Evrim Ağacı

Evrim ve Doğa Üzerine Kafa Yormuş İslam Alimleri: Müslüman Düşünürler, Doğadaki Evrim Yasasına Yönelik Neler Söyledi?

Evrim ve Doğa Üzerine Kafa Yormuş İslam Alimleri: Müslüman Düşünürler, Doğadaki Evrim Yasasına Yönelik Neler Söyledi? Mahmood Hammad
Editör Seçkisi

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Tarihte 8. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar (kimi kaynaklara göre 15. yüzyıla kadar) olan dönem, İslam coğrafyasının Altın Çağı olarak bilinir.

İslam dünyasında mühendisler, bilginler, düşünürler; sanatta, tarımda, ekonomide, hukukta, edebiyatta, felsefede, bilimde ve teknolojide eski adetleri koruyup yenilerini ekleyerek çok önemli gelişmelerin öncüleri olmuşlardır. Bu gelişmelerin “Batı”ya etkisi, İslam aydınlanmasının üzücü gerilemesi ve bilim dünyasının bugünkü tablosu, ayrı bir tarihsel inceleme/araştırma konusudur. Bu yazımızda, doğanın işleyişiyle ilgili sorular sormuş, zamanın şartlarına göre cevaplar bulmaya çalışmış İslam bilginlerinden birkaçının düşüncelerini, kronolojik sırayla paylaşacağız.

Evrimin Babası İslam Alimleri mi?

Doğumları arasında yüzlerce yıl fark bulunan üç filozof, sırasıyla Farabi (871,72 – 950), Gazzali (1058 – 1111) ve Darwin (1809 – 1882) yazıları ve fikirleri ile sadece kendi dönemlerinde ki düşünceleri değil, kendilerinden sonra da var olmuş olanları etkilemişlerdir. Bu minvalde de Darwin’de de kısmen izleri görülen, Farabi ile Gazali’nin, dünyanın var oluşu, bilgiye ulaşım konusunda ki karşıt görüşleri ve bu karşıtlığın beslendiği dinamiklerin günümüze kadar süren etkileri ise ayrıca özel ilgiyi hak etmektedir.

Bu noktada, var oluşa dahil düşünceler ile insanlar ve çevrelerinde ki doğanın ortaya çıkışı konusunda, Darwin’in yarattığı evrim teorisinin bazı temel argümanlarının da bu filozoflarca inceleme konusu edinildiği, böylelikle İslam felsefesinde de Darwin’den yüz yıllar önce evrim kavramının gerek sosyal yapılanmada gerekse de doğa incelemelerinde irdelendiği görülmektedir. Elbette evrim kavramı, o zamanlar bu adla ele alınmamıştır - hatta Darwin bile "evrim" sözcüğünü kullanmaya çok sonradan başlamış, bundan öncesinde evrime işaret etmek için "transmutasyon" kavramını kullanmıştır. Filozofların görüşlerini (bazen kavramsız olarak) açıklarken, evrime yönelik bazı temel fikirler ürettikleri iddia edilebilir.

Ama baştan uyarmakta fayda var: Elbette ki tarihsel olarak bir fikirden bahsetmiş olmak, o fikrin "fikir babası/annesi" olmak için yeterli değildir. Günümüzde birçok insan uçan arabalardan ve uzay yolculuğundan bahsetmektedir; ancak bunu gerçek kılan isimler haricinde hiç kimse bu fikrin isim babası/annesi olma hakkını taşımaz.

Bir şeyi sadece düşünmek ya da fark etmek değil, onu etraflıca ve verilerle, net bir şekilde açıklayabilmek de gereklidir. Bu nedenle kendisinden önce birçokları, hatta ta Antik Yunan zamanında Heraklitos ve Anaksimander gibi düşünürler bile "canlıların değişimi" fikrinden söz ettiyse de, Charles Robert Darwin (ve Alfred Russel Wallace) evrimin gerçek babaları olacaktır.

Çünkü Darwin, evrimsel biyolojiden sadece söz etmekle kalmamış, çıktığı Dünya turunda topladığı kanıtlar sayesinde evrimin gerçekliğini tartışmaya yer bırakmaz şekilde bilim camiasına ispatlamayı başarmıştır. Elbette, ondan sonra gelen yüz binlerce bilim insanı, Darwin'in teorisini geliştirmiş, güçlendirmiş, çeşitlendirmiştir; ancak Darwin, bu müthiş keşfin babası olarak anılacaktır.

Evirimin Sonsuz Döngüsü
Evirimin Sonsuz Döngüsü
Image by Gordon Johnson from Pixabay

"İslam Coğrafyası" diye bahsedilen topraklarda bir zamanlar bu yazıda gördüğümüz gibi dehaların var olduğunu anlamak, belki bu coğrafyanın da bir gün karanlıktan çıkarak modern bilimin aydınlığına girme umudunu bizlere vermektedir.

Tüm canlılar gibi, zaman da değişmektedir. Bir zamanlar geri olanlar şimdi ileri, bir zamanlar ileri olanlar şimdi geri olabilmektedir. Bu nedenle, hayattaki tek gerçek yol gösterici olan bilimin izinden gitmeyi bir başarabilirsek, insanlık olarak çok daha parlak ve aydınlık günlere kavuşmamız işten bile değildir! Belki bu coğrafyalardan çıkmış insanları ve onların görüşlerini biraz daha yakından incelemek, bizlere daha fazla umut ve güç verecektir.

İyi okumalar.

El-Cahiz (الجاحظ)

781-869 yılları arasında (Darwin’den 1000 yıl önce) yaşamış, Basra doğumlu, Müslüman Arap bilim insanıdır. Gerçek ismi Ebu Osman Amr bin Bahr el-Kinani el-Fukaimi el-Basri’dir ancak gözündeki kusur yüzünden “pörtlek göz” anlamındaki El-Cahiz (Al-Jahiz) takma adını kullanmıştır.

