Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Evrenin Genişlemesi ve Balon Analojisi: Evren Neyin İçine Genişliyor? Evreni Şişen Bir Balon Olarak Hayal Edebilir miyiz?

Evrenin Genişlemesi ve Balon Analojisi: Evren Neyin İçine Genişliyor? Evreni Şişen Bir Balon Olarak Hayal Edebilir miyiz?
13 dakika
8,872
  • Fiziksel Kozmoloji

Günümüzdeki kozmolojik modeller ve dikkatli gözlemler sayesinde Evren'in genişlediğini, hatta hızlanarak genişlediğini biliyoruz. Bu durum, insanların Evren'in neyin içerisine genişlediğini sorgulamasına neden oluyor. Çünkü sezgisel olan budur: Bir balonu şişirerek genişletirseniz, içinde bulunduğu odanın içine doğru genişler. Evren de genişliyorsa, onu kapsayan bir odanın veya mekanın içine genişliyor olmalıdır, öyle değil mi?

Hayır. Örneğin kapak görselindeki gibi Evren genişlemesi çizimleri yanıltıcıdır; çünkü Evren'in dışında simsiyah bir mekan var da Evren onun içine doğru genişliyor gibi bir algıya sebep olur. Tabii Evren'in genişlemesini göstermenin daha kolay bir yolu olmadığı için, bilim sanatçılarının da yapabilecekleri kısıtlıdır. Ancak belki de sorun budur: Belki de Evren'in genişlemesini, fiziksel olarak veya çizerek görselleştirmeye çalışmak, problemli bir yaklaşımdır. Belki de bunu yapmamalıyız.

Bu Reklamı Kapat

Bunu söyleme nedenimiz şu: Günümüzde Evren'in genişlemesine yönelik olarak geliştirilen modellerin hiçbirinin çalışması için, Evren'imiz dışında ek bir mekâna gerek duyulmamaktadır. Yani fiziksel ve matematiksel modellerimiz, Evren'in dışındaki hiçbir şeye (örneğin evrenleri içerisinde barındıran bir dokuya) referansta bulunmaksızın Evren'imizin genişlemesini başarıyla izah edebilmektedir. Elbette, Çoklu Evrenler Teorisi gibi teoriler, birden fazla evreni içinde barındıran (mem)branlardan söz etmektedir; ancak bu teoriyi dikkate almaksızın da modern kozmoloji Evren'in genişlemesini açıklayabilmektedir.

Şişen Balon Analojisi

Şişen balon analojisi, bunu anlamak için iyi bir başlangıç noktasıdır: Bir balonun üzerinde yaşayan karıncalar olduğunu hayal edin. Bu karıncaların evreni 2 boyuttan ibarettir: İleri-geri ve sağa-sola gidebilirler; ancak balonun yüzeyinden dışarı çıkamazlar veya içeri giremezler.

Bu Reklamı Kapat

Eğer balonu içine hava üfleyerek şişirecek olursanız, yüzeydeki iki karınca arasındaki mesafe durmaksızın artacaktır. Bu karıncalar, birbirlerini gözleyecek olsalar, birbirlerinden giderek uzaklaştıklarını görürlerdi ve dışarıdan bakan bir gözlemci olarak biz, bu genişlemeyi gözleyebilir ve doğrulayabilirdik. Buradaki kritik nokta, dışarıdaki gözlemcinin onayı veya doğrulaması olmaksızın da, sadece yüzeydeki karıncaların dikkatli bir gözlem sonucunda, içinde bulundukları evrenin genişlediğini fark edebilecek ve bu genişlemenin hızını doğru bir şekilde hesaplayabilecek olmalarıdır.

J. R. Eyerman

Burada kritik bir nokta şudur: Bu karıncalar, kendi uzaylarının sınırını bulmaya çalışacak olsalar, bunu asla bulamazlardı; çünkü balon yüzeyi, tıpkı Dünya yüzeyi gibi, sınırsızdır. Bir yöne doğru durmaksızın gidecek olurlarsa, balonun etrafından dönüp dolaşıp, başladıkları yere geri geleceklerdir.

