niteliğinin anlaşılamaması tepenin zirvesinde varsayılan İslami mezarların varlığıyla muhtemelen ilişkilendirilmektedir. Arazi yüzyıllarca tarımda kullanılmıştır, ancak ağır makinelerin ulaşımı zor olduğundan burada hiçbir zaman derin sürüm yapılmamıştır. Klaus Schmidt 1994'te, Nevalı Çori arkeolojik alanındaki deneyimi sayesinde buradaki anıtsal tarih öncesi kalıntıları tanımıştır. Kazı altındaki A'dan H'ye kadar sekiz yapının yanı sıra jeofizik haritada ondan fazla büyük yapı daha belirlenmiştir. D yapısı bu tarihe dek açılan yapıların en büyüğü ve en iyi korunmuşu olarak tanımlanmıştır. Bitişik kireçtaşı platosundaki Neolitik taş ocakları, atölyeler ve yerinde bırakılmış tamamlanmamış sütunlar da taşların yerel kökenini belgelemektedir.⁠[21]

1995 yılında başlatılan ortak kazılar Adnan Mısır yönetimindeki Şanlıurfa Müzesi ile Harald Hauptmann yönetimindeki Alman Arkeoloji Enstitüsü İstanbul Şubesi işbirliğiyle ve Klaus Schmidt'in baş araştırmacılığında yürütülmüştür. Alandaki incelemeler büyük yapıların iç duvar yüzeyleri boyunca seki benzeri düzeneklerin uzandığını ve C yapısında eski evreye ait sütunların sökülerek daha genç evrelerde yeniden kullanıldığını ortaya koymuştur. 2021 tarihli bir monografide, bir yapının kısmen kasıtlı olarak doldurulmuş olabileceği yorumuna da yer verilmiştir.⁠[22]

Atalarımız Neden Göbekli Tepe'yi İnşa Ettiler?

Bu soru, arkeologların kafasını uzun bir süredir karıştırmaktadır. Sorunun cevabı, birkaç katmanlıdır. Öncelikle, bu bölgenin yaşı doğru bir şekilde tayin edilebilmelidir. Bunu yapmak için en az 4 farklı radyokarbon testi yapılmıştır:

  • Kazı alanının "C Bölgesi" adı verilen yerden alınan Ua-19561 numaralı, sütunların üzerindeki pedojenik karbonat kaplamadan alınan örnek, Göbekli Tepe'nin M.Ö. 7560-7370 yılları arasına ait olduğunu göstermiştir.
  • "B Bölgesi"nden alınan Ua-19562 numaralı kaplama örneği, bölgeyi M.Ö. 8280-7970 yıllarına tarihlendirmiştir.
  • "3. Katman" olarak bilinen yerden alınan Hd-20025 ve Hd-20036 numaralı kömür örnekleri, bölgeyi M.Ö. 9130-8620 yılları arasına tarihlendirmiştir.

Yani Göbekli Tepe'nin binlerce yıl önce inşa edildiği kesindir. Ancak ilginç bir şekilde Göbekli Tepe'nin bir yerleşim alanı olduğunu gösteren kanıtların hiçbirine ulaşılamadı: hiçbir kap kacak, hiçbir ev veya çöp çukuru, hiçbir doğurganlık figürü bulunamadı. Alet kullanımına dair hiçbir veriye ulaşılamadı. Hiçbir taş çekice veya bıçağa rastlanmadı.

D yapısının duvar sıvasından alınan bir örnek %95,4 güven aralığında MÖ 9745 ilâ 9314 yıllarına tarihlenmiştir. Radyokarbon tarihlemesi, organik maddedeki karbon-14'ün zaman içinde bilinen bir hızla azalmasına dayanmakta ve kalıntıda kalan karbon-14 miktarının ölçülmesiyle gerçekleştirilmektedir. Bununla birlikte pedojenik karbonat örneklerinden elde edilen radyokarbon tarihleri yapıların inşa anını doğrudan vermemekte, en fazla III. tabaka bölmelerinin doldurulması ve II. tabakada alanın terk edilmesi için en geç tarih sınırını sağlamaktadır. Dolgu çökelleri içindeki organik kalıntılar da yapıların kendisinden daha eski veya daha genç olabilmektedir.⁠[23]