Hayatı boyunca teoloji, İslam felsefesi, filoloji gibi konularla ilgilendiği gibi zooloji, hayvan psikolojisi, sosyal psikoloji konuları da dahil 200’e yakın kitap yazmıştır. En ünlü bilimsel eseri 7 ciltten oluşan, 350’ye yakın canlıyı incelediği Kitab al-Hayawan (Hayvanlar Kitabı) isimli eseridir. Bu kitap, doğal çevrenin hayvanlar üzerindeki etkisinden bahseden, çevresel faktörlerin bir bireyin fiziksel özelliklerini nasıl değiştirebileceğini açıklamaya çalışan ilk eser olarak anılır. Besin zinciri ve çevrenin bir hayvanın hayatta kalma olasılığını nasıl etkileyebileceğini özel olarak incelemiştir:

Sıçan, yemek aramaya çıkar, bulur, yakalar ve yer. Küçük kuşlar ve diğer küçük hayvanları yer. Bebeklerini yılanlardan ve kuşlardan korumak için yer altı tünellerinde saklar. Yılanlar sıçanları yemeyi çok sever. Yılanlar da kendilerini kendinden büyük olan kunduzların ve sırtlanların tehlikesinden korur. Sırtlan tilkiyi ve kendinden küçük diğer hayvanları korkutur. Varoluş, başkasının yemeği olmaktan geçer, esas kural budur. Bütün küçük hayvanlar kendinden küçükleri yer ama her büyük hayvan kendinden büyüğünü yiyemez. İnsanlar da hayvanlar gibidir. Allah bazı bedenlerin ölümünü diğerinin yaşamı için sebeplendirmiştir ya da diğerinin yaşamını bir başkasının ölümü için.

Eğer güvercin siyahsa gebelik olduğunda ve olgunluk sınırlarını geçtiğinde, yumurtalıkta çok yüksek sıcaklıklara geri getirilebilir. Aynı şey insanlarda da gerçekleşir, çünkü annenin vücudu normalden daha yüksek bir sıcaklıkta yaşar, karanlık olur ve saçları küçülür ve kıvrılırlar (siyahi insanların kökeni için yapılmış bir yorum).

Bir bölgedeki hava şartları kötüleşince, suyu kötüleşir, toprağı kötüleşir, bu durum hayvanların insanların fıtratını değiştirir.

Kaç kuşak sonra siyah beyaz, beyaz siyah olur? (deri renkleri)

Kitaptaki alıntılardan, çok rahatlıkla, El-Cahiz’in, fiziksel özelliklerin kuşaklar arasında değişebileceğini, üstelik bu değişimin yumurtalar sayesinde olabileceğini, çevrenin fiziksel özellikleri etkileyebileceğini ve hayatta kalma güdüsü ile doğal seçilim kanunlarını dile getirdiğini söyleyebiliriz.

Hayvanlar Kitabı'ndan Bir Çizim
Hayvanlar Kitabı'ndan Bir Çizim
Hayvanlar, varoluşlarını sürdürmek ve mevcut kaynaklar için, başkasına yem olmamak ve üreyebilmek için bir mücadele yürütürler, çevre faktörleri canlıların hayatta kalabilmesi için yeni özellikler geliştirmesinde, dolayısıyla onların yeni türlere dönüşmesinde rol oynar. Hayatta kalmayı ve üremeyi başaran hayvanlar başarılı özelliklerini yavrularına geçirirler. - El Cahiz

El-Farabi (ابو نصر محمد بن محمد فارابي‎)

870-950 yılları arasında yaşamış ünlü bilgin. Doğum yeri ve kökeni hakkında tartışmalar mevcuttur (Afganistan veya Kazakistan doğumlu, Türk veya Fars). Orta Çağ İslam aydınları arasında Muallim-i Sani (İkinci Üstat/Magister secundus) olarak bilinir. Birinci üstat Aristo’dur. Batı’da Alfarabius adıyla da bilinir. Mantık, matematik, felsefe, doğa felsefesi, psikoloji, müzik, siyaset dallarında kendini geliştirmiştir. Hakkında sonradan yazılan biyografilerde verilen listelerde 100 ila 160 arasında eserin Farabi'ye atfedildiği görülür ancak bu eserlerin küçük bir kısmına ulaşılabilmiştir. "El-Medinetü'l Fâzıla (Faziletli Şehir- İdeal Devlet)” kitabı bunlardan biridir. Bu kitapta “Varolmada heyulani (maddi) cisimlerin mertebeleri hakkında” bölümü, varlıkların basitten başlayarak birbirlerine dönüştüklerini anlattığı aşağıdaki paragrafla başlar:

Evvelâ ustukuslar (hava, su, ateş, toprak/cevher) hasıl olurlar. Sonra o cins ve tabiâtteki cisimler hasıl olurlar ki buhar ve bu zümreden olan bulutlar, rüzgârlar ve havada vuku bulan diğer şeyler ve yerin dolayında, altında, suda ve ateşte olan şeyler bu kabildendir. Bunlardan da sair cisimlerin var olması gerekir öyle ki: evvela ustukuslar birbirleriyle karışarak bunlardan birbirine zıd olan birçok cisimler hasıl olur. Sonra, bu zıdların bir kısmı yalnız birbiriyle karışır; diğer bir kısmı ise hem birbiriyle hem ustukuslarla karışarak ikinci bir karışma hasıl eder ki bundan da suretçe birbirine zıd olan birçok cisimler hasıl olur. … Böylece karışa karışa eski terkiplerden (sentezlerden) daha karışık yeni terkipler hasıl olmakla, öyle bir raddeye gelirler ki artık karışma imkânını gaip ederler ve onların karışmalarından hasıl olacak cisimler, onlardan da ustukuslar kadar uzak kalarak ihtilat (karışım) son bulmuş olur. Böylece bazı cisimler ilk ihtilattan, bazıları ikincisinden, diğerleri üçüncüsünden bazıları da son ihtilattan hasıl olurlar. Madenler nispeten sade ve ustukuslara daha yakın ihtilatlardan hasıl olmakla ustukuslardan az uzaktadırlar. Nebat (bitki) daha girift olup ustukuslardan daha uzak terkiplerle hasıl olur ki evvelkilere nispetle ustukuslardan daha uzakta kalır. Nâtık olmayan hayvan (konuşamayan hayvan) bitkiden daha karışık bir terkipten husule gelir. İnsan ise, müstesna suretle, son terkipten hasıl olur.

Kitabın “İlâhi mevcudların, mertebeleri ve heyulânî (maddi) cisimlerin bölümleri hakkında” bölümünde ise aşağıdaki anlatımlara yer verilmiştir:

Bu mevcudlar şöylece tertip edilirler: evvela onların arasından en bayağısı ele alınır. Sonra daha mükemmeline ve en sonunda ondan daha mükemmeli olmayan mükemmele varılır. Bunların en bayağısı, müşterek ilk maddedir. Ondan mükemmel olarak ustukuslar gelir; sonra bitkiler, sonra nutuksuz hayvanlar (konuşamayan), sonra natık (konuşan) hayvan gelir ki, ondan mükemmel bir şey yoktur.