Burada, Evren'in şeklinden de bahsetmek gerekir: Evren; düz, küresel veya eğri olabilir ama en güncel çalışmalar, Evren'in düz olduğuna işaret etmektedir. Burada "düz"den kasıt bir kâğıt gibi dümdüz olması değildir. Paralel çizgilerin her zaman paralel kaldığı bir uzaydan söz edilmektedir. Kâğıt gibi düz bir yüzey için bu doğrudur; ama aynı zamanda bir silindir, bir "simit" (torus) veya düz bir kâğıdı bükerek yapabileceğiniz diğer her türlü nesne için de bu kural geçerlidir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

İşte Evren'in de tıpkı karıncaların balon yüzeyi gibi olma ihtimali yüksektir: Eğer Evren sonsuz değil ama sınırsız ise ve düz ise, bir tarafa doğru durmaksızın gidersek, diğer taraftan başladığımız noktaya geri dönmemiz kaçınılmazdır. Bu durumda, "Evren'in dışı" diye söz edebileceğimiz bir yer yoktur. Ne kadar hızlı giderseniz gidin (isterseniz ışık hızında veya ışık hızından bile hızlı gidin), her zaman Evren'in içinde kalırsınız; sadece hedefinize daha hızlı varırsınız.

Şişen Balon Analojisinin Hataları

Elbette balon, aslında 3 boyutlu uzay içerisinde var olan bir nesnedir. Dolayısıyla teknik olarak, 3. boyutun içine genişlemektedir. Dolayısıyla balon analojisi a priori bir hata yapmaktadır: Eğer 3 boyutlu uzay içinden bir nesne seçip, onun yüzeyi üzerinden Evren'in genişlemesini anlatacak olursanız, elbette o 2 boyutlu yüzeyin 3 boyut içinde genişlediğini kabul etmek zorunda kalırsınız ve bu durumda herhangi bir NN boyutlu nesnenin her zaman N+1N+1 boyutlu uzay içinde genişlediği sonucuna varırsınız. Ama bu, geçerli bir ispat değildir ve işte tam da bu noktada, analoji bozulmaya başlamaktadır.

Madde Girişiyle Genişleme

Evren'in genişlemesiyle ilgili olarak sıklıkla kullanılan balon analojisinin en büyük sorunu, balonun genişleme nedeninin içine durmadan hava üflenmesi olmasıdır. Evren'in genişleme nedeni, "içine bir şey üflenmesi" ya da "içindeki maddenin artması" değildir.

Basınç Farkıyla Genişleme

Bu sorunu düzeltmek amacıyla, analoji şöyle güncellenebilir: "Balon, içine hava üflendiği için değil de, dışarıdaki odanın basıncı düşürüldüğü için, iç basıncı dış basıncından fazla olduğundan genişlemektedir." denebilir. Bu, analojiyi pek fazla düzeltmemektedir; çünkü Evren'in genişleme nedeni iç basınç ve dış basınç farkı da değildir.

Hava Giriş Deliği

Balon analojisiyle ilgili bir diğer bariz problem, balonun hava girişi için ufak bir deliği olmasıdır. Evren'in bir pompanın girmesi ya da ağzın oturması için bir girişi yoktur. Dolayısıyla yekpare üretilmiş bir balon hayal edip, içindeki havanın basıncının dış basınçtan yüksek olması nedeniyle şiştiğini hayal edebilirsiniz; ancak gerçekte Evren'in genişlemesinin basınç farkıyla alakası olmadığını hatırlamanız gerekir.

Bu Reklamı Kapat

3 Boyuttan Bir Nesne Seçiminin A Priori Hata Olması

Az önce de bahsettiğimiz gibi, balon örneğiyle ilgili daha büyük bir problem, bizim Evren'in genişlemesini görselleştirme çabamızın bir parçası olarak, halihazırda 3 boyutlu uzay içinde olduğunu bildiğimiz bir nesneyi (balonu) seçiyor olmamızdır. Balon, gerçekten de 3 boyutlu uzay içinde genişlemektedir. Evren içinse aynı şey doğru olmak zorunda değildir.

Evren, bildiğimiz kadarıyla, 4 boyutlu bir yapıdır: 3 uzay boyutu ve 1 zaman boyutu vardır. Biz, bu 3 uzay boyutunun genişlemesini anlamak için, 2 uzay boyutunun genişlediği bir örnek olarak balonu seçmekteyiz. Ancak bu, sanki 4 uzay boyutu varmış da, 3 boyutlu uzay da bunun içine genişliyormuş gibi bir algıya neden olmaktadır.

