Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Gezegenler ve Yıldızlar Neden Kendi Etraflarında ve Diğer Cisimlerin Etrafında Dönüyorlar?

Gezegenler ve Yıldızlar Neden Kendi Etraflarında ve Diğer Cisimlerin Etrafında Dönüyorlar? Britannica
5 dakika
4,073 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Neredeyse tüm gök cisimlerinin ortak noktası, hem kendi etraflarında hem de (genellikle kendilerinden daha büyük) bir gök cisminin etrafında dönmeleridir. Örneğin Ay, Dünya'nın etrafında döner; Dünya, Güneş'in etrafında döner; Güneş, Samanyolu Galaksisi'nin merkezindeki bir kara delik etrafında döner. Dahası, bunların her biri kendi etraflarında da dönerler. Neden?

Bunu anlamak için, bu cisimlerin ilk etapta nasıl var olduklarını anlamamız gerekiyor: Hem uydular, hem gezegenler, hem yıldızlar, hem de yıldızlardan oluşan kara delik gibi yapılar, en nihayetinde kendilerinden önce gelen gaz ve toz bulutu içerisinde oluşmaktadır. Nebula adı verilen bu gaz ve toz bulutları, kendisinden önce gelen bir yıldızın süpernova veya hipernova gibi bir patlama sonucunda, yıldızsal malzemenin uzaya saçılmasıyla oluşmaktadır.

Bu patlamalar, son derece kaotik şekilde olmaktadır ve dolayısıyla bu patlamalardan saçılan malzemeler, her yöne doğru savrulabilmekte ve birbirleriyle kütleçekim kuvveti dolayısıyla etkileşerek, yön ve hız değiştirebilmektedir. Gaz ve toz bulutunu oluşturan zerrelerin belli bir kütlesi, enerjisi ve momentumu vardır. Bunların hem doğrusal, hem de açısal (döngüsel, rotasyonel) bileşenleri vardır. Yani bu parçalar uzaya saçılırken hem belli bir yöne doğru, belli bir hızda ilerlerler (ve bu, büyük oranda rastgeledir); hem de kendi etraflarında bir dönüş hızına sahiptirler.

Kütle, enerji ve momentumun her biri, fiziksel olarak korunması zorunlu olan özelliklerdir. Örneğin iki cisim birbiriyle çarpışınca, çarpışma öncesi toplam kütle ile çarpışma sonrası toplam kütle birbirine eşit olmak zorundadır. Benzer şekilde, çarpışma öncesi enerji veya momentum, çarpışma sonrası enerji veya momentuma eşit olmak zorundadır. Bu nedenle klasik fizikte, "madde ve enerji yoktan var edilemez, vardan yok edilemez" deriz.

Reklamı Kapat

Gaz ve toz bulutları içerisindeki maddeler, kütleçekiminin etkisiyle birbirlerine yaklaşır ve öbeklenmeye başlarlar. Bu öbekler irileştikçe, adeta yuvarlanan bir kartopu gibi etraftaki kütleleri daha da fazla üzerlerine çekerler. Bu kütle belli bir boyuta ulaştığında, yeni bir yıldız oluşabilir; ancak o kadar iri bir kütleye ulaşılamayan durumlarda da gezegenler ve uydular oluşur. Güneş Sistemi, bu şekilde oluşmuş bir yıldız sistemidir.

Bu oluşum sürecinde bir araya gelen her bir parçanın kütlesi, enerjisi ve momentumu olduğu söylemiştik. Zaten bu parçaların toplamı, yeni gök cisminin (örneğin gezegenin) toplam kütlesini oluşturur. Yani kütle korunur.

Benzer şekilde, bu parçaların enerjilerinin toplamı (örneğin kinetik enerjilerinin toplamı), cismin birleşme ve oluşma sonrasında ne yöne doğru ve ne hızda hareket edeceğini belirler. Bu, kütleli ve enerjili bütün cisimlerin uzay-zaman dokusunu büktüğü ve bu sayede "kütleçekimi" dediğimiz kuvvetin etkisini yarattığı gerçeğiyle birleşince, cisimlerin diğer cisimlerin yörüngelerine neden girdiği anlaşılacaktır. Kendisini oluşturan parçaların enerjilerinin bileşkesi olan ve yeni doğmuş bir cisim, bu bileşkenin bir sonucu olarak belli bir yöne doğru hareket etmeye başlasa da, gittiği yöndeki uzay-zaman dokusu daha büyük bir cisim tarafından bükülmüş haldeyse, mecburen onun yörüngesine girecektir ve yörüngede dönmeye başlayacaktır. Bunu değiştiren dış bir kuvvet olmadığı müddetçe, uzayda sürtünme de pek az olduğu için, yörünge hareketi on milyarlarca yıl boyunca devam edecektir.