Görülebileceği gibi bu görüşler modern evrim görüşüyle tam olarak uyumlu olmasa da, yine de canlılar arasındaki kademeli evrimsel değişime dair çok önemli tespitlerdir. Canlıların statik, değişmez, son halleriyle yaratılmış olduğunu değil; kademeli ve birikimli bir evrimsel sürücün ürünleri olduğunu ileri sürmektedir. Bu, İslam tarihinde evrimin ne kadar güçlü bir temelde geliştiğine çok önemli bir göndermedir.

Farabi'nin portresi
Farabi'nin portresi

Farabi'ye Karşı Gazali

Bu ara başlık esasen anakronik yani tarihsel gerçekliği bozan bir ifadedir ama yine de yazının bu kısmını gayet etkili biçimde ifade etmektedir. Anakronik olmasının sebebi ise yukarıda ifade edildiği gibi, bu iki filozofun yaşadığı dönemlerin arasında yüzyılların bulunmasıdır. Bu iki şahsiyet asla karşı karşıya gelmemişler ya da güncel sohbetlerde birbirleri hakkında konuşmamışlardır; ancak ikisi de ayrı dünya görüşlerini, bilgiye ulaşım metotlarını ve bu yazı açısından önemli olduğu üzere yaşamın oluşumu ve bu minvalde evrim hakkında farklı tutumları savunmuşlardır. Bir bütün olarak değerlendirildiğinde ikisi de günümüzde ki evrim teorisine ve daha genel manada modern felsefe ve bilime bazı birtakım miraslar bırakmışlardır.

Bu noktada kronolojik olarak devam etmemiz gerekirse, ilk olarak Farabi ele alınmalıdır. Farabi’yi anlamak için ise kendisinin dönemine kadar gelen İslam düşünce yapısının durumu incelenmelidir. Bu doğrultuda bir inceleme yapıldığında göreceğimiz gibi ilk olarak kelamcılar ve bu bağlamda Mütezile düşüncesi ile karşılaşırız. Mütezile ekolüne göre, evren Allah tarafından yaratılmıştır [Allah terimi teistik bir yaratıcı kavramının İslam dini için özel adıdır. Yazı içerisinde, İslami teistik yaratıcından bahsedileceği zaman da "Allah" kelimesi kullanılacaktır. Zira bu görüşe inananlar böyle kullanmışlardır. Genel maksatta yaratıcıdan bahsedileceği zaman ise "tanrı" kelimesi kullanılacaktır].

Bu yaratım içerisinde Allah belli başlı kurallar ile dünyayı ve canlılığı var etmiştir. Bu doğrultuda, Dünya, determinist bir düzen içerisinde varlığını sürdürür. İnsanın var oluşu, hayvanlar alemi de benzer düşünce içerisinde ele alınmıştır. Bu minvalde de evrim teorisinin ilk örneklerinden birisi olarak anılabilecek olan Caizi’nin Kitâbü’l-Ḥayevân adlı eseri, İslam felsefesinde evrimci bakışın en eski örneklerinden birisidir. Bu eser, determinist evren görüşünün bir sonucu olarak görülebilir. Bu minvalde de Mütezile ekolünün determinist görüşleri ayrıca irdelenmelidir.

Kitâbü’l-Ḥayevân’ın minyatürlü iki sayfası
Kitâbü’l-Ḥayevân’ın minyatürlü iki sayfası
Milano Biblioteca Ambrosiana

Onlara göre dünya Allah’ın yarattığı bir neden – sonuçlar bütünüdür. İnsan ise bu neden – sonuç zincirlerini ve bir bütün olarak sistemi aklı ile anlayabilir ve sonunda yaratıcının varlığı da ancak akıl yolu ile kavranabilir. Bu minvalde günümüz rasyonel düşüncesine de bazı yakınlıklar sergiler. Fakat bir noktada Mütezile’nin bazı görüşlerini kabul eden ve bazı görüşlerini ise red eden Meşaiyye akımı gelişmeye başlar. Farabi de bu düşünce ekolünün kurucusu olarak kabul edilebilir. Onun başlattığını İbn-i Sina üst bir noktaya taşımış ve eksiklerini tamamlamıştır.

Farabi’ye göre, evren bir ilk nedenden çıkar ve ondan tabiri caizse fışkırır. Her şey ondan bir parça taşır ve ona bağlıdır. Südur Teorisi adı ile bilinen bu düşünce, kendine has bir panteizm – pananteizm olarak da kabul edilebilir. Böylelikle teistik Mütezile görüşünden ayrılır. Bu evren tasvirine göre her şey bir devinim halindedir ve belli bir neden - sonuç zinciri ile gelişirler. Tabıiyyat olarak adlandırılan bir metodoloji ve bilgiler bütünü buradan doğar ve İslam Dininde evreni gözlemek ve gözleme dayalı olarak hakikate ve oradan mutlak gerçeğe ulaşma çabası başlar. Aristo’nun metotları ve yeni-Platoncu fikirler üzerine yükselen bu dünya görüşünce, bilgi ya da başka bir ifadeyle hakikat, akıl ve gözlem ile ulaşılabilir bir şeydir. Tüm evreni kaplayan tanrısal gerçeklikte ancak böyle kavranabilir. Bu düşünce sistematiğinin Aristocu unsurlarının, günümüz modern düşüncesinin Aristocu felsefi temelleri ile benzerliği ve buradan hareketle de modern bilim ile yakınlığı bariz ve anlaşılırdır.

Bu akımlara karşı, Sunni – Hanbeliliğin fıkhi ve bir noktada kelami kabul edilebilecek olan görüşleri de burada anılmalıdır. Buna göre, Hanbeliler, aklı kabul etmezler. Bilgi akıl yolu ile ulaşılabilir bir şey değildir. Dolayısıyla da hikmet ya da bilgi ile hakiki gerçeklik tutarsızlık yaşayacaktır. Yani tanrının varlığına da akıl veya gözlem ile ulaşamayız. Hanbeliler bu görüşlerini gerek Mütezile gerekse de Farabi ekolüne karşı geliştirmişlerdir. Fakat görüşleri çeşitli nedenlerle bu iki akılcı ekole karşı yaygınlık kazanamamıştır. Bu noktada, Eşari İtikadı ve onun meşhur isimlerinden Gazali ekolü yükselecek ve dönem şartları ile birlikte Farabi ekolüne karşı bir yaygınlık kazanacaktır.

Gazali’nin sistematiğinde aklın yeri önemlidir. Lakin akıl yolu ile tanrıya ulaşmak mümkün değildir. Bu açıdan gerek Mütezile gerekse de Farabici yaklaşımı eleştirir. Zira filozofların akıl yolu ile ulaştıklarını iddia ettikleri şeyler de Gazali’ye göre birer duygu ve metafiziksel tespit ve önyargılardan ibarettir. Zaten Gazali’ye göre Tanrı ancak böyle anlaşılabilir. Yani inanç esastır. Gazali sistematiği, ayrıca gözleme dayalı bilgiye de uzak durur. Zira insan yanılabilir bir varlıktır. Hakikat insan tarafından anlaşılamaz. Olaylar ancak ve ancak tesadüfen gerçekleşir. O an tanrı öyle istiyordur ve öyle oluyordur. Öyleyse akıl ve bilgi, sadece bu dünyanın bazı gerçeklerine bizi yakınsayacak ama mutlak gerçekliğe bu bilgiler bizi asla yaklaştırmayacaktır. Zira bu gözlemlerin ve teorilerin hepsi yaşanacak olanları açıkça ortaya koyamayacak ve her zaman öngörülemez sonuçlar ile yaşamamış bu şartlarda bir zorunluluk olacaktır.

Görüleceği üzere, Gazali’nin görüşü olasılıksal bir evreni tanımlar. Olasılıksal materyalist görüşten farkı, Gazali’ye göre evrenin olasılıksal oluşumlarının nedeninin Tanrı olmasıdır. Fakat bu neden tamamen o an Tanrı öyle istediği için olması bağlamında bizim için tesadüfidir. Bu noktada da Gazalici görüş, günümüz atom altı dünyasında ki tanımlayamadığımız meselelere kendi içinde tutarlı açıklamalar da getirmektedir. Yarattığı düşünceye göre ise son kertede evrimsel süreç üzerine düşünmek dahi anlamsızdır. Zira bilinemez. Bu yönde inceleme yapmanın sonucunda elimizde sadece sahte nedensellikler olacaktır.

İbn-i Miskeveyh (مُسکویه)

932-1030 yılları arasında İran’da yaşamış İslam filozofudur. Farabi okuluna mensup düşünürlerdendir. Hayatı boyunca çokça eser vermiş, özellikle insan ahlakı ve davranışı üzerinde yoğunlaşmıştır. Doğanın işleyişiyle ilgili düşünceleri El-Cahiz kadar bilimsel olmasa da felsefi düzeyde “El-Fevz el-Aşgar (Al-Fawz Al-Asghar - Küçük Başarı)” isimli kitabında belirgindir. Düşünüre göre doğanın ilerleme süreci cansız maddeden bitkiye, bitkiden hayvana, hayvandan maymuna, maymundan insana doğrudur. Miskeveyh’in eserlerini inceleyen Dr. Muhammed Hamidullah, Miskeveyh’in kitabındaki görüşlerini şu şekilde özetlemiştir:

Miskeveyh’e göre; Allah maddeyi ve gücü yarattı. Madde zamanla buhara ve suya dönüştü. Bir sonraki basamak mineral dünyası oluştu. Belli zamanda farklı mineraller oluştu. Daha sonra mineral dünyası bitki dünyasını oluşturdu. Bitkiler, hayvan özellikleri taşıyana kadar evrildiler, dişi ve erkek cinsleri oluştu. Bu hurma ağacıdır. Hurma ağacı bitkiler aleminin en yüksek, hayvanlar aleminin en düşük seviyeli canlısıdır.

Miskeveyh’e göre bitkilerin lif ve köklerden kurtulması hayvanlar alemine geçiş olmuştur, hareket, dokunma ve yön ilk basamaktır. Hayvanlar alemi dört bacaklılarda “at”, uçan hayvanlarda “şahin” ile en üst mertebeye erişmiştir. En sonunda insanlık sınırındaki maymun yer alır.

… her hayvan, aslında, hayvan olmayandan türemiştir, meninin kendisinin hayvan olmadığı gibi. Bu sıvı, kandan yapılmıştır ve yemekten ve bitkiden ve maddeden…

Miskeveyh’in evrimle ilgili görüşleri bugünkü bilgilerimizin yanında ilkel kalmaktadır ancak “hepimiz yıldız tozuyuz” fikrinin özünü ilk benimseyenlerden olması oldukça dikkat çekicidir.

İhvan El-Safa (إخوان‌ الصفا‎)

İhvan el-Safa (Halis Kardeşler) bir kişi değil, kimlikleri gizli alimlerden oluşmuş, doğa bilimleri, matematik, astronomi, felsefe ve İslami bilgiler içeren 52 kitaptan oluşan, Halis Kardeşler Ansiklopedisi adlı ansiklopedik eser vermiş bir topluluktur (10. yy). Yazarların kimlikleri hakkında öngörüler bulunsa da kesin bir bilgi yoktur. Her ayın belirli üç akşamı bir araya gelip önceden belirlenmiş konular hakkında toplantılar yapmışlar ve bunları kitaplaştırmışlardır. Canlılığın oluşum süreci hakkındaki fikirler aşağıdaki şekilde tarif edilmiştir:

… Üç alem bulunur. Her son üye, kendinden sonra gelen bir sonraki basamağın ilk üyesine bağlıdır. Mineraller, kendinden alttaki su ve toprağa ve onların da alt tipi olan aluminyum sülfat, demir sülfat ve zirkona bağlıdır. Kırmızı altın minerallerin en üst basamağıdır ve bitkilere yakındır. Bitkiler arasında yosun en alt kademededir, buna karşılık hurma, dişi ve erkeğinin bulunuşuyla hayvanlar ve bitkiler arasındadır. Salyangoz bitkilere en yakın hayvandır, fil ise -zekası gereği- insana en yakın hayvandır…

İbn El-Heysem (أبو علي، الحسن بن الحسن بن الهيثم)

965-1039 yılları arasında yaşamış, Basra doğumlu, Müslüman Arap fizikçi, matematikçi, filozof. Zamanının çoğunu din ve fen bilimlerine adamış olan El-Heysem, çok önemli bir fizikçi ve optik biliminin kurucusu olarak kabul edilir. Bazı kaynaklar Heysem’i, bilimsel yöntemleri kullanma şeklini göz önünde bulundurarak “ilk bilim insanı” olarak kabul eder. Batı dünyasında “Alhazen” adıyla bilinir. Newton ve Kepler’den yüzlerce yıl önce, Dünya merkezli bir kainat sisteminin gerçek olmayabileceğini, uzayda başka sistemlerin de olabileceğini ve Dünya’nın Güneş sistemine tabi olduğunu söylemiştir. Optik ve ışık konusunda en yüksek düzeyde deneysel çalışmalar yapmıştır. “Bir ortamdan geçen bir ışık ışınının en kolay ve çabuk olan yoldan gideceğini” bildirmiştir. Böylece, Pierre de Fermat’ın (1601-1665) “en küçük süre ilkesi”ne birkaç yüzyıl önceden katkıda bulunmuştur. Ayrıca, daha sonraları Isaac Newton’ın (1642-1726) “Birinci Hareket Yasası” olacak olan Eylemsizlik Yasası’ndan söz etmiştir:

Her cisim, hareketini değiştirecek kuvvetler uygulanmadığı sürece bulunduğu konumu korur ya da doğrusal bir yörüngede düzgün hareketini sürdürür.

Işığın büyük ama “sonlu” bir hıza sahip olduğunu ve ışığın kırılması olayının ışığın farklı maddeler (ortamlar) içindeki hızlarının farklı olmasından kaynaklandığını duyumsatan ifadelere yer vermiştir. Eserlerinden birinde kurduğu şu cümle, bilimsel düşünce yapısını ortaya koymaktadır:

Bilim insanının gayesi doğruyu öğrenmekse, kendini okuduğu her şeye düşman etmelidir.
Alhazen'in icad ettiği iğne delikli kamera sistemi.
Alhazen'in icad ettiği iğne delikli kamera sistemi.
Famous Inventors

Al-Biruni (ابوریحان محمد بن احمد البیرونی)

Namıdiğer Biruni (Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Birûnî) 973-1048 yılları arasında bugünkü Özbekistan-Afganistan bölgesinde yaşamış, zamanının en önemli ve en bilinen İslam alimlerindendir. Fizik, matematik, astronomi, tıp, farmakoloji, doğa bilimleri, tarih, kronoloji ve dil biliminde kendini geliştirmiş ve bu alanlarda çağının alimlerini etkilemiş önemli eserler vermiştir. İlginç şekilde Hintolog (Hindistan uzmanı) olarak da tanınır. Çünkü 1017 yılında Gazneli Mahmut’un Hindistan’a yaptığı 12. seferinde orduyla beraber gitmiş ve Hindistan’da uzun yıllar kalıp çalışmalar yapmış, “Tarikh Al-Hind (Hindistan Tarihi)” adında bir kitap yazmıştır. Bu kitap Hindistan kültürünün en ince detayları da dahil, bilim, ekonomi, matematik, astronomi bilgileri içerir. Kitabın 47. bölümü aşağıdaki paragrafla başlar. Burada Biruni’nin coğrafi dağılım, doğal seçilim, yapay seçilim kavramlarının tohumlarını attığını görebiliriz:

Dünyanın yaşamı ekime (tohum) ve üremeye bağlıdır. Her iki olay da zamanla artar ve bu artış sonsuzdur, Dünya sonlu olduğu halde. Bir bitki veya hayvan sınıfı kendi formunda artmadığında ve kendine has cinsi kendi türü olarak belirlendiğinde, onun her bir bireyi sadece bir kez var olmak ve yok olmakla kalmaz, bunun yanında kendi gibi bir veya birçok varlık yaratır, sadece bir kez değil birçok kez, o zaman bu tek bir hayvan veya bitki türü, dünyayı işgal edip kendini ve kendi cinsini ulaşabildiği her yere yayacaktır. Çiftçiler mısırı seçerler, istedikleri kadar büyümesine izin verirler, söküp çıkarırlar. Oduncu mükemmele ulaşıncaya kadar o dalları bırakır, diğerlerini söküp atar. Arılar kovanda çalışmayıp sadece yemek yiyen arıları yerler. Ancak doğa ayrım yapmaz, hamlesi her koşulda tek ve aynıdır. Ağaçların yapraklarının ve meyvelerinin çürümesine izin verir; bu, doğa ekonomisinde üreme eğilimiyle sonuçlanmasını engeller. Diğerlerine yer açmak için onları kaldırır.

El-Hazini (أبوالفتح عبدالرحمن منصور الخازنی)

12. yy başlarında yaşamış (1115-1130 en etkin olduğu yıllar olarak bilinir), Merv doğumlu -eski Pers İmparatorluğu’nun (bugünkü Türkmenistan) Horasan bölgesindeki bir il- Müslüman matematikçi, fizikçi, astronom ve bilim insanıdır. Tam ismi Abu al-Fath Abd al-Rahman Mansour al-Khāzini’dir. Zamanın ünlü matematikçisi, astronomu ve filozofu olan Ömer Hayyam’ın (Ummar Khayyam) öğrencilerindendir. En önemli eseri, Horasan Selçuklu Sultanı Ahmed Sencer için yazılmış “Kitab Mizan Al-Hikma (Hikmetlerin Dengesi Kitabı)”dır. Kitap ağırlık merkezinin, güç-kütle-ağırlık-yoğunluk kavramları arasındaki farkların, mekanik ve hidrostatik deneylerin detaylı anlatımlarının bulunduğu 50 bölümlük 8 ciltten oluşur. Madde ve insanla ilgili fikrini aşağıdaki şekilde ifade eder:

Halktan insanlar, doğa filozoflarından altının, olgunluk mükemmelliğine ve bütünlük amacına erişmiş bir madde olduğunu öğrendiklerinde, altının diğer tüm metalik madde formlarından geçerek yavaş yavaş bu mükemmelliğe geldiği fikrine kapılıp buna kuvvetle inandılar. Sıradan insanlara göre altının doğası ilk olarak kurşundu, daha sonra kalay oldu, sonra pirinç, ondan sonra da gümüş oldu ve en sonunda altının oluşumu gerçekleşti. Bu insanlar doğa filozoflarının bu sözleriyle, insandan bahsettiklerinde ve ona doğasında ve bedensel yapısında bulunan bir bütünlük ve denge mal ettiklerindeki gibi bir şeyi kastettiklerini bilmiyorlardı. Oysa filozoflar, insanın bir zamanlar boğa olduğunu, sonra eşeğe dönüştüğünü, daha sonra ata, ondan sonra maymuna dönüştüğünü ve en sonunda da insan haline geldiğini kastetmiyorlardı.

İbni-i Haldun (أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي)

1332-1406 yılları arasında yaşamış, Tunuslu Müslüman tarihçi-filozoftur. Tam ismi Abd Ar Rahman bin Muhammed ibn Khaldun’dur. En ünlü eseri 1250 sayfalık; tarih felsefesi, sosyal bilimler, ekonomi, çevre, kültürel tarih, İslam teolojisi ve politik konuları içeren ve zamanının önemli isimlerinin başucu kitabı olmuş “Mukaddimah (Mukaddime)”dir. Bu eserde evrimle ilgili görüşlerini aşağıdaki şekilde ifade etmiştir:

… Yaratılış dünyasına bakmak gerekir. Önce madde oluşmuştur. Dereceli bir şekilde ilerlemiş, bitki ve hayvan oluşmuştur. Minerallerin son basamağı, bitkilerin ilk basamağıdır, tıpkı çimen ve tohumsuz bitkiler gibi. Üzüm ve hurma gibi bitkilerin son basamağı da hayvanların ilk basamağını oluşturur, tıpkı yılanlar ve kabuklu deniz hayvanları gibi. Buradaki “bağlantı” son basamaktaki her grubun bir üst basamağa geçmek için hazır olma durumudur. Daha sonra hayvanlar alemi sürekli genişler, çoğalır, yaratılış basamağında son olarak, düşünen ve ifade eden “insan” oluşur. İnsanların en üst basamağına, zeka ve idrakın olduğu ancak aktif düşünme ve ifadenin olmadığı maymunlar aleminden ulaşılmıştır…

Kınalızade Ali Efendi

1511-1571 tarihleri arasında yaşamış, Isparta doğumlu, Osmanlı devlet adamı ve alimdir. Dedesi sakalına kına sürdüğü için ailecek “kınalızade” hitabını almışlardır. Zamanının önemli medreselerinde eğitim almış ve eğitmenlik yapmış, önemli devlet erkanlarında söz sahibi olmuştur. Din, felsefe, ahlak üzerine yazılmış Ahlak-ı Alai en önemli eseridir. Güzel huy ve güzel ahlakla Allah’a nasıl yaklaşılabileceğini anlatmaya çalışan eserinde, işe öncelikle varlık bilimiyle başlamış, fiziki ve biyolojik varlık hakkında fikirler yürütmüştür. Kınalızade, insanın hayvanlar alemine mensup bir tür olduğunu ve bu türün diğer hayvan türlerinin en yücesi ve şereflisi olduğunu söyler.

... Cins-i hayvanın nev'i insanî efdalı ve eşrefidir pes. Merâtib-i tefadüi dört olur: Maden ve Nebat ve Hayvan ve İnsan. Ve her cinsin envâında dahi tefâdül vardır. Yani bazı envâ-ı cins. Bazısı ahirde efdaldır ve her cinsin efdal-ı envâı fevkinde olan cinsin ednâ-yı envâına karib olub ekser havass ve levazımında müşârik olur. Evvel madeniyat içinde "mercan" dedikleri cevherdir. Eğerçi madeniyatdandır. Amma fi'l-cümle neşv ü nümâ âsân anda müşâheddir, hattâ karib olmuştur ki, makâm-ı madeniyatdan terakki idüb ufk-ı âlem-i nebât-ı nâmiye dahil ola ve nebatât içinde bu hal ile muttasıf olan "dı raht-ı hurma" (=hurma ağacı) dır ki, âsâr-ı hiss ve harcket-i iradî anda /.âhir ve peydâdır...

Kınalızade bu sözlerde; insanın hayvan cinsinin şerefli bir türü olduğunu, her cinsin kendi içinde çeşitli olgunluk dereceleri bulunduğunu, her cinsin en üst ufkunda yer alan varlığın bir üstteki cinsin en alt ufkundaki varlıkla duyu ve lâzimeler (lazım olanlar) bakımından ortak olduklarını, madenle bitki arasındaki ara varlığın mercan, bitki ile hayvan arasındaki ara varlığın ise hurma ağacı olduğunu, hatta bunların bir üst düzeye yükselmelerinin söz konusu olduğunu ifade eder. Bu konu hakkında yazılmış ilk Türkçe eser özelliğindedir.

Erzurumlu İbrahim Hakkı

1703-1780 yılları arasında yaşamış Erzurum doğumlu, mutasavvıf, sosyolog, fizikçi, astronom, Türk İslam alimidir. Çoğunlukla dinî ve bilimsel konularla ilgilenmiş İbrahim Hakkı’nın en önemli eserleri Divan ve Marifetname’dir. Tasavvufi konularla birlikte fen konularıyla ilgili geniş içeriğiyle, yazarın söylediğine göre 400 eserden faydalanılarak yazılmış Marifetname, ansiklopedi özelliği taşıyan dikkat çekici bir eserdir.

Marifetname’de İbrahim Hakkı’nın temel iddiası olan, Allah’ın her şeyi insanın hizmetine sunmak üzere yarattığı fikrini bir tarafa koyarsak, gökyüzünü ve doğayı çok iyi gözlemlemiş ve özellikle evrim fikrini açık bir şekilde ifade etmiştir:

…Hak Teala’nın emir ve tesiri ile gökler ve yıldızlar dönüp hareket ederek anasır-ı erba’ayı (su, hava, ateş, toprak) birbirine karıştırıp yoğurmuştur. Böylece, önce madenler, sonra, bitkiler, daha sonra hayvanlar meydana gelmiştir. Bu bileşik cisimlerin dört mertebesi arasında, yani maden, bitki, hayvan ve insan arasında aracı bileşik cisimler de vardır. Madenler ile bitkiler arasında vasıta ve geçit olan mercandır. Çünkü mercan katılıkta taş gibidir. Bitki gibi zerre zerre denizin dibinden bitip suyun yüzeyinden yukarı çıkıp kuruduğunda sert olur. Bitkiler ile hayvanlar arasındaki geçit hurma ağacıdır. Çünkü o bitki olmasına rağmen hayvan gibi erkeğine yakın olmadıkça (döllenme olmayıp) neticesi hurma olmaz. Başını kestiklerine helak olup, kuruyup, yaprak ve meyvası kalmaz. Hayvan ve insanlar arasında geçit olanların en açığı maymundur. Çünkü bütün organlar, kıl ve kuyruğundan başka, dışı ve içi insana benzer. Mercan, hurma ağacı ve maymun gibi maden, bitki, hayvan ve insan arasında, geçit olanların varlıklarındaki hikmet, her birinin kendi mertebesi aşağısından son yükseklik derecesine ulaşması, varlıklardaki mertebelerin o silsile yoluyla tertip edilmesi ve insanlık mertebesinde nihayet bulmasıdır…

Bilim ve Felsefenin Evrenselliği

Darwin ile adı anılan bu Müslüman filozofların ilişkisi neden önemlidir? Bu ilişkinin önemi; birbirinden oldukça farklı zaman diliminde ve kültür çevrelerinde yaşayan İslam düşünleri ile Darwin’in son kertede ortak kökten gelen düşünceleri, bulguları ve bilgileri kullanmalarının niteliğini ortaya koyuyor olmasıdır. Özellikle de Evrim Teorisi üzerine bu bağlamda yapılacak bir inceleme ile bilimin evrenselliği daha kolay anlaşılabilir. 

Esasen İslam filozoflarının ve Darwin’in ortak konuları incelemesi normaldir ve şaşılacak bir yan yoktur. Zira her ne kadar bazı konular günümüzde birbirinden oldukça farklı konular gibi görünse de birçok disiplin ve düşünce akımı da bir noktadan sonra insanlar ile ilgili olmalarından dolayı, benzer sorunlara eğilmek zorundadırlar. Çünkü insan ve onun yaşadığı doğa, her yerde birbirine yakın sorunlar ortaya çıkarır ve sorular sordurur. Bu durum, popüler anlatıda birbirine "rakip" olarak algılanan Evrim Teorisi ve İslam düşüncesi için de geçerlidir.

Bu minvalde, İslam düşünce tarihinde müstesna yeri olan Farabi ve Gazali de son kertede evrenin var oluşu ile ilgili sorunları tartışmışlar, birincisi, determinist bir dünya görüşünü teorize etmiş ve ikincisi de günümüzün kuantum teorileri içerisinde ele alınan, bizim için olasılıklar üzerine yürüyen bir evren tasviri yapmıştır.

Gazali’nin düşünce sistematiğinde bu olasılıksal durum, bizim için mevzu bahistir. Yoksa, Gazali'ye göre, bir şeyin sonucunun ne olacağına karar veren Tanrı’dır. Meşhur önermesine göre; biz ateş ile pamuğu birleşince yanıyor görürüz, halbuki yanmayabilirdi de... Onun yanması, tamamen tesadüfidir. Bu tesadüfü var eden ise Allah’tır. Bu açıklamalar, materyalist kuantum teorileri ile muhakkak ki farklı bir bakış açısının ürünüdür. Yine de günümüzden yüzlerce yıl önce kendi içerisinde tutarlı bir olasılıksal önerme ortaya koyar.

Bu haliyle de felsefenin ve bilimin evrenselliği içerisinde Farabi ve Gazali’nin, evrim teorisinin beslendiği konuları irdeleyerek evrensel bilgi hazinesine katkı koydukları ifade edilebilir ve de Darwin’in, bir bayrak yarışı gibi, bir noktada Farabi’nin düşünceleri üzerine yükseldiği öne sürülebilir. Zira Ülken’in ifade ettiği gibi Farabi’nin Avrupa düşünce tarihinde ki etkisi ortadadır. Ayrıca birçok araştırmayla da daha açıkça ortaya konduğu üzere Aristocu olarak bilinen İbn-i Rüşd de modern düşüncenin temellenmesinde ki en önemli aktörlerden birisidir. Bu haliyle de Newton’un dediği gibi, bilim insanları, devlerin omuzlarında yükselirler. O halde de bu noktada Farabi ile Gazali’yi evrim teorisi açısından değerlendirmek de devamlı surette gelişen, yeri geldiğinde çatışan yeri geldiğinde birbirini destekleyen entelektüel uğraşıları anlamamıza katkı sağlayacaktır ve evrim düşüncesinin İslam düşünce tarihi açısından ne anlama geldiği de açıklanabilecektir.

Bir Sentez...

Ünlü Büyük Selçuklu Veziri Nizamülmülk döneminde devlet hizmeti de yapan ve Sünni İslam fıkhı eğitimini bir sisteme bağlayan Gazali, İslam düşünce sisteminde kuşku yoktur ki deneysel düşüncenin yaygınlığını azaltan bir düşünce sistemi ortaya koyarak, günümüz modern düşüncesinin tersi istikametinde bir açılım yapmıştır. Fakat bu duruma rağmen, Osmanlı Dönemi gibi daha geç dönemlerde de Takuyiddin gibi rasathane kuran alimlere rastlanır.

Ayrıca, 15. asırda da Hayatül Haveyan adlı bir eser yazan Demiri de burada anılmalıdır. Bu eserin, Kâtip Çelebi’nin deyimiyle Caizinin eseri ile karşılaştırıldığı bilinmektedir. Dolayısıyla da Gazali’den sonra da Aristoculuk ve İslam dininde akılcı, gözlemci yaklaşımlar yaşamaya devam etmiştir. Ayrıca Farabi’nin düşüncelerinin de siyasal hayatta etkisi görülmektedir, bu minvalde Osmanlı'da gözlemcilik üzerine çalışılmaktadır ve örneğin kısa süreli de olsa İstanbul'da rasathane kurulmaktadır (Kütahya'da ise daha uzun süre görev yapan bir rasathane mevcuttur).

Son kertede ise Lale Devri ile birlikte Aristocu anlayış özellikle Osmanlı elitleri arasında belli bir takipçi kazanmaya da başlamıştır. Evrim teorisi de bu doğrultuda fikirsel süreçlerin içerisinde yer almıştır ve günümüze kadar da gelmiştir.

Takiyüddin’in, kurduğu rasathane’de yardımcısıyla çalışmasını gösteren tasvir
Takiyüddin’in, kurduğu rasathane’de yardımcısıyla çalışmasını gösteren tasvir
Şehinşehnâme-i Murâd-ı Sâlis, İÜK F 1404 yaprak 57

Günümüz kavramları ile konuya yaklaşırsak Gazali, postmodern çağın düşünürlerine benzetilebilir. Zira postmodernizmde de akıl yanılabilir ve evrensel mutlak gerçekliğe ulaşmak mümkün değildir. İnançlar daha önemli hale gelir. Öyleyse modernizmden, postmodernizme yaşanan günümüz geçişleri, geçmişte de mevcuttur. Benzer bir süreç, evrensel gerekliğe, evrensel bilgiye ulaşarak erişilebileceğine inanan Farabici ekol ile Gazalici ekol arasında da yaşanmıştır. Evrimci bakışlar da bu doğrultuda, İslam Uygarlığı içerisinde yerini almış ve günümüze kadar ulaşmıştır.

Sonuç

Alimlerin aktardıkları ile bugünkü evrim anlayışımız arasında benzerlikler ve farklılıklar tabii ki vardır ancak açık şekilde görülen şey, varlıkların devamlı bir dönüşüm halinde olduğunun kabulüdür. Yukarıda adı geçen yazarlar ve ek olarak Ragıb El-İsfahani, Seyyid Emir Ali, Mevlana Celaleddin Rumi gibi alimler de dahil, çoğu İslam alimi eserlerinde insanı ve doğayı, fizikî ve ruhanî bir bütünlük içinde ele almaktadırlar.

Kabul edilen genel görüş, doğanın esas itici gücünün Allah olduğudur. Canlılığın evrimi yalnız maddî düzeyde anlatılmaz, nefsin de basamaklanarak evrim geçirdiğinden, hatta çoğu eserde insandan sonra gelen melek mertebelerinden bahsedilir.

Bugün İslam dini içerisinde yaşanan evrim teorisinin din ile uyuşmaması meselesi de hangi kelamcı ekole, hangi mezhebe yakın olup olunmadığı ile ilgilidir. Yoksa bu teori ile ilgili düşünmek, tıp ve optik bilimleri gibi birçok alanda gerçekleşen gelişmeler gibi İslam Uygarlığının içerisindedir. Nasıl ki İbn-i Sina olmadan tıp, İbn-ül Heysem olmadan optik biliminin gelişimi anlaşılamazsa, evrimsel düşüncenin gelişmesinde de İslam Uygarlığı'ndan çıkanların diyecekleri vardır. Bu son durum da bilimin evrensel mahiyetini bir kez daha ortaya koyar.

Bugünkü bilimsel bakış açımız, gözlemlenebilir olgular üzerinden deneylere dayalı temellendiğinden, çoğu durumda dinî konular kapsam dışı olarak görülmektedir. Ancak doğa üzerine kafa yormuş en önemli İslam alimleri evrimsel süreçlerin varlığından açık şekilde bahsetmişlerdir. “Maymundan gelme” fikrinin hiç de aşağılık bir durum olmaması, her aklıselim bilim insanı için olağan gözükmektedir. Hangi yüzyılda, hangi coğrafyada olursa olsun...

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 7
  • Tebrikler! 10
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • A. Arslan. (2019). İbn - I Haldun. ISBN: 6053990871. Yayınevi: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  • T. Atay. İslamiyet'te Evrim. (2019, Mart 04). Alındığı Tarih: 01 Mayıs 2020. Alındığı Yer: T24 | Arşiv Bağlantısı
  • B. H. Küçük. (Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2012). Early enlightenment in Istanbul. Not: https://escholarship.org/uc/item/13j1570s.
  • M. S. Shah. Pre-Darwinian Muslim Scholars’ Views On Evolution . (2019, Şubat 13). Alındığı Tarih: 13 Şubat 2019. Alındığı Yer: University of the Punjab | Arşiv Bağlantısı
  • F. Rosenthal. Mukaddime. (2019, Şubat 13). Alındığı Tarih: 13 Şubat 2019. Alındığı Yer: İbn Haldun | Arşiv Bağlantısı
  • Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri. (2016). Marifetname. ISBN: 6054058088. Yayınevi: Erzurum Araştırma Yayıncılık.
  • İbnalhaytham. Who Was Ibn Al-Haytham. (2019, Şubat 14). Alındığı Tarih: 14 Şubat 2019. Alındığı Yer: İbnalhaytham | Arşiv Bağlantısı
  • A. Arslan. (2019). İslam Felsefesi Üzerine. ISBN: 6053992820. Yayınevi: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  • E. Akhmetova. Development Of The Theory Of Evolution. (2016, Temmuz 11). Alındığı Tarih: 14 Şubat 2019. Alındığı Yer: Historia Factory | Arşiv Bağlantısı
  • Stanford University. Ikhwân Al-Safâ’. (2019, Şubat 14). Alındığı Tarih: 14 Şubat 2019. Alındığı Yer: Stanford University | Arşiv Bağlantısı
  • D. Ikhwan al-Safa'. Ikhwan Al-Safa'. (2019, Şubat 14). Alındığı Tarih: 14 Şubat 2019. Alındığı Yer: Internet Encyclopedia of Philosophy | Arşiv Bağlantısı
  • Farabi. (2018). İdeal Devlet. ISBN: 6053329565. Yayınevi: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  • İslam Ansiklopedisi. İslam Ansiklopedisi. (2019, Şubat 14). Alındığı Tarih: 14 Şubat 2019. Alındığı Yer: İslam Ansiklopedisi | Arşiv Bağlantısı
  • A. A. Ziadat. (1986). Western Science In The Arab World: The Impact Of Darwinism 1860–1930. ISBN: 9781349183456. Yayınevi: Springer.
  • J. Z. Wilczynski. (1959). On The Presumed Darwinism Of Alberuni Eight Hundred Years Before Darwin. The History of Science Society | Arşiv Bağlantısı, sf: 459-466.
  • E. C. Sachau. (2013). Alberuni’s India: An Account Of The Religion, Philosophy, Literature, Geography, Chronology, Astronomy, Customs, Laws And Astrology Of India:, Volume 1. ISBN: 9781136383571. Yayınevi: Routledge.
  • Farabi. (2019). El-Medinetü’l Fâzıla. ISBN: 6054239236. Yayınevi: Divan Kitap.
  • S. H. Nasr. (1993). An Introduction To Islamic Cosmological Doctrines. ISBN: 0791415163. Yayınevi: SUNY Press.
  • İ. Yakıt. (2019). Kınalı-Zade Ali Efendi'nin Evrim Düşüncesi. DergiPark | Arşiv Bağlantısı.
  • H. Z. Ülken. (1957). Farabi Ve İbn Sina'nın Garp Ortaçağ Düşüncesi Üzerinde Tesırıne Dair Yeni Bazı Münakaşalar. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi | Arşiv Bağlantısı.
  • M. S. Mossensohn. (2019). Osmanlı’da Bilim Kültürel Yaratı Ve Bilgi Alışverişi. ISBN: 6052956755. Yayınevi: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 30/05/2020 23:47:53 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/451

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle
Güncel
İlaç
Deney
Radyasyon
Algı
Aşı
Ay Ve Dünya
Hamilelik
Örümcek
Mers
Hamile
Sinir Sistemi
Fotosentez
Genom
Fosil
Cinsiyet Araştırmaları
Doğal
Balıklar
Endokrin Sistemi
Dinozor
Gıda
Hormon
Astronot
Konuşma
Onkoloji
Ölüm
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Ne zaman bir kitap okusanız, bir yerlerde bir kapı açılır ve içeri daha fazla ışık dolar.”
Vera Nazarian
Geri Bildirim Gönder