Açıkçası, 4. bir uzay boyutu olup olmadığını bilmiyoruz (Sicim Teorisi, 11 boyuttan söz etse de, henüz genel geçer kabul gören bir teori değil). Ama kritik nokta da bu: Evren'in genişlemesi için, 4. bir uzay boyutuna ihtiyaç yok. Zaten "nesnelerin konumu" olarak bahsettiğimiz şeyleri barındıran uzay-zaman dokusunun kendisi genişlemektedir; bu genişlemenin dışında, ekstra bir konuma gerek yoktur. Uzay-zaman, sadece genişleyebilir ve bu genişleme, onun içsel bir özelliğinden ibaret olabilir.

Dördüncü Bir Uzay Boyutu Var mı?

Burada sıklıkla dillendirilen bir argüman, karıncaların 3. uzay boyutunu deneyimleyemiyor olmasının, 3. bir boyutun var olmadığı anlamına gelmediğidir. Dolayısıyla, bizim 4. bir uzay boyutunu algılayamıyor veya deneyimleyemiyor oluşumuzun, Evren'in içine genişlediği 4. bir uzay boyutu olmadığı anlamına gelmediği itirazıdır.

Bu Reklamı Kapat

Bu durumda 4. bir uzay boyutu olabilir mi? Bilmiyoruz. Olabilir... Eğer varsa, 4. boyuttan Evren'e bakan biri, onun genişlediğini dışarıdan da onaylayabilir ve hesaplayabilirdi. Ama olmayabilir de; çünkü Evren'in genişleyebilmesi için illâ 4. bir uzay boyutuna ihtiyacımız yok.

Dördüncü Boyut Olan Zaman, Bu Yapbozun Neresinde?

Eğer 4. boyut olarak zamanı işin içine katmak isterseniz, belki Pittsburgh'taki Carnegie Mellon Üniversitesi'nden astrofizik profesörü Robert Nichol'un şu anlatımı bazı şeyleri kafanızda oturtmaya yarayabilir:

Balon yüzeyinde yaşayan bir karıncanın yukarı veya aşağı hakkında hiçbir bilgisi yoktur. Dolayısıyla bu karınca için, balonun içinde ne olduğu önemli değildir. Benzer şekilde, Evren de uzay-zaman içerisinde genişlemektedir. 4 boyutun hepsinde, aynı anda genişlemektedir (bu keşif, Einstein'ın büyük keşfidir). Dolayısıyla tıpkı 3 boyutlu bir evren içindeki balon üzerinde yaşayan bir karıncanın sadece 2 boyutu 'görebilmesi' gibi, 4 boyutlu Evren'de yaşayan bizler de sadece 3 boyutu deneyimleyebilmekteyiz.

Bu bakış açısına göre, Evren'in genişlemesinin "zaman içinde" olması, zaten Evren'in uzay-zaman dokusu açısından da "zaman içerisinde" genişlediğini göstermektedir. Bir diğer deyişle, "zaman" dediğimiz kavramdan söz edebiliyor olma nedenimiz, 3 boyutlu Evren'imizin genişliyor olmasıdır. Bu yaklaşım, entropi ile zaman arasındaki ilişkiyi de bir araya getiren bir argüman olarak kabul edilebilir.

Ancak "zaman" boyutunun uzay boyutları ile birebir aynı şey olmadığı da hatırlanmalıdır. Örneğin Einstein'ın Görelilik Teorisi'ne göre zaman, diğer 3 boyut gibi genişlememektedir (işin matematiğinin özetini merak edenler buradan öğrenebilirler). Dolayısıyla tüm fizikçiler, bu "4 boyutta birden genişlemeyi" doğru kabul etmemektedirler.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Ginko Genç Bilim Seti (2 Kitap)

100 Yıldızla Evrenin Hikâyesi

Tanınmış astronom Florian Freistetter ile evrende yolculuğa hazır mısın? Avusturya Federal Eğitim, Bilim ve Araştırma Bakanlığı tarafından verilen “Yılın Bilim Kitabı Ödülü“ (2020) uzun listesinde yer alan “100 Yıldızla Evrenin Hikâyesi” bizi yıldızdan yıldıza taşıyor.

Yarattığı ve tüm dünyada büyük bir takipçi kitlesine ulaşan popüler bilim bloğu Astrodicticum simplex’te “Astronomi havalıdır!” diyen Freistetter, eserinde 100 yıldız üzerinden evrenin çözülen ve çözülmeyen sırlarını açıklarken iddiasını haklı çıkaran bir dil tutturuyor. Bilim coşkusunu ve astronomi tutkusunu genç kuşağa bulaştırmayı başaran yazar, yıldızların tek sahibinin astronomlar olmadığını, her tarihsel dönemde gökyüzüne bakıp kendi hayatı için sonuçlar çıkaran, hayaller kuran, hikâyeler anlatan farklı kültür ve bireylerin, evreni ve dünyamızı daha iyi anlamamıza katkı sunduğunu görünür kılıyor.