4 farklı kuvvetin (kırmızı, mavi, yeşil ve mor renklerle gösterilmiştir) bileşke kuvveti, siyah renkli grafiğe eşittir. Benzer şekilde, bir gök cismini oluşturan katrilyonlarca parçalanın da bir bileşkesi vardır ve bu, cismin birleşme ve oluşma sonrasındaki hareketini belirler.
4 farklı kuvvetin (kırmızı, mavi, yeşil ve mor renklerle gösterilmiştir) bileşke kuvveti, siyah renkli grafiğe eşittir. Benzer şekilde, bir gök cismini oluşturan katrilyonlarca parçalanın da bir bileşkesi vardır ve bu, cismin birleşme ve oluşma sonrasındaki hareketini belirler.
Math Is Fun

Gök Cisimleri Neden Kendi Etrafında Dönüyor?

Buna benzer şekilde, bir gök cismini oluşturan parçaların momentumlarının toplamı, cismin birleşme ve oluşma sonrasında ne yöne doğru ve ne hızda döneceğini belirler. Her bir parça, kendince bir dönme momentumuna sahip olduğu için, bunlardan oluşan parça da bileşke bir dönme momentumuna sahip olacaktır. Buna bağlı olarak, katrilyonlarca ufak parçanın birleşimiyle oluşan büyük cisim, belli bir dönme momentumuna sahip olacaktır. Bu nedenle, yine uzayda pek az sürtünme olduğu için, dışarıdan bir kuyruklu yıldızın veya asteroidin çarpması gibi bir kuvvet etki etmediği müddetçe, on milyarlarca yıl boyunca kendi etrafında dönecektir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Elbette, sıra dışı bazı durumlarda bu hareketler sıfır veya sıfıra yakın değerler alabilir. Örneğin aşırı düşük bir olasılıkla, gök cismini oluşturacak cisimlerin momentumunun bileşkesi sıfıra yakın bir değere denk gelecek olursa, o gök cismi kendi etrafında dönmeyebilir. Benzer şekilde, kendi etrafında dönecek biçimde oluşan bir gök cisminin toplam momentumunu sıfırlayacak yönde bir asteroid çarpması yaşanacak olursa, gök cismi kendi etrafında dönmeyi sonlandırabilir. Fakat Kaos Teorisi'nin de etkisiyle, başlangıç koşullarına çok hassas olan bu oluşumların kusursuz bir şekilde sıfır momentuma sahip olma ihtimali sıfıra yakındır; bu nedenle hemen hemen bütün gök cisimleri, kendi etraflarında belli bir dönüş hızına sahiptir.

Bu durum, aynı zamanda Güneş Sistemi'nin neden bu kadar "düz" olduğunu da izah etmektedir.

Bütün Gök Cisimleri Neden Aynı Yönde Dönüyor?

Aslında Güneş Sistemi'ndeki bütün gök cisimleri aynı yönde dönmez: Uranüs ve Venüs'ün dönme yönleri, diğer gezegenlerden farklıdır. Ancak bir yıldız sistemindeki birçok gök cisminin aynı yöne dönmeye meyilli olduğu doğrudur.

Bunun iki olası açıklaması vardır: İlki ve daha olası olanı, Güneş'in oluşumu sırasında merkeze çöken gaz ve toz bulutlarının, bu çökme sırasında tıpkı bir sifon gibi belli bir yöne doğru dönmesidir. Bu, diğer bütün cisimlerin ne yöne döneceğini dikte etmiştir. İkinci ve daha az olası olan açıklama ise, yıldız sisteminin oluşumu sırasında civarda meydana gelmiş olabilecek bir süpernovadan saçılan şok dalgalarının, gök cisimlerini belli bir yönde dürterek, o yöndeki enerji ve momentumlarını arttırmış olmasıdır. Güneş Sistemi için bu yön, birçok cisim için batıdan doğuya doğrudur (saat yönünün tersinedir).

Reklamı Kapat

Ancak Venüs, doğudan batıya (saat yönünde) döner; Uranüs ise 90 derece yan yatmıştır ve "yana doğru" döner. Bu anomalilerin, yıldız sisteminin oluşumu sırasındaki ön gezegenlerin bu gezegenlere çarpmasıyla olduğu düşünülmektedir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 11
  • Bilim Budur! 4
  • Muhteşem! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • İnanılmaz 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/03/2021 10:34:41 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9660

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Robot
Oyun Teorisi
Hidrojen
Genler
Tarih
Astronot
Hastalık
Hematoloji
Evrim Ağacı
Okyanus
Işık
Dağılım
Kimya Tarihi
Boyut
Dalga
Yeni Koronavirüs
Moleküler Biyoloji Ve Genetik
Sinaps
Çin
Taksonomi
Hasta
Gen
Primatlar
Tüy
Algı
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Reklamı Kapat
Soru Sor
Not Ekle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Doğaya ne olması gerektiğini söyleyemezsiniz. Onun hayal gücü hepimizinkinden güçlüdür.”
Richard Feynman
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku