Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Gezegenler ve Yıldızlar Neden Kendi Etraflarında ve Diğer Cisimlerin Etrafında Dönüyorlar?

Gezegenler ve Yıldızlar Neden Kendi Etraflarında ve Diğer Cisimlerin Etrafında Dönüyorlar? Britannica
5 dakika
20,287
Tüm Reklamları Kapat

Neredeyse tüm gök cisimlerinin ortak noktası, hem kendi etraflarında hem de (genellikle kendilerinden daha büyük) bir gök cisminin etrafında dönmeleridir. Örneğin Ay, Dünya'nın etrafında döner; Dünya, Güneş'in etrafında döner; Güneş, Samanyolu Galaksisi'nin merkezindeki bir kara delik etrafında döner. Dahası, bunların her biri kendi etraflarında da dönerler. Neden?

Bunu anlamak için, bu cisimlerin ilk etapta nasıl var olduklarını anlamamız gerekiyor: Hem uydular, hem gezegenler, hem yıldızlar, hem de yıldızlardan oluşan kara delik gibi yapılar, en nihayetinde kendilerinden önce gelen gaz ve toz bulutu içerisinde oluşmaktadır. Nebula adı verilen bu gaz ve toz bulutları, kendisinden önce gelen bir yıldızın süpernova veya hipernova gibi bir patlama sonucunda, yıldızsal malzemenin uzaya saçılmasıyla oluşmaktadır.

Bu patlamalar, son derece kaotik şekilde olmaktadır ve dolayısıyla bu patlamalardan saçılan malzemeler, her yöne doğru savrulabilmekte ve birbirleriyle kütleçekim kuvveti dolayısıyla etkileşerek, yön ve hız değiştirebilmektedir. Gaz ve toz bulutunu oluşturan zerrelerin belli bir kütlesi, enerjisi ve momentumu vardır. Bunların hem doğrusal, hem de açısal (döngüsel, rotasyonel) bileşenleri vardır. Yani bu parçalar uzaya saçılırken hem belli bir yöne doğru, belli bir hızda ilerlerler (ve bu, büyük oranda rastgeledir); hem de kendi etraflarında bir dönüş hızına sahiptirler.

Tüm Reklamları Kapat

Kütle, enerji ve momentumun her biri, fiziksel olarak korunması zorunlu olan özelliklerdir. Örneğin iki cisim birbiriyle çarpışınca, çarpışma öncesi toplam kütle ile çarpışma sonrası toplam kütle birbirine eşit olmak zorundadır. Benzer şekilde, çarpışma öncesi enerji veya momentum, çarpışma sonrası enerji veya momentuma eşit olmak zorundadır. Bu nedenle klasik fizikte, "madde ve enerji yoktan var edilemez, vardan yok edilemez" deriz.

Gaz ve toz bulutları içerisindeki maddeler, kütleçekiminin etkisiyle birbirlerine yaklaşır ve öbeklenmeye başlarlar. Bu öbekler irileştikçe, adeta yuvarlanan bir kartopu gibi etraftaki kütleleri daha da fazla üzerlerine çekerler. Bu kütle belli bir boyuta ulaştığında, yeni bir yıldız oluşabilir; ancak o kadar iri bir kütleye ulaşılamayan durumlarda da gezegenler ve uydular oluşur. Güneş Sistemi, bu şekilde oluşmuş bir yıldız sistemidir.

Bu oluşum sürecinde bir araya gelen her bir parçanın kütlesi, enerjisi ve momentumu olduğu söylemiştik. Zaten bu parçaların toplamı, yeni gök cisminin (örneğin gezegenin) toplam kütlesini oluşturur. Yani kütle korunur.

Benzer şekilde, bu parçaların enerjilerinin toplamı (örneğin kinetik enerjilerinin toplamı), cismin birleşme ve oluşma sonrasında ne yöne doğru ve ne hızda hareket edeceğini belirler. Bu, kütleli ve enerjili bütün cisimlerin uzay-zaman dokusunu büktüğü ve bu sayede "kütleçekimi" dediğimiz kuvvetin etkisini yarattığı gerçeğiyle birleşince, cisimlerin diğer cisimlerin yörüngelerine neden girdiği anlaşılacaktır. Kendisini oluşturan parçaların enerjilerinin bileşkesi olan ve yeni doğmuş bir cisim, bu bileşkenin bir sonucu olarak belli bir yöne doğru hareket etmeye başlasa da, gittiği yöndeki uzay-zaman dokusu daha büyük bir cisim tarafından bükülmüş haldeyse, mecburen onun yörüngesine girecektir ve yörüngede dönmeye başlayacaktır. Bunu değiştiren dış bir kuvvet olmadığı müddetçe, uzayda sürtünme de pek az olduğu için, yörünge hareketi on milyarlarca yıl boyunca devam edecektir.

Tüm Reklamları Kapat

4 farklı kuvvetin (kırmızı, mavi, yeşil ve mor renklerle gösterilmiştir) bileşke kuvveti, siyah renkli grafiğe eşittir. Benzer şekilde, bir gök cismini oluşturan katrilyonlarca parçalanın da bir bileşkesi vardır ve bu, cismin birleşme ve oluşma sonrasındaki hareketini belirler.
4 farklı kuvvetin (kırmızı, mavi, yeşil ve mor renklerle gösterilmiştir) bileşke kuvveti, siyah renkli grafiğe eşittir. Benzer şekilde, bir gök cismini oluşturan katrilyonlarca parçalanın da bir bileşkesi vardır ve bu, cismin birleşme ve oluşma sonrasındaki hareketini belirler.
Math Is Fun

Gök Cisimleri Neden Kendi Etrafında Dönüyor?