Tüm Reklamları Kapat

Göbekli Tepe öncelikle bir tapınak ya da tören merkezi olarak yorumlanmaktadır. Bununla birlikte alanda 2015 ilâ 2019 yılları arasında yürütülen güncel kazılar, Göbekli Tepe'nin sadece bir tapınak olduğu yorumunu değiştirebilecek yeni bulgular ortaya koymaktadır. Bu çalışmalarda konut yapıları, yağmur suyu toplama ve dağıtma düzenekleri, Kuzeybatı açmasında bir ocak dizisi, taş ve kemik boncuk üretimi izleri ile yüksek sıklıkta kemik aletler saptanmış ve incelenen taş alet topluluğunun bileşimi de evsel kullanım bağlamlarını desteklemiştir. Aynı araştırmalar yuvarlak-oval özel yapılarla dikdörtgen yapıların kronolojik olarak kısmen örtüştüğünü göstererek eski üç tabakalı ardışık modeli geride bırakmakta, özel yapıların dolgusunu ise höyüğün bitişikteki yüksek kesimlerinden ve yamaçlarından aşağı kayan arkeolojik birikimlerle açıklamaktadır. Göbekli Tepe bu süreçte, 1 Temmuz 2018 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne kaydedilmiştir. Aynı araştırmalarda, popüler medyada sıkça kullanılan "zamanın sıfır noktası" nitelemesinin bilimsel bir dönem başlangıcı değil, erken tapınak anlatısını pekiştiren bir söylem olduğu da vurgulanmaktadır.⁠[24]

7.000'den fazla buluntunun incelendiği kapsamlı analizler, Göbekli Tepe'de gündelik yaşam ve besin hazırlama faaliyetlerinin varlığını doğrulamakta ve alanın törensel yorumunu değiştirebilecek bulgular sunmaktadır. Göbekli Tepe'nin bütün tabakalarında taş kap parçaları bulunmakta, fitolit analizleri ise her katmanda tahılların belirgin varlığını doğrulamaktadır. II. tabakadaki bazı evsel yapılar da anıtsal yapılarla eşzamanlı kullanılmıştır. Bu bulgular, tahılın açık alanların yanı sıra büyük olasılıkla yapıların çatılarında da öğütülüp işlendiğini ve alanın sadece törensel amaçlarla değil, gündelik yaşam için de kullanılmış olabileceğini düşündürmektedir. Bu nedenle araştırmacılar, alandaki evsel ve törensel faaliyetlerin bir arada ele alınması gerektiğini belirtmektedir.⁠[25]

Son sentez çalışmaları Göbekli Tepe'deki yapay yerleşim höyüğü birikiminin Çanak Çömleksiz Neolitik A (MÖ 9600 ilâ 8700) evresinden Erken ve Orta Çanak Çömleksiz Neolitik B (MÖ 8700 ilâ 8000) evresine kadar yaklaşık 1.600 yıl boyunca oluştuğunu ortaya koymaktadır. Alanın tüm kronolojik dizisine ait konutlara ve gündelik etkinliklere ilişkin kanıtlar artmıştır. Alanda 2017 yılında en az üç bireyin iskelet öğelerini barındıran bir tabanaltı toplu mezar bulunmuştur. Çanak Çömleksiz Neolitik B bağlamlarında ise ilk iki bütünlüklü insan gömüsü keşfedilmiştir.⁠[26]

Bu, bölgenin jeolojisi dolayısıyla pek de şaşırtıcı olmayabilir. Çünkü bol miktarda kireçtaşı üzerine inşa edilmiş olan Göbekli Tepe'nin işçileri, muhtemelen çok sert aletler olmaksızın bile taşları kolaylıkla sütun haline getirebildiler ve çok da zorlanmadan birkaç yüz metre taşıyabildiler. Asırlar geçtikçe, daha önceden gelenlerin inşa ettikleri dairesel sütun yapıları çamur içinde kaldı ve gömüldü. Yeni gelenler, eskilerin üzerine yeni sütun daireler inşa ettiler. Böylece Göbekli Tepe'nin meşhur "tepe" kısmı inşa edilmiş oldu.