Astronomiyi mitoloji ve bilim kurguyla buluşturan eser, genç ya da yetişkin bilime meraklı herkesin evrenini genişletecek nitelikte!

Yaşamın Gizemi

Hiç aklınızdan tek hücreli terliksi hayvanı alkışlamak geçti mi? Geçmediyse Jan Paul Schutten’in Yaşamın Gizemi’ini mutlaka okumalısınız. Çünkü terliksi hayvan alkışlanmayı kesinlikle hak ediyor. Tıpkı, karmaşık bilimsel konuları genç okurlar için anlaşılır kılmaktaki uzmanlığıyla birçok saygın ödüle layık görülen Jan Paul Schutten’in evrenin, yaşamın ve insanlığın oluşumu ve gelişimine dair yazdığı, Floor Rieder’in olağanüstü çizimlerle bezediği bu eser okunmayı kesinlikle hak ettiği gibi.

Devamını Göster
₺130.00
Ginko Genç Bilim Seti (2 Kitap)

Peki Ya Sicim Teorisi? Çoklu Evrenler Teorisi?

Sicim Teorisi, 10 veya 11 boyut kullanarak fizikteki birçok problemi çözmeye çalışan, "Her Şeyin Teorisi" olmaya aday olan teorilerden birisi ve en çok ilgi görenidir. Sicim Teorisi, çok farklı açılardan araştırılmış ve çok farklı açılardan eleştirilmiştir; bunlarla ilgili bir yazımızı buradan okuyabilirsiniz. Bu teori çerçevesinde, daha fazla sayıda uzay boyutu vardır; ancak bu boyutların hepsi, bizim deneyimlediğimiz 3 boyut gibi büyük boyutlar değillerdir. Diğer boyutlar, kendileri üzerine kıvrılan, kompakt boyutlardır; dolayısıyla Evren'in içine genişlediği boyutu tanımlamazlar (4. bir uzay boyutunun da 3 uzay boyutu gibi büyük boyutlardan olduğunu varsayan modeller de vardır).

Çoklu Evrenler Teorisi ise, Evren'imizin birden fazla evrenden birisi olduğunu, bu evrenlerin "evrenler-üstü" bir yapı içerisinde sabun baloncukları gibi yığılmış halde bulunduklarını öngörmektedir. Bu teoride, elbette 3 uzay boyutlu Evren'imizin ötesinde bir boyut olduğu varsayılmaktadır.

Bunların her ikisi de, özünde 4 boyutlu uzay-zamanın ötesinde bir boyut olabileceğini varsayan bilimsel kuramlardır. Öte yandan bunların her ikisi de, henüz bilimsel açıdan genel geçer olarak kabul görmemiş olan, teorik fiziğin olasılık dahilinde tuttuğu ve araştırdığı teoriler konumundadır. Bu bakımdan, bu analizde bu teoriler göz ardı edilmiş ve ana akım fizikçilerin Evren'in neyin içinde genişlediği sorusuna verdikleri cevaba odaklanılmıştır.

Sorun, Newton Açısından Düşünmekte...

Günümüzde Evren'in evrimi, Albert Einstein tarafından 20. yüzyılda geliştirilen Genel Görelilik Teorisi ile açıklanmaktadır. Bu teori, Isaac Newton tarafından 17. yüzyılda geliştirilen Newton Fiziği ile çok farklı bir Evren algısı sunmaktadır.

Ancak birçoğumuz için Einstein'ın tanımladığı Evren'i algılamak oldukça zordur - ki bu çok mantıklı. Newton, tıpkı fizikten pek anlamayan biz modern insanlar gibi, kendi etrafında olan biteni inceleyip, buna göre bir fizik dünyası inşa etmiştir. Onun omuzları üzerinde yükselen ve yepyeni verilerden ve gözlem araçlarından güç alan diğer fizikçiler, nihayetinde "ustalarının" hatasını tespit etmiş ve Evren'i çok daha isabetli bir şekilde tanımlayan yeni teoriler geliştirmişlerdir. Ancak sezgileriyle hareket eden biz insanlar, ister istemez Newton gibi düşünmeye meyilliyizdir.