Buna benzer şekilde, bir gök cismini oluşturan parçaların momentumlarının toplamı, cismin birleşme ve oluşma sonrasında ne yöne doğru ve ne hızda döneceğini belirler. Her bir parça, kendince bir dönme momentumuna sahip olduğu için, bunlardan oluşan parça da bileşke bir dönme momentumuna sahip olacaktır. Buna bağlı olarak, katrilyonlarca ufak parçanın birleşimiyle oluşan büyük cisim, belli bir dönme momentumuna sahip olacaktır. Bu nedenle, yine uzayda pek az sürtünme olduğu için, dışarıdan bir kuyruklu yıldızın veya asteroidin çarpması gibi bir kuvvet etki etmediği müddetçe, on milyarlarca yıl boyunca kendi etrafında dönecektir.

Elbette, sıra dışı bazı durumlarda bu hareketler sıfır veya sıfıra yakın değerler alabilir. Örneğin aşırı düşük bir olasılıkla, gök cismini oluşturacak cisimlerin momentumunun bileşkesi sıfıra yakın bir değere denk gelecek olursa, o gök cismi kendi etrafında dönmeyebilir. Benzer şekilde, kendi etrafında dönecek biçimde oluşan bir gök cisminin toplam momentumunu sıfırlayacak yönde bir asteroid çarpması yaşanacak olursa, gök cismi kendi etrafında dönmeyi sonlandırabilir. Fakat Kaos Teorisi'nin de etkisiyle, başlangıç koşullarına çok hassas olan bu oluşumların kusursuz bir şekilde sıfır momentuma sahip olma ihtimali sıfıra yakındır; bu nedenle hemen hemen bütün gök cisimleri, kendi etraflarında belli bir dönüş hızına sahiptir.

Bu durum, aynı zamanda Güneş Sistemi'nin neden bu kadar "düz" olduğunu da izah etmektedir.

Bütün Gök Cisimleri Neden Aynı Yönde Dönüyor?

Aslında Güneş Sistemi'ndeki bütün gök cisimleri aynı yönde dönmez: Uranüs ve Venüs'ün dönme yönleri, diğer gezegenlerden farklıdır. Ancak bir yıldız sistemindeki birçok gök cisminin aynı yöne dönmeye meyilli olduğu doğrudur.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bunun iki olası açıklaması vardır: İlki ve daha olası olanı, Güneş'in oluşumu sırasında merkeze çöken gaz ve toz bulutlarının, bu çökme sırasında tıpkı bir sifon gibi belli bir yöne doğru dönmesidir. Bu, diğer bütün cisimlerin ne yöne döneceğini dikte etmiştir. İkinci ve daha az olası olan açıklama ise, yıldız sisteminin oluşumu sırasında civarda meydana gelmiş olabilecek bir süpernovadan saçılan şok dalgalarının, gök cisimlerini belli bir yönde dürterek, o yöndeki enerji ve momentumlarını arttırmış olmasıdır. Güneş Sistemi için bu yön, birçok cisim için batıdan doğuya doğrudur (saat yönünün tersinedir).

Ancak Venüs, doğudan batıya (saat yönünde) döner; Uranüs ise 90 derece yan yatmıştır ve "yana doğru" döner. Bu anomalilerin, yıldız sisteminin oluşumu sırasındaki ön gezegenlerin bu gezegenlere çarpmasıyla olduğu düşünülmektedir.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
38
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İçerikle İlgili Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 29
  • Bilim Budur! 12
  • Merak Uyandırıcı! 6
  • Muhteşem! 5
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 5
  • İnanılmaz 5
  • Umut Verici! 2
  • İğrenç! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • Korkutucu! 0
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/05/2024 15:03:48 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9660

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Hızlı
Mantar
Kartal
Gün
Bilgi
Işık Yılı
Bağırsak
Coronavirus
Araştırmacılar
Erkek
Halk Sağlığı
Doktor
Teşhis
Jeoloji
Aslan
Kültür
Virüs
Vaka
Samanyolu Galaksisi
Balina
Gerçek
Evren
Travma
İhtiyoloji
Karbonhidrat
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Gezegenler ve Yıldızlar Neden Kendi Etraflarında ve Diğer Cisimlerin Etrafında Dönüyorlar?. (4 Aralık 2020). Alındığı Tarih: 19 Mayıs 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/9660
Bakırcı, Ç. M. (2020, December 04). Gezegenler ve Yıldızlar Neden Kendi Etraflarında ve Diğer Cisimlerin Etrafında Dönüyorlar?. Evrim Ağacı. Retrieved May 19, 2024. from https://evrimagaci.org/s/9660
Ç. M. Bakırcı. “Gezegenler ve Yıldızlar Neden Kendi Etraflarında ve Diğer Cisimlerin Etrafında Dönüyorlar?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 04 Dec. 2020, https://evrimagaci.org/s/9660.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Gezegenler ve Yıldızlar Neden Kendi Etraflarında ve Diğer Cisimlerin Etrafında Dönüyorlar?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, December 04, 2020. https://evrimagaci.org/s/9660.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close