Oysa 2008 tarihli bir Smithsonian Magazine haberinde arkeologların taş çekiçler ve bıçaklar dahil olmak üzere alet kullanımına ilişkin kanıtlar bulduğu açıkça bildirilmiş, Klaus Schmidt tarih öncesi taş ustalarının çakmaktaşı aletler yardımıyla daha yumuşak kireçtaşı çıkıntılarını yontup sütunları birkaç yüz metre taşıyabildiğini açıklamıştır. Yüzeye çok yakın gömülü kalan bazı sütunların saban izleriyle çizildiği de kaydedilmiştir.⁠[1]

Alanın avcı-toplayıcılar tarafından inşa edilmiş bir toplanma ve ritüel alanı olduğu görüşü en olası açıklama olarak değerlendirilmektedir. Bunun yanında yapıların gömülme biçimine ve yerleşim düzenine ilişkin güncel araştırmalar, morfolojik açıdan evcilleşmiş bitki veya hayvan türlerine rastlanmamasına karşın yerleşik bir avcı-toplayıcı yaşam biçimine işaret ederek başka bir olasılık sunmaktadır. Ancak en erken Çanak Çömleksiz Neolitik A evresindeki iskanın sürekli olup olmadığı henüz kesinlik kazanmamış ve alanın her kesiminin aynı anda kullanılıp kullanılmadığı bilinmediğinden nüfus büyüklüğüne dair güvenilir bir hesaplama yapılamamıştır. Özel yapıların taban planı ve iç düzeni bunların anlatı mekanları olarak yorumlanmasına temel oluşturmaktadır. D yapısında ise çöken çatının ahşap kiriş izleri ile çatı sıvası parçalarının yanı sıra 2023 yılında bulunan gerçek boyutlu kireçtaşı yaban domuzu heykeli dikkat çekmektedir.⁠[27]

Ludwig Maximilian Üniversitesi'nden arkeozoolog Joris Peters, 1998 yılından bu yana Göbekli Tepe'den çıkarılmış 100.000'den fazla kemik kalıntısını inceledi ve birçoğunda kesik izlerine ve kıymıklı uçlara rastladı. Bu, insanların o dönemde aletler kullanarak hayvanları kesip doğradığını gösteriyor. Yani alet kalıntısına rastlanmamış olsa da, sadece aletlerle yapılabilecek izlere rastlandı. İncelenen örneklerin on binlercesi vahşi hayvanlara aitti. Bu da, Göbekli Tepe'yi inşa edenlerin avcı-toplayıcı yaşam biçimine sahip olduğunu gösteriyor. Peters şöyle diyor:

Tüm Reklamları Kapat
Var olan kalıntıların neredeyse hepsinin vahşi avlara ait olması, Göbekli Tepe'de yaşayan insanların henüz hayvanları evcilleştirmediğini ve tarıma başlamadığını gösteriyor.

Ancak bu demek değil ki bu dönemde yaşamış insanlar büyük değişimlerin başlangıcında değildi... Göbekli Tepe'nin bir tapınak olarak inşa edildiğini düşünen Schmidt'in de söylediği gibi "Önce tapınak geldi, sonraysa şehir..." Ona göre bu "tepedeki tapınak", 150 kilometre uzaktan bile insanların gelip ibadet edebildikleri bir yapı olabilir. Burada bulunan av kalıntıları, sadece beslenme amacıyla değil, aynı zamanda ölülere (ve belki de tanrılara) sunulan adaklara ait olabilir.

Tapınak mı, Barınak (Sığınak) mı?

Yapının bir tapınak olduğunu gösteren doğrudan bir kanıt yok; bazı uzmanlar bir "tapınak" değil de bir "barınak" veya "sığınak" olarak inşa edilmiş olabileceğini düşünüyorlar. Çünkü muhtemelen antik atalarımızda barınma ihtiyacı, ibadet ihtiyacından çok daha güçlüydü ve uzak bölgeler arasında göç ederken bir "dinlenme noktası" olarak inşa edilmiş olması çok daha olasıydı.

Tapınak ve barınak tartışmalarının yanında yapıların gökyüzü gözlemleriyle ilişkili bir yönelime sahip olabileceği de bir hipotez olarak gündeme getirilmiştir. Neredeyse bozulmamış durumda günümüze ulaşan ve tasarım açısından birbirine büyük benzerlik gösteren B, C ve D yapılarının, güney göğünde beliren parlak Sirius yıldızının görünüşünü "kutlamak" ve izlemek üzere yönlendirilmiş ya da inşa edilmiş olabileceği bir ön çalışmada önerilmiştir. Ancak bu konuda daha güvenilir sonuçlara ulaşılabilmesi için alanda ve ufuk çizgisinde eksiksiz bir teodolit ölçümünün gerekli olduğu belirtilmiştir.⁠[28]

Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?