Newton fiziğinde uzay ve zaman mutlaktır. Hareket denklemleri için "zaman" kavramı, sıradan bir parametreden ibarettir. Bir cisim, saatte 5 kilometre hızla doğuya doğru 2 saat yol alırsa, toplamda başlangıç noktasından 10 kilometre yer değiştirir. Bu, klasik fiziktir. Benzer şekilde Newton fiziğinde kütleçekimi, cisimler arasındaki gizemli bir etkileşimden ibarettir ve anlık olarak işler.

Genel Görelilik Teorisi'nde ise zaman, uzay ile ayrılamaz bir bütündür. Buna, uzay-zaman dokusu adını veririz. Uzay-zaman içinde hareket eden cisimler, uzayı ve zamanı etkilerler; benzer şekilde, uzay ve zamanda olan değişimler, içindeki cisimleri etkiler. Yani Einstein fiziğinde uzay-zaman mutlak değildir, görelidir (isim de buradan gelir). Einstein fiziği, Newton fiziğini kapsar; yani bir fizikçi, isterse Einstein'ın denklemlerinden yola çıkarak Newton fiziğinin açıkladığı her şeyi açıklayabilir ve Newton fiziğini tekrar ortaya çıkarabilir. Ancak Newton fiziği ile düşünerek, Einstein'ın tanımladığı Evren'i anlamak zordur.

Genel Görelilik Teorisi'nde uzay ve zaman, 4 boyutlu bir ızgara sistemi gibidir. Bu ızgaranın doğası, kütleçekimi ile eşsiz bir şekilde belirlenir. Bu uzay-zaman dokusu içinde bulunan cisimler, kütleçekimi aracılığıyla uzay-zaman dokusunu değiştireblirlr. Kütleçekimi, uzay-zaman dokusunu büker ve dolayısıyla Genel Görelilik Teorisi, kütleçekimsel etkileşimleri uzay-zaman kıvrımlarının değişiminden doğan olaylar olarak taımlar. Cisimlerin yere doğru düşmesinin nedeni, sihirli bir şekilde Dünya'ya çekilmeleri değil, uzay-zamanın daha az kıvrımlı yerlerinden daha çok kıvrımlı yerlerine doğru hareket etmeleridir. Bu konuda daha fazla bilgiyi buradan alabilirsiniz.

Genel Görelilik Teorisi'ne göre, içinde madde veya enerji bulunan uzay-zaman, sabit kalamaz, hareket etmek zorundadır. Bu hareket, ya genişleme şeklinde olur ya da çökme/sönme şeklinde... Galaksi kümeleri, birbirlerinden uzay-zaman dokusu içinde uzaklaşmazlar; daha ziyade, bütün gök cisimleri uzay-zaman dokusu içindedir ve uzay-zaman dokusu genişlediği için, bu doku içindeki cisimler de birbirinden uzaklaşıyor gibi gözükürler. İşte balon analojisinin anlatmaya çalıştığı bu harekettir.

Newton fiziğinde, Evren'in genişlemesi matematiksel olarak ifade edilebilir. Bu çerçevede, kendi kütleçekimi altında genişleyen veya sönen bir sistem tanımlarız (örneğin yıldızlardan oluşan bir galaksi veya Güneş Sistemi gibi). Ancak bu tür bir Newton fiziğinde "genişleme", uzay-zaman dokusunun esnemesiyle ilgili değildir. Bunun yerine "uzay" dediğimiz şey, soyut ve mutlak bir yapıdır ve içindeki her şey, bu mutlak yapı içerisinde hareket eder ve bu sırada o mutlak yapıyı hiçbir şekilde etkileyemezler. İşte tam da bu nedenle "Evren neyin içine genişliyor?" ya da "İlk hareketi kim verdi?" gibi sorular sorulabilir.

Bu Reklamı Kapat

Ancak Genel Görelilik çerçevesinde, bu soruların her ikisi de anlamsızdır. "Evren neyin içine genişliyor?" sorusu, uzay-zaman dokusu haricinde bir koordinat sistemi varmış gibi bir varsayımda bulunur. Ancak uzay ve zaman, içindeki madde ile ayrılmaz bir bütündür; bizim balonumuzun yüzeyi dışında herhangi bir yer yoktur. Var olan her şey, uzay-zaman dokusu içindedir.