Fakat yine de yukarıda yer verdiğimiz hayvan figürleri gibi çizimleri, şamanik inancın kökenlerinin burada başladığının düşünülmesine neden oluyor. Belki tam bir "tanrı" kavramı henüz oluşmamış olsa da, ölüm gibi korkutucu deneyimleri açıklamak isteyen atalarımız kendilerinden büyük güçler ve inanç sistemleri geliştirmeye başlamış olabilir. Bu da, sonradan Sümerler'de görülecek olan, tarım, hayvancılık ve dokumacılığın kutsal dağ Ekur'dan insanlara getirildiğine yönelik inancı açıklayabilir.

İlginç bir şekilde, sütunlar üzerindeki çizimlerde toplu bir şekilde avlanmaya veya yaralı hayvanlara yönelik vahşi çizimlere rastlanmıyor. Dahası, yapılan çizimlerde aslanlar, yılanlar, örümcekler ve akrepler gibi hayvanlardan ziyade, dönemin insanlarının muhtaç olduğu geyik gibi hayvanlara daha çok yer veriliyor. Bu da, Göbekli Tepe'nin daha "kutsal" ve "arınmış" bir yapı olduğuna yönelik düşünüşe kanıt olarak gösteriliyor.

2004 tarihli ön bir ikonografik ve zooarkeolojik değerlendirmeye göre bugüne dek kazılan sütunlarda tehlikeli türler de sık işlenmiştir. Alanın büyük bölümü henüz kazılmadığından betimlemelerin genel dağılımı kesin olarak bilinmemektedir. Göbekli Tepe'deki en yaygın motif yılandır ve sütunlar üzerinde en çok yılan, tilki ve yaban domuzu tasvir edilmiştir. Oysa et temini açısından kemik kalıntılarında yaban öküzü, kursaklı ceylan ve Asya yaban eşeği büyük bir farkla daha yoğun biçimde bulunmaktadır. Ayrıca III. tabakadan elde edilen yabani hayvan kemikleri törensel işlemlerden ziyade avlanma, besin hazırlama ve tüketim artıkları olarak değerlendirilmektedir. Mevcut kanıtlara göre hayvancılığın henüz uygulanmış olmasının olası görülmediği, yarı yerleşik toplulukların kuzey Bereketli Hilal'de MÖ 11. binyılda ortaya çıktığı ve geçişin uzun ve karmaşık bir süreç olduğu vurgulanmaktadır. Aynı çalışma, büyük yapıları çevreleyen sütunların taş sekiler veya duvarlarla birbirine bağlandığını belirtmektedir. Çalışmaya göre bazı sütunlarda tekil hayvanlar yerine bilinçli olarak tür grupları işlenmiştir ve betimlenen hayvanlar insan biçimli varlıkların nitelikleri ya da koruyucuları işlevini görmüş olabilir. Ancak alanda şamanik ritüellerin icra edilip edilmediği veya sütunların şamanları temsil edip etmediği kesin biçimde yanıtlanamamaktadır.⁠[29]

Ancak bazı arkeologlar buna karşı çıkıyorlar. Çünkü daha azınlıkta olsa da, oldukça ilginç, adeta "psikedelik" ve vahşi çizimler de yer alıyor: Örneğin her ne kadar akrep gibi hayvanlara çok yer verilmemiş olsa da, sütunlardan bir tanesinde ufak bir çanta büyüklüğünde bir akrep çizimi bulunuyor; halbuki bu büyüklükte bir akrebin yaşamadığını biliyoruz. Aynı çizimde çakal benzeri bir hayvanın kaburga kemiklerinin kırılarak açıldığını görüyoruz. Bir diğerinde gözsüz "ördek"-benzeri bir çizim yer alıyor ve bu ördek, oldukça detaylı çizilmiş bir yaban domuzunun üzerinde yüzüyor. Yaban domuzunun penisi ise erekte olmuş halde! Bir diğer rölyefte bir tilkinin genel hatları çizilmiş. Ancak penisinin olması gereken yerde çok sayıda yılan, karnından fışkırıyor. Bir diğer çizimde bir akbaba, kanatlarından birinde yuvarlak bir cismi taşıyor. Ayaklarının altında kafası kopmuş bir erkek gövdesi var. Penisi yine kalkmış halde. Belki de çizilen hayvanlar mitolojik karakterlere karşılık geliyordu?

Göbekli Tepe'nin Mimari Düzeni ve Sütun Tasvirleri

Çanak Çömleksiz Neolitik döneme tarihlendirilen yapay bir höyük olan Göbekli Tepe, Klaus Schmidt'e göre toplulukların karmaşık ritüeller için buluştuğu bölgesel bir merkez gibi görünmektedir ve Schmidt'in 2000 tarihli raporunun başlığı da "Önce tapınak geldi, sonraysa şehir" sözünü taşımaktadır. Buradaki anıtsal mimarinin temelini, çapları 10 ilâ 20 metre arasında değişen ve bölme (İng: "enclosure") adı verilen dairesel ya da oval yapılar oluşturmaktadır. Schmidt'in betimlemesine göre her büyük dairenin merkezinde diğer tüm taşlardan daha yüksek bir çift T sütunu yükselmektedir. Çevresinde ise moloz taş duvarlarla birbirine bağlanan 10 ilâ 12 sütun dizilmektedir. Sütunların tamamı aynı boyutta değildir. III. tabakadaki yapılarda ortalama yükseklik 3,5 metredir (örneğin D yapısının doğu merkez sütunu 5,4 metre yüksekliğindedir). II. tabakadaki daha küçük yapılarda ise ortalama yükseklik 1,5 metre civarındadır. Yapıların dolgu toprağı, çakmaktaşı aletlerin yanı sıra taş kap parçaları ve öğütme taşları içermektedir. Schmidt, bazı T sütunlarının üzerinde insan kol ve ellerinin bulunmasına dayanarak bunları insan benzeri varlıkların taş heykelleri olarak yorumlamakta ve T biçiminin yatay üst kısmını baş olarak görmektedir. D yapısının iki merkez sütununda kemerlerden sarkan peştamallar genital bölgeyi örttüğü için figürlerin cinsiyeti doğrudan belirlenememektedir. Ancak 50 kilometre kuzeyde yer alan Nevalı Çori'deki kemerli kil figürlerin erkek olmasına dayanılarak bu sütun çiftinin de erkekleri betimlediği olası görülmektedir. Yine de stilize T sütunlarının kimi temsil ettiği sorusu açık kalmaktadır. Sütun yüzeylerinde yırtıcı kediler, boğalar, yaban domuzları, tilkiler, ördekler, turnalar, ceylanlar, yaban eşekleri, yılanlar, örümcekler ve akrepler gibi dönemin faunasına uyan natüralist hayvan kabartmaları ile D yapısında başsız ve erekte penisli bir erkek tasviri yer almaktadır. Dişil betimleme ise tek bir örnekle sınırlıdır: aslanlı sütunların arasındaki bir taş levhaya sonradan kazındığı değerlendirilen çıplak kadın figürü. İki boyutlu kabartmaların yanı sıra 2010 yılı kazılarında üst üste yerleştirilmiş insan ve hayvan başlarından oluşan üç boyutlu bir "totem direği" heykeli de ortaya çıkarılmıştır.⁠[30]

Anıtsal sütunların yanındaki sembolik buluntular arasında geometrik motifler taşıyan taşınır eserler de yer almaktadır. Göbekli Tepe'de ele geçen taşınabilir bir nesne üzerinde iki zikzak yılan figürünün ortasında dikey olarak hizalanmış altı V biçiminden oluşan şevron kazımaları belirlenmiştir.⁠[31]

Göbekli Tepe Neden Önemli?

Göbekli Tepe'nin en büyük etkisi, avcı-toplayıcı atalarımıza yönelik fikirlerimizi köklü bir şekilde değiştiriyor olmasıdır. Genellikle avcı-toplayıcıların sanat gibi unsurlardan uzak olduğu, büyük yapılar inşa edemeyecek düzeyde olan insan grupları olduğu düşünülmekteydi. Benzer şekilde, avcı-toplayıcılarda karmaşık sembol sistemlerinin bulunmadığı, sosyal hiyerarşilerin henüz netleşmediği, görev dağılımının çok kısıtlı olarak yapılabildiği düşünülüyordu.

Ancak eğer ki Göbekli Tepe yerleşik yaşama geçmemiş, göçebe avcı-toplayıcılar tarafından inşa edildiyse, bu fikri tamamen baştan düşünmemiz gerekiyor demektir. Çünkü bu sayılanlar olmaksızın neredeyse 90.000 metre kare alana yayılan bir yapı inşa etmeniz mümkün değildir.

Tüm Reklamları Kapat

Göçebe toplulukların kültürel birikiminin, yerleşik toplumlarınkiyle kıyaslandığında son derece sınırlı kaldığı kabul edilmektedir. Agta avcı-toplayıcılarının gerçek çok kamplı ağları üzerinde yürütülen simülasyon çalışmaları, çok katmanlı toplumsal yapının kültürel farklılaşmayı ve birikimli kültürel evrimi hızlandırdığını göstermektedir. Bu sayede geçmişteki ve günümüzdeki avcı-toplayıcı ağların düşük nüfus yoğunluğuna rağmen bir ölçüde birikimli kültürü ve kültürel uyumu sürdürebilmiş olabileceği anlaşılmaktadır.⁠[32] Bu birikimin sonraki dönemlere göre sınırlı kaldığı da kabul edilmektedir.

Ayrıca Göbekli Tepe, o zaman diliminde olan diğer tüm kazı alanlarından çok daha karmaşık bir mimariye sahiptir. Göbekli Tepe'nin keşfinden bu yana, onunla benzer yapıda olan Hamzan Tepe, Karahan Tepe, Harbetsuvan Tepesi, Sefer Tepe ve Taslı Tepe gibi diğer yapı alanları tespit edilmişse de, bunların birçoğu Göbekli Tepe'den çok daha küçük ve basit yapılıdır. Ancak bu diğer alanların keşfi ve coğrafi konumları, bu yapıların gerçekten de avcı-toplayıcıların toplanma ve belki de ibadet alanları olduklarını doğrulamaktadır. Bir görüşe göre Göbekli Tepe, diğer tüm bu küçük toplanma alanlarının merkezinde bulunuyordu ve adeta bir üs görevi görmekteydi.

Söz konusu yerleşimler arasında yer alan ve 2014 yılındaki yüzey araştırmalarında keşfedilen Harbetsuvan Tepesi'ndeki sütunlar, T biçimli sütun geleneğini yansıtmaktadır. Bu gelenek Nevalı Çori, Sefer Tepe, Hamzan Tepe ve Göbekli Tepe'den de bilinmektedir. Sefer Tepe, Taşlı Tepe ve Kurt Tepesi gibi küçük ölçekli bir yerleşim niteliği taşıyan Harbetsuvan Tepesi, Karahan Tepe'nin yaklaşık 7 kilometre güneybatısında konumlanan küçük bir uydu yerleşim olarak değerlendirilmektedir. Bu tür küçük ölçekli kült merkezlerinin Karahan Tepe ile Göbekli Tepe gibi büyük ölçekli merkezlerle eşzamanlı var olmuş olabileceği önerilmektedir.⁠[33]

Göbekli Tepe ile ilgili bilinmeyen çok fazla soru işareti var. Örneğin keşfedilen taş çizimlerinin tam olarak ne anlama geldiği çözülebilmiş değil. Göçebe toplumların böylesi bir yapıyı inşa edecek şekilde organize olmayı nasıl başardığı halen tam olarak bilinmiyor. Eğer bu yapı içinde kimse yaşamadıysa, yapılan hayvan çizimleri "totem" ya da "kötü ruhlara karşı bir büyü" gibi görülebilir mi? Kimse bilmiyor.

Ancak ne olursa olsun, M.Ö. 8000 yılı civarında Göbekli Tepe işlevini yitirmeye başladı ve artık insanlar buraya yeni sütunlar yapmayı bıraktılar. Nihayetinde ise bu ilginç yapıyı tamamen terk ettiler. Binlerce yıl boyunca toprak altında uyumuş olan bu sıra dışı keşif, insan evriminin geçmişine güçlü bir ışık tutmak isteyen bilim insanlarının araştırma ve çalışmalarını bekliyor. Veya Carl Sagan'a atfedilen bir sözle:

Oralarda muhteşem bir şey, keşfedilmeyi bekliyor.
137
Alt Başlıklar
Bu Makale Sana Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem!
    Muhteşem!
    58
  • Tebrikler!
    Tebrikler!
    28
  • Merak Uyandırıcı!
    Merak Uyandırıcı!
    25
  • İnanılmaz
    İnanılmaz
    9
  • Umut Verici!
    Umut Verici!
    6
  • Mmm... Çok sapyoseksüel!
    Mmm... Çok sapyoseksüel!
    4
  • Bilim Budur!
    Bilim Budur!
    2
  • Üzücü!
    Üzücü!
    1
  • Güldürdü
    Güldürdü
    0
  • Grrr... *@$#
    Grrr... *@$#
    0
  • İğrenç!
    İğrenç!
    0
  • Korkutucu!
    Korkutucu!
    0

Bilimsel bir hata mı gördün?

Sıkça Sorulan Sorular
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?

Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 20:48:05 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/8080

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.

Keşfetmeye Devam Et