Şöyle düşünün: "Uzay", uzay-zaman içindeyse, uzayın dışını sorarken ne tür bir mekândan (uzaydan) söz ediyor olabilirsiniz? Ne tür bir mekândan bahsediyor olursanız olun, o mekân varsa, zaten uzay-zaman içinde olacaktır. Yoksa, zaten uzay-zamanın içine genişleyebileceği bir mekan değil demektir.

Veya "zaman", uzay-zamanın içindeyse, Evren'in başlangıcından öncesini sorarken, ne tür bir zamandan söz etmektesiniz? Ne tür bir zamandan söz ediyor olursanız olun, o zaman varsa, zaten uzay-zaman içinde olacaktır. Yoksa, zaten Evren'in başlangıcından öncesini soramazsınız demektir. "Önce" gibi sözcükler, göreli zamana işaret eder.

Sonuç

Sonuç olarak, orada bir yerlerde 4. bir uzay boyutu var da Evren onun içine mi genişliyor? Bilmiyoruz ve bilemeyiz de! Bizim bakış açımız, balon analojisinin doğru olan en önemli tarafı gibi: Sadece yüzeyde yaşayan karıncalar olarak, diğer karıncaların bizden sürekli uzaklaştıklarını görüyoruz. Buna bağlı olarak, Evren'in gözleyebildiğimiz kısmının ötesinde bir Evren olduğunu düşünebiliriz, bu Evren'in nasıl genişlediğini ve ne hızda genişlediğini araştırabiliriz, tarihi boyunca nasıl genişlediğine kafa yorabiliriz, Evren'in özelliklerini ölçebiliriz ve Evren içindeki cisimlerin bundan nasıl etkilendiğini keşfedebiliriz. Ama Evren'in genişlediği dış bir yapı var mı, bunu deneyimleyemeyiz. Bu, fizik yasalarınca sınırlandırılmıştır. O üst boyutların bizim boyutlarımızda test edilebilir veya yanlışlanabilir etkileri varsa, elbette bilimsel olarak bunları da araştırabiliriz.

Bu Reklamı Kapat

3 uzay boyutunun ötesinde 4. veya daha fazla bir uzay boyutu var mı? Bu yapının bir merkezi var mı? Sonsuz mu yoksa sadece bizim algılayabileceğimizin çok ötesinde bir büyüklüğe mi sahip? Kendi üzerine kıvrılıp tekrar kendisiyle birleşiyor mu (sınırsız mı)? İçinde genişlediği daha da büyük bir mekan var mı? Bunları sadece bilememekle kalmıyoruz, nasıl bilebileceğimizden bile pek emin değiliz!

Fizikte bugüne kadar geldiğimiz nokta, bize şunu öğretti: Eğer bir kavram veya iddia "bilimsel olarak anlamsız" (İng: "spurious") ise, yani öngörülebilir herhangi bir tahminde bulunmamıza yardımcı olmuyorsa, onun gerçek olmadığını varsayarız (bu, boş hipotez kavramı ile aynıdır). Evren'in içine genişlediği 4. bir uzay boyutunun varlığı, bu türden yapay bir argümandır ve herhangi bir test edilebilir veya öngörülebilir tahminde bulunmamıza yardımcı olmaz.

Dolayısıyla birçok fizikçi, Evren'in neyin içine genişlediği sorusunun hatalı bir soru olduğunu kabul etmektedir; tıpkı Kuzey Kutbu'nun daha da kuzeyinde ne olduğu veya Büyük Patlama'dan önce ne olduğu sorusu gibi... 4. bir uzay boyutunun keşfedilmesi, elbette fizik için büyük bir adım olacaktır; ancak Evren'in genişlemesine yönelik matematik veya fiziği dikkate değer miktarda değiştirmeyeceği düşünülmektedir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 27
  • Merak Uyandırıcı! 15
  • İnanılmaz 5
  • Tebrikler! 4
  • Muhteşem! 3
  • Umut Verici! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 14/08/2022 03:24:34 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10365

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
İnsan
Çağ
Toprak
Kuşlar
Atmosfer
Çevre
Dişler
Wuhan
Köpekler
Sağlık
Pandemik
Meyve
Uzaylı
Deprem
Entomoloji
Elektron
Balık Çeşitliliği
Karar Verme
Nükleer Enerji
Doğa Yasası
Evrim
Tespit
Bebek Doğumu
İnfografik
Kütle